.

جيدەلىبايسىن جەرىندە تاڭعاجايىپ ۇڭگىر تابىلدى

جۋرناليست مارك سيننوتت بايسىنتاۋ قىرقاسىندا ورنالاسقان جارتاستان سالبىراپ تۇر. بۇل جەر استى الەمىن بۇعان دەيىن 8 ەكسپەديتسييا زەرتتەسە دە، ەشكىم ۇڭگىردىڭ قانشالىقتى ۇزىن ەكەنىن ايتا الماعان.

جۋرناليست مارك سيننوتت بايسىنتاۋ قىرقاسىندا ورنالاسقان جارتاستان سالبىراپ تۇر. بۇل جەر استى الەمىن بۇعان دەيىن 8 ەكسپەديتسييا زەرتتەسە دە، ەشكىم ۇڭگىردىڭ قانشالىقتى ۇزىن ەكەنىن ايتا الماعان.

وزبەكستاننان تابىلعان الىپ ۇڭگىرگە عالىمدار «دارك ستار» دەپ ات قويدى. ول – جەر استىنىڭ «ەۆەرەسى» بولۋى مۇمكىن.

«تولعان اي» دالىزىندە مۇز كريستالدارى مول. ۇزىندىعى 250 مەترلىك كامەرا – «دارك ستاردا» تابىلعانداردىڭ ەڭ ۇلكەنى. ۇڭگىردىڭ پىشىنى اۋا رايىنىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىنان سىر شەرتەتىندەي.

«تولعان اي» دالىزىندە مۇز كريستالدارى مول. ۇزىندىعى 250 مەترلىك كامەرا – «دارك ستاردا» تابىلعانداردىڭ ەڭ ۇلكەنى. ۇڭگىردىڭ پىشىنى اۋا رايىنىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىنان سىر شەرتەتىندەي.

ۇڭگىر سىرتىنداعى اۋا رايى +38 °س ىستىق. ىشىندەگى تەمپەراتۋرا – 1 °س مەن +3 ° س شاماسىندا. بۇل ايىرماشىلىق ۇڭگىردىڭ بولمىسىن ساقتاپ قالۋدا. تەرەڭگە تۇسكەن سايىن مۇزداردى تاستار الماستىرادى.

ۇڭگىر سىرتىنداعى اۋا رايى +38 °س ىستىق. ىشىندەگى تەمپەراتۋرا – 1 °س مەن +3 ° س شاماسىندا. بۇل ايىرماشىلىق ۇڭگىردىڭ بولمىسىن ساقتاپ قالۋدا. تەرەڭگە تۇسكەن سايىن مۇزداردى تاستار الماستىرادى.

اۆتورى: مارك سيننوتت

فوتو: روببي شوۋن

«قورىقپاڭىز، بۇل جەردە اداسىپ كەتپەيسىز»

ۇڭگىردىڭ تۇپسىز كورىنگەن قاراڭعى قۋىسىنان لاريسا پوزدنياكوۆانىڭ اكتسەنتتى داۋىسى ساڭق ەتتى. ول مەنىڭ ويىمدى وقىپ قويعانداي – بار تىلەگىم جەر استىنداعى 1،5 شاقىرىم تەرەڭدىكتە اداسىپ كەتپەۋ. بىرنەشە ساعات بويى «دارك ستار» (قاراڭعى جۇلدىز) دەپ اتالاتىن قۇپييا جەراستى الەمى تەرەڭىنە بويلاعان سايىن، ودان قالىپ قويمايىن دەپ جانتالاسا ەرىپ كەلەم.

30-دارداعى تاجىريبەلى سپەلەولوگ لاريسا بۇرالاڭ جولدا شيراق، ابجىل ەپتىلىكپەن جىلجىپ بارادى، ال ەش تاجىريبەسى جوق مەن بەيباق ونىڭ ارتىنان ىرسىلداپ، ەبەدەيسىز تىرمىسۋدامىن. تاس قاراڭعىدا ماڭدايشامنىڭ جارىعى بىر مەتردەن اسىپ جۇتىلىپ كەتەدى. سوندىقتان بىز كورتىشقان سەكىلدى قىبىرلاپ، مىڭداعان وتكەلدەردەن ارقان بويىمەن قوزعالامىز. بۇل وتكەلدەر كارتاعا تۇسىپ قويعان، الايدا وزىمدى باعداردان جاڭىلىپ قالعانداي سەزىندىم. مەن سەكىلدى ورمەلەۋشى ارى الپينيست ۇشىن بۇل – ناۆيگاتسييانىڭ مۇلدە وزگەشە تۇرى. قاۋىپتى ايماقتاردا جۇرۋ تاجىريبەم بولعانىمەن، ۇڭگىر تۇبىندە قاعاز كارتادان قايران جوق، GPS جۇمىس ىستەمەيدى، نە باعىتىڭدى بەلگىلەيتىن اسپان دەنەلەرى دە كورىنبەيدى. لاريسا بولماسا، توپىراق باسقان مىنا يرەلەڭ اراسىندا كەرى شىعار جولدى تابا المايتىنىمدى بىلەمىن.

اۋپىرىمدەپ قۋىپ جەتكەنىمدە، لاريسا «دارك ستاردىڭ» كوپ جەراستى كولىنىڭ بىرىنە جەتىپ توقتاپتى. ول ساقتاندىرعىش بەلدىگىنە بەكىتىلگەن ومىلدىرىكتى الىپ، توبەدەگى تاسقا بەكىتىلگەن بەرىك ارقانعا ىلدى. ارقان كولدىڭ ۇستىمەن وتىپ، قاراڭعىعا سىڭىپ جوق بولىپ جاتىر.

بۇل – جۇزۋگە سالقىن، ىزعارلى كول ۇستىمەن سۋ كوستيۋمىنسىز سپەلولوگتاردى الىپ وتەتىن ارقانجول. لاريسا ماعان جىمييا قاراپ، زىمىراي جونەلدى. ونىڭ سارى بۇرىمى ماڭدايشام ساۋلەسىن جونسىز سابالاپ، مەنى ۇرەي قۇشاعىنا قالدىرىپ، قاراڭعىعا ەندى دە كەتتى.

كوماندا مۇشەسى «دارك ستاردىڭ» جاڭا كىرەبەرىسى بولۋى مۇمكىن ەكى ۇلكەن بوساعانىڭ بىرەۋىن زەرتتەۋ ۇشىن اكتاستى جارتاستا سالبىراپ تۇر. ۇمىت اقتالمادى: ەكى جارىق تا قاتتى مۇزعا تىرەلدى.

قيىنشىلىعىمنىڭ باستى سەبەبى – وزبەكستاننىڭ شالعاي تۇپكىرىندەگى تاۋ ىشىندە ورنالاسقان الىپ ۇڭگىر جۇيەسىن زەرتتەۋگە كوبىسى اعىلشىنشا بىلمەيتىن رەسەيلىكتەردەن قۇرالعان، 31 كىسىلىك ەكسپەديتسييامەن اتتانۋىمدا بولدى. ورىستار ۇڭگىردىڭ كىرە بەرىسىن 1984 جىلى بايقاعان ەدى، الايدا بريتاندىق سپەلەولوگتار مۇندا العاش جەتىپ، 1990 جىلى ۇڭگىر جۇيەسىن زەرتتەي باستادى; ولار ۇڭگىر اتاۋىن 1970 جىلدارداعى امەريكالىق عىلىمي-فانتاستيكا جانرىندا تۇسىرىلگەن ساتيرالىق فيلمنىڭ قۇرمەتىنە قويدى. سودان بەرى تالاي ۋاقىت وتسە دە، «دارك ستار» كورشىلەس جاتقان فەستيۆالنايامەن بىرگە (بىر كۇنى ەكى جۇيەنىڭ بايلانىسى انىقتالۋى مۇمكىن) الەمنىڭ تىسقاققان سپەلەولوگتارىن قىزىقتىرىپ كەلەدى.

22-37-دارك-ستار-6

تاڭ داي قاقتىرار بۇل الىپ جۇيە الپينيستەردى قىزىقتىراتىن بيىك تاۋلارعا ۇقساس. ايتسە دە، بىر ايىرماشىلىق بار: ەۆەرەست شىڭى جەردەگى ەڭ بيىك نۇكتە ەكەنىن بىلەمىز، الايدا جاڭا ارى ۇلكەن جەراستى قۋىستارىن باعىندىرۋ مۇمكىنشىلىگى – شەكسىز. مارستىڭ بەتى تۋرالى بىلەتىنىمىز جەر قىرتىسىندا جاسىرىنىپ جاتقان دۇنيەلەردەن كوپ. گرۋزيياداعى 2197 مەترلىك كرۋبەر ۇڭگىرى – بۇگىندە ەڭ تەرەڭ تاۋ ۇڭگىرى رەتىندە بەلگىلى. الايدا الى دە زەرتتەلۋ ۇستىندەگى «دارك ستار» – بۇل اتاقتى تارتىپ الۋى ابدەن مۇمكىن.

قازىرگە دەيىن سەگىز ەكسپەديتسييا «دارك ستاردىڭ» 17 400 مەترگە جۋىق وتكەلىن انىقتادى، سولاردىڭ ەڭ تەرەڭى 900 مەتر تومەندە جاتىر. دەگەنمەن، جۇيە تولىقتاي كارتاعا تۇسكەن جوق. ويتكەنى، بىر جاعىنان، ۇڭگىر تۇراقسىز شالعاي ايماقتا ورنالاسقان، ەكىنشى جاعىنان، وتە ۇلكەن بولعاندىقتان زور تەحنيكالىق مۇمكىندىك پەن كوپتەگەن قۇرال-جابدىقتى قاجەت ەتەدى.

تاۋ ەتەگىندەگى نەگىزگى بازاعا دەيىنگى جەر ۇستى ساپارىمىز دا وڭاي بولعان جوق. 22-54 جاس ارالىعىنداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى سپەلەولوگتار مەن عالىمداردان قۇرالعان، قاتارىندا رەسەيلىكتەرمەن بىرگە، يتالييالىقتار، ەۆرەيلەر جانە بىر نەمىس مامانى بار ەكسپەديتسييا كومانداسىمەن تانىسۋ ۇشىن وزبەكستاننىڭ استاناسى تاشكەنتكە دەيىن جول جۇردىم. سول جاقتان بىز ۇش اپتا بويى ەكسپەديتسييا كەزىندە پايدالاناتىن شىعىرشىقپەن جۇز كەلىدەن اسا تاماق تيەپ، 185 شاقىرىمنان استام شولەيت ايماقتى اۆتوبۋسپەن وتتىك. بىز تانىمال تۋريستىك باعىت سامارقانعا اپاراتىن كونە جىبەك جولىنا تۇستىك. كەيىنىرەك تاپتاۋرىن جولدان بۇرىلىپ، اۋعان شەكاراسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى بايسىنعا قاراي بەت الدىق، سوندا بۇكىل جۇگىمىزدى كەڭەس زامانىنان قالعان التى دوڭگەلەكتى اسكەري كولىككە تيەدىك.

بايسىنتاۋ ايماعىنا اۋپىرىمدەپ جەتكەندە، تاۋ بىرتە-بىرتە 3500 مەترگە دەيىن بيىكتەپ، كوز تارتار جارتاستارعا تارام-تارام سىزىقتار تۇستى. الىستاعى اڭعاردان قويان-قولتىق جاتقان كىشكەنتاي اۋىلداردى كوردىك. مۇندا تاجىكتەر مەن وزبەكتەر عاسىرلار بويى ەشكى باعىپ، قاربىز، الحورى، الما جانە گرەك جاڭعاعىن وسىرىپ، مىنا تاۋلاردى تەسىپ شىققان جەراستى وزەندەرىنەن باستالاتىن بۇلاقتاردان سۋ تاسىپ تىرشىلىك ەتىپ كەلەدى.

كولىكتىڭ ارتىندا وتىرعان تاجىريبەلى گەولوگ، قابا ساقالدى، كوزىلدىرىكتى يگور لاۆروۆتىڭ قوجا گۋر-گۋر اتا دەپ اتالاتىن اك جارتاستى تاپقانىنا شامامەن 30 جىل وتتى. سودان بەرى ول وزىنىڭ ارىپتەس سپەلەولوگتارىمەن الى زەرتتەپ كەلەدى. بيىكتىگى 350 مەتر، ۇزىندىعى 35 شاقىرىم بولاتىن بۇل بەلەس كونە اكتاس قاباتىنا تەكتونيكالىق كۇشتەر سوعىلعاندا تىك قويتاستار قابىرعاسىنا اينالعان. يگور سۆەردلوۆسك سپەلەولوگتار كلۋبىنىڭ 24 جاستاعى جاس مۇشەسى بولىپ جۇرگەندە، كەڭەس زامانىنىڭ ەسكى گەولوگييالىق كارتالارىنان بايسىنتاۋمەن تانىستى. بىردە ديۋانا قويشىنىڭ كەڭەسىمەن، سەرىكتەسى سەرگەي ماترەنين ەكەۋى قايراق دەپ اتالاتىن كىشكەنتاي اۋىلدىڭ مۇعالىمىنە جولىعادى. ۇستاز قولدان جاسالعان الاۋمەن تاياۋ ماڭداعى جەراستى ۇڭگىرلەرىن بىرنەشە جىل بويى زەرتتەگەن ەكەن. «تاۋ قۋىسىن قايدان تابا الامىن؟»، – دەپ سۇراپتى يگور. «مىنا جاقتان»، – دەپ مۇعالىم اڭعاردىڭ جوعارعى جاعىندا ورنالاسقان بىرتۇتاس اكتاس بەلەسىن نۇسقايدى. قويتاس قاتپارىنىڭ استىنان ەكى سپەلەولوگ جارتاستىڭ ورتا تۇسىنداعى جۇمباق تەسىكتى بايقايدى. بۇل – «دارك ستارعا» كىرەتىن تۇس بولۋى تيىس.

جەنيا تسۋريحين سالبىراعان ارقانمەن ورمەلەپ بارادى. «دارك ستار» جولدارى جەر استىندا ورنالاسسا دا، تەڭىز دەڭگەيىنەن 3000 مەتر جوعارى.

جەنيا تسۋريحين سالبىراعان ارقانمەن ورمەلەپ بارادى. «دارك ستار» جولدارى جەر استىندا ورنالاسسا دا، تەڭىز دەڭگەيىنەن 3000 مەتر جوعارى.

كولىك جۇرمەستەي جارقاباقتانعان جولعا جەتكەندە، اكتاستى قۇزدىڭ تابانىنىڭ سىرعاناق جيەگىندە ورنالاسقان نەگىزگى لاگەرگە جۇكتەرىمىزدى جەتكىزۋ ۇشىن 15 ەسەكتى 2 كۇن بويى جەكتىك. «دارك ستاردىڭ» انىقتالعان 7 كىرە بەرىسى دە وسى بەتتەن تابىلادى، ارى وعان ارنايى قۇرالدارمەن ورمەلەپ قانا جەتۋگە بولادى.

ۇڭگىرگە جەتۋ ۇشىن ارقانداردى تارتىپ، شىعىرشىقتاردى ورناتقانشا بىرنەشە كۇن وتتى. اقىرى مەن ۇڭگىردىڭ نەگىزگى كىرەبەرىسىنە (يجەۆسكايا نەمەسە R21 دەپ اتالادى) دەيىن 137 مەترلىك ارقانمەن كوتەرىلدىم. سپەلەولوگتاردىڭ «دارك ستاردى» نەلىكتەن جاندى، تىرى جاراتىلىس رەتىندە قارايتىنىن تۇسىندىم. تومەندە، نەگىزگى بازادا تەمپەراتۋرا +38 °س اينالاسىندا بولاتىن، الايدا مۇندا «دارك ستار» كومەيىنەن ۇيىتقىعان سۋىق جەلدىڭ وتىندە قالعانىمدى كورىپ تاڭعالدىم.

ەشكىم ۇڭگىردىڭ جەلدەتۋ جۇيەسىن تولىقتاي تۇسىنگەن جوق، الايدا سىرتتاعى بارومەترلىك قىسىم جوعارى كەزدە بۇل كىرەبەرىس اۋانى شىعارىپ، قىسىم از كەزدە كىرگىزەدى. ەگەر «دارك ستار» وسى جەردەن دەم شىعارسا، وندا باسقا بىر تۇستان اۋا جۇتىپ تۇرۋى تيىس. بىراق قايدان؟ مۇز باسقان توبەدەن تومەن قاراي اپىل-عۇپىل تۇسىپ كەلە جاتىپ باعزى زامانعى ايداھار كومەيىنە كىرىپ كەلە جاتقانداي سەزىمنەن ارىلا المادىم.

تۋرا كىرەبەرىستە رەسەيلىك مولەكۋلالىق بيولوگ تونيا ۆوتينتسەۆا قابىرعاعا كىشىلەۋ اق ديسك قاداۋ ۇشىن توقتادى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – ۇڭگىردىڭ جاڭا تابىلعان تۇستارىن كارتاعا تۇسىرۋ. الداعى ەكى جىل بويى تەمپەراتۋراسى، ىلعالدىلىق، كومىرقىشقىل گازى دەڭگەيىن جانە بارومەترلىك قىسىمىن جازىپ الىپ وتىراتىن وسى دەرەك تىركەگىش قۇرىلعىنىڭ بىرنەشەۋى ۇڭگىردىڭ بويىنا قوندىرىلادى. سودان كەيىن ولاردىڭ بارى جينالىپ، زەرتحاناعا ساراپتاماعا جىبەرىلەدى.

جەر استىندا دەرەك كوپ. ولاردىڭ كوپشىلىگى – ۇڭگىر تابانىنان كوتەرىلىپ، توبەسىنەن سالبىراعان سۇڭگىلەر قۇرامىنداعى ستالاگميت جانە ستالاكتيت دەپ اتالاتىن مينەرال جىنىستاردا. مۇزدىقتاردىڭ ۇلگىلەرىن العان تاسىلمەن عالىمدار سۇڭگىلەردەن دە دەرەكتەر جيناقتايدى. مىڭداعان جىلدار بويى سۋ تامشىسى اسەرىنەن وسىنداي جاعدايعا جەتكەن قىرتىستاردىڭ حيمييالىق قۇرامىن زەرتتەۋ ارقىلى جەردەگى اۋا رايى ار مەزگىلدە قانداي بولعانى تۋرالى دەرەك جيناۋعا مۇمكىندىك بار.

جىل سايىن ورتالىق ازييانىڭ اۋا رايى تاريحى، ۇڭگىردىڭ جەلدەتكىش جۇيەسى مەن ارحيتەكتۋراسىن تۇسىنۋ ۇشىن توپ مۇشەلەرى وسىنداعى ار بۇرىشتان ۇلگىلەر جينايدى. تونيانىڭ سوڭىن الا مەن دە كۇڭگىرت كوك تۇستى مۇز قاپاسىنىڭ استىنا سۇڭگىپ كەتىپ، 250 مەتردەي ۇزىن، 30 مەتردەي بيىك «تولعان اي دالىزى» دەپ اتالاتىن الىپ كامەراعا كىردىم. ماڭدايشامنىڭ جارىعىن كوبەيتىپ، بولمەنىڭ ىشىن شولىپ شىقتىم. قابىرعالار جارىقپەن شاعىلىسقان ميلليونداعان اينالار سەكىلدى. دالىز تۇنىق تۇنگى اسپانداعى جۇلدىزدار گالاكتيكاسى تارىزدى جارىقتاندىراتىن جۇقا قىراۋ تارامدارىمەن كومكەرىلگەن.

مىنە، كوزدەن عايىپ بولىپ، ارعى بەتتە كۇتىپ تۇرعان لاريساعا دا جەتەمىن. سولاي دەپ ۇمىتتەنەمىن. كومانداعا قوسىلعالى بەرى ورىستار الاۋ جانىندا سۇحبات كەزىندە قايعىلى جاعدايعا دۋشار بولعان سپەلەولوگتار وقيعاسىن، وعان قوسا، بريتانيياداعى ۇڭگىردە باسقا باعىتقا بۇرىلىپ اداسىپ كەتكەن جاس زەرتتەۋشى تۋرالى ايتىپ، مەنىڭ «سارىاۋىز» ەكەنىمدى ەسكە سالعىسى كەلگەندەي كورىندى. «بىر جىل وتكەن سوڭ ونىڭ دەنەسىن تاۋىپ الدى»، – دەيدى ورىستاردىڭ بىرى. سونداي-اق، مەنىڭ، «امەريكالىقتىڭ» قانشالىقتى اۋىر جۇك كوتەرە الاتىنىمدى، ارقاندى پايدالانۋىمدى جانە مازاقتاۋعا كونەتىنىمدى بىلىپ الىپ، كەزدەيسوق تاپسىرمالارمەن مازالاپ تۇردى.

ورىندايتىن بىر-اق نارسە قالدى. ومىلدىرىكتى ارقانعا ىلىپ، كولدىڭ ارعى بەتىنە قاراي سىرعاناپ، شامامەن يگلۋ (ەسكيموستار باسپاناسى) كولەمىندەي بولاتىن كۇمبەز تارىزدەس قۋىسقا اپاراتىن جاعالاۋعا اياق تىرەدىم.

سيننوتت مۇزدىق سۋىنا قۇلاپ كەتۋدەن ساقتانۋدا. مۇندا سۋ كيىم كەپپەيدى. بۇل جەردە گيپوتەرمييا، توبىعىڭىزدى سىندىرىپ الۋ نە اداسىپ كەتۋ قاۋپى وتە جوعارى.

سيننوتت مۇزدىق سۋىنا قۇلاپ كەتۋدەن ساقتانۋدا. مۇندا سۋ كيىم كەپپەيدى. بۇل جەردە گيپوتەرمييا، توبىعىڭىزدى سىندىرىپ الۋ نە اداسىپ كەتۋ قاۋپى وتە جوعارى.

لاريسا مۇندا جوق بولىپ شىقتى. مۇنىسى – جالعىز جول تابا الاتىنىمدى سىناپ كورۋى. بۇعان دەيىن ولاردىڭ سىناقتارىنا جىلى جۇزبەن شىراي تانىتاتىنمىن. الايدا قازىر كۇلۋگە شاما جوق. ماڭدايشاممەن اينالانى جىلدام شولىپ شىققاندا، كامەرادان شىعاتىن ەكى جول كورىندى. ەكەۋىنىڭ قايسىسىنا لاريسا كىرىپ كەتكەنىن انىقتاۋ ۇشىن قۇلاعىمدى توستىم، بىراق توبەدەن كولگە تامشىلاعان سۋدىڭ دىبىسىنان باسقا ەشتەڭە ەستىلگەن جوق.

ويلانىپ الايىن دەپ قۋاتى تاۋسىلىپ قالماس ۇشىن جارىقتى وشىرىپ قويدىم. اينالا كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعى. جارىق فوتوندارى ميللياردتاعان شاقىرىمدى تىلىپ وتىپ، بۇكىل الەمدى ەمىن-ەركىن شارلايدى، بىراق ەشقاشان قايتىپ كەلمەيدى. تاۋ تەرەڭىنە اپاراتىن قابىسقان جولدار قابىرعالارعا جارىق تۇسىرەتىن ماڭدايشام ساۋلەسىن شەكتەيدى. سول ساتتە اداسىپ كەتكەن بريتاندىق سپەلەولوگ شامى وشكەندە، مولاسىنا اينالعان جەردە جاتىپ وزىن قالاي سەزىنگەنى تۋرالى ويلاندىم.

«لاريسا!». ايقاي سالدىم، بىراق كىشكەنتاي كامەراداعى داۋىس قابىرعادان كەرى قايتتى. كەنەت ونىڭ «قورىقپاڭىز، جوعالمايسىز» دەگەنى قالجىڭ ەكەنىن تۇسىندىم، سەبەبى اداسىپ كەتۋ وپ-وڭاي.

مەن تاڭداعان العاشقى وتكەل، باقىتىما قاراي، كوپ ۇزاماي تۇيىق جەرگە تىرەلدى. ەكىنشىسى مەنى سۋ اعىسىمەن پايدا بولعان جۇقا مينەرالداردان قۇرالعان جىلتىر تاسقا اكەلدى. لاريسا سونىڭ ۇستىندە وتىر ەكەن.

ىشتەگى جارىعى سىعىرايىپ كورىنگەن، شاشىراڭقى قويتاستىڭ ۇستىندەگى باعانعا ورنالاسقان قانىق تۇستى ەكى شاتىرعا، گوتيكالىق لاگەر ورنالاسقان «ت» ۇلگىسىندەگى قيىلىسقا بەت الدىق. ماڭدايشامنىڭ ساۋلەسى باعىتىمىزعا جوعارى-تومەن تۇسىپ، جەنيا تسۋريحيننىڭ «گوتيكالىق كامەراعا حوش كەلدىڭىز!» دەگەن گۇرىلدەگەن داۋىسى ەستىلدى. جەنيا – توپتىڭ جەتەكشىسى، بۇل ونىڭ بايسىنتاۋداعى 10-ەكسپەديتسيياسى. ول رەسەي مەملەكەتتىك ينستيتۋتىندا ىستەيدى، دەگەنمەن، «دارك ستار» ونىڭ شىنايى ومىردەگى جۇمىسى جانە ۇڭگىردىڭ شىم-شىتىرىق بايلانىس جولدارىن ودان ارتىق ەشكىم بىلمەيدى. «ول جاڭا وتكەلدەردىڭ قايدا اپاراتىنىن زەرتتەلمەي تۇرىپ-اق بىلەدى»، – دەيدى ماعان جاستاۋ كەلگەن ورىستىڭ بىرى.

جەنيا شاتىرلاردىڭ بىرەۋىنە قاراي شاقىردى. ەسىك اشىلعاندا بۋ شىعىپ، ىشتەن پەشتىڭ ىزىلداعان ۇنىن ەستىدىم. كومبينەزونىمدى شەشىپ ارتىنان ەردىم. ار ەكسپەديتسييا كەزىندە تابىلعان جولدار تۇرلى بوياۋمەن بەلگىلەنگەندىكتەن، كارتا ادام قان اينالۋ جۇيەسىنىڭ كوپتۇستى سحەماسىنا ۇقسايدى. يرەلەڭدەگەن جاسىل جولاقتى بالشىق جۇققان ساۋساعىمەن جىلجىتىپ اكەلگەن جەنيا بىر نۇكتەگە كەلگەندە اۋزى-اۋزىنا جۇقپاي ورىسشا سويلەپ كەتتى. ول بۇعان دەيىن تاپقان 37 مەترلىك سارقىرامانى نۇسقاپ تۇر. بۇل تۇس الى باعىنعان جوق.

مەن توپتىڭ باسقا ەكى مۇشەسىمەن بىرگە شاتىردىڭ ىشىندە سىعىلىسىپ، جەر كىندىگىنىڭ تەرەڭىندەگى العاشقى تۇنىمدى وتكىزدىم. مۇندا كۇن مەن تۇننىڭ ايىرماشىلىعى جوق، ۋاقىتقا باعىنىشتى ەمەس كەستەگە ساي توپ مۇشەلەرى كەلەدى، كەتەدى، ۇيىقتايدى، تاماق ىشەدى. مەن تورت كۇن بويى ۇڭگىردىڭ تۇبىندەگى ۇساق تاستى سىزاتتى ۇڭگىگەن ۇش يزرايلدىك سپەلەولوگتىڭ جۇرگەن دىبىسىنان وياندىم. سولاردىڭ بىرى جاس گەولوگ بواز لانگفورد: «بىزگە جاڭا باعىت تابۋ كەرەك. قىزىل كولدى زەرتتەۋگە بارماقپىز. بىزبەن بىرگە جۇرگەنىڭىز جون»، – دەدى.

مەنىڭ كيىنگەنىمدى كۇتۋدىڭ ورنىنا ول نەگىزگى نۇسقاۋلىقتى داڭعىرلاي ايتىپ، كەتىپ قالدى. جارتى ساعات وتكەن سوڭ تاعى دا قاراڭعىلىقتا جالعىز قالىپ، جولايرىققا تاپ بولدىم. مۇندا ەكى ارقان بار: بىرەۋى ەدەندەگى ساڭىلاۋ ارقىلى تىكەلەي تومەن، ەكىنشىسى جوعارى قاراي تۇڭعيىققا باعىتتالىپ، 6 مەتر بيىكتەگى ويىققا باتىپ، جوق بولادى. يزرايلدىكتەردىڭ قايدا كەتكەنىنەن حابارسىز مەن ەدەندەگى ساڭىلاۋدى تاڭداپ، سالبىراعان سارى تۇستى سۇڭگى قابىرعالار اراسىنان ۇش جولدىڭ قيىلىسىن تابۋ ۇشىن تومەن تۇستىم.

مەن زييانى ەڭ از نۇسقانى، اۋا قۇبىرىنىڭ ولشەمىندەي بولاتىن، سۋعا تولى 10 سانتيمەترلىك تۇتىكتى تاڭدادىم. ريۋكزاگىمدى كىرگىزىپ، باسىممەن العا قاراي يتەردىم. الاقانىم مەن بىلەگىمدى تىرەپ، كەۋدەمدى سۋعا تيگىزبەي، جايلاپ ەڭبەكتەي جىلجىپ كەلەم. قۇبىردىڭ توبەسى تارىلىپ، ىشىمە دەيىن جەرگە جابىسىپ قالدىم. كەنەتتەن تۇتىكشە تومەن قاراي كىلت بۇرىلدى. بۇل تۇس وتە تار بولعاندىقتان، بۇلشىق ەتتەرىمنىڭ بۇگىلۋى تۇتىكپەن تومەن قاراي قۇلاپ كەتۋدەن ساقتاپ قالدى.

جەر ۇستىندە دەمالىپ جاتقاندا ولار مۋزىكا تىڭداپ، الكوگولدى ىشىمدىكتەرگە ەلىتەدى. ورىس، يتالييالىق، ەۆرەي، نەمىس سپەلەولوگتارىنىڭ تىلى دە، دىنى ار تۇرلى. «دارك ستار» عانا بارىنە ورتاق.

جەر ۇستىندە دەمالىپ جاتقاندا ولار مۋزىكا تىڭداپ، الكوگولدى ىشىمدىكتەرگە ەلىتەدى. ورىس، يتالييالىق، ەۆرەي، نەمىس سپەلەولوگتارىنىڭ تىلى دە، دىنى ار تۇرلى. «دارك ستار» عانا بارىنە ورتاق.

باسىما قان قۇيىلىپ جاتقان كەزدە، ۇڭگىرگە قاتىستى تاعى بىر وقيعا ەسىمە تۇستى. مەديتسينا ماماندىعىندا وقيتىن، امەريكالىق جاس ستۋدەنت 2009 جىلى يۋتاداعى ناتتي-پاتتي ۇڭگىرىندەگى جاڭا وتكەلدى زەرتتەپ جۇرگەندە تومەن قاراي قۇلديلاپ، اياعى اسپاننان كەلىپتى. قۇتقارۋشىلار ونى تاۋىپ الىپ، شىعارىپ الۋعا سال قالعاندا، قۇرال-سايماندار ىستەن شىققان ەكەن. قۇبىردىڭ ىشىنە بەتون تولىپ قالعاندىقتان، ونىڭ مۇردەسىن الىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بولماپتى.

مەنىڭ جولىم بولدى، قۇبىر مەنى سۋ تولعان كامەراعا لاقتىرىپ جىبەرگەندە، ۇڭگىر كيىمدەرىنىڭ تاسقا تيگەن دىبىسىن ەستىدىم. يزرايلدىكتەر الدىمدا تۇر. ولار «دارك ستاردىڭ» بەلگىسىز تۇكپىرىنە ودان ارى اپاراتىن كىشىلەۋ وتكەل تاۋىپتى. بىرىنشى كىم تۇسەدى دەپ داۋلاسىپ تۇر ەكەن. ەۆرەي تىلىندە «بۇل – مەنىكى!» دەگەن بىرەۋى دوستارىن يتەرىپ تاستاپ، قۇبىرعا سۇڭگىپ كەتتى.

ەكسپەديتسييانىڭ ۋاقىتى اياقتالۋعا جاقىنداعان سايىن ۇمىت كۇتتىرگەن جاڭا وتكەلدىڭ كوبى تۇيىققا تىرەلدى. توپ ۇڭگىردەن شىعىپ، تاشكەنتكە قايتۋ ۇشىن ۇزاق جولعا ازىرلەنە باستاعان، الايدا جەنيا مەن تاعى بىر رەسەيلىك الەكسەي سەرەگين سارقىرامانىڭ بيىگىنە شىعىپ، جاڭا جول ىزدەۋگە تاعى بىر تالپىنىس جاساماق بولىپ قالىپ قويدى.

ۇش كۇن كۇتتىرىپ، ولار اقىرى نەگىزگى لاگەرگە بالشىققا مالىنىپ، ۇلكەن جاڭالىقپەن ورالدى. ولار سارقىراماعا شىعىپ، قايتا-قايتا تۇرتكىلەپ جۇرىپ، كەڭدىگى 23 سم-دەي بولاتىن قۋىستىڭ ۇستىنەن تۇسىپتى. الەكسەي جارىققا كىرىپ كورمەك ەدى، باسى سىيماي قويىپتى. جەنيا يىقتارىن قۋشيتىپ، بەلىنە دەيىن كىرىپ، بۇرالاڭداعان مۇرجامەن جوعارى وربەلەيدى. جارتى ساعات بويى بۇرالاڭداعان قۇبىر ىشىندە ول ۇلكەندىگى ماسكەۋدەگى مەترو تۋننەلىندەي بولاتىن، كۇركىرەگەن وزەن دىبىسى ەستىلگەن دالىزگە تاپ بولىپتى.

ونىڭ 20 جىل بويى ىزدەپ جۇرگەنى وسى دالىز بە ەدى؟ الدە، بۇل «دارك ستاردى» ۇڭگىرلەردىڭ ەۆەرەسى ەكەنىن دالەلدەي الا ما؟ ول دالىزدىڭ قايدا اپاراتىنىن كورۋ ۇشىن ساپارىن جالعاستىرا بەرۋدى جان-تانىمەن قالايدى. وكىنىشتىسى، توپتىڭ ۋاقىتى اياقتالعان ەدى.

جىگىتتەردىڭ وقيعانى بايانداۋى توپ مۇشەلەرىن بىر سەرپىلتىپ تاستادى. ۇڭگىر ەكسپەديتسيياسىنىڭ كەرەمەت مارەسى، ياعني يرەلەڭدەگەن بەيمالىم جۇمباق جولدىڭ تابىلۋى مەن جەر استىندا كۇتىپ تۇرعان جاڭا وقيعالار بارىنە، تىپتى «امەريكالىققا» دا ايان ەدى.


مارك سيننوتتىڭ قىزىعۋشىلىعى ونى الەمنىڭ ار تۇكپىرىندەگى 30-دان استام ەكسپەديتسيياعا اپاردى. ول بۇعان دەيىن ارال تەڭىزى تۋرالى جازدى. روببي شوۋن ينسبۋركتا، اۋسترييادا تۇرادى. بۇل – جۋرنالعا شىققان ونىڭ العاشقى ماقالاسى.

       

3 پىكىر جازىلعان

پىكىر جازۋ