.

مۇز قۇرساۋىنداعى بالقاش

بالقاش ماسەلەسىنە بۇعان دەيىن دە بىرنەشە ماقالا ارناعان ەدىك. كولدىڭ قىسقى جاعدايىن بايقاۋ ۇشىن اقپان ايىنىڭ باسىندا «National Geographic قازاقستان» رەداكتسيياسى استانا-بالقاش باعىتى بويىنشا تاعى دا جولعا شىقتى.

اۆتورى: داۋرەن قۇدايبەرگەن، فوتو: ەربولات شادراحوۆ، بەكزات ساينازار

كۇرەجول بويىندا بايلاۋلى تۇرعان تۇيە. قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانى.

كۇرەجول بويىندا بايلاۋلى تۇرعان تۇيە. قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانى.

كۇن باتىپ، قاس قارايعان شاقتا 650 شاقىرىمدى ارتقا تاستاعان بىز بالقاش قالاسىنا دا كەلىپ جەتتىك. قالانى جان-جاقتى تانۋ ۇشىن كەلەسى كۇنى ىس-ساپارىمىزدى قالالىق ولكەتانۋ مۋزەيىن ارالاۋدان باستادىق. وندا بىزدى عىلىمي قىزمەتكەر مەرۋەرت اعىلباەۆا قارسى الىپ، ايماق تاريحى، مادەنيەتى مەن جەرگىلىكتى تۇلعالار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمەلەپ بەردى.

YSH_3590

قازاقستان بويىنشا بالقاش وڭىرى قولا داۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنە، جان-جانۋارلار مەن قورىمدارعا باي. مۇنداعى قىش-قۇمىرا، بالبال تاس، حى-حىى عاسىرلاردا پايدالانىلعان دۋلىعا، ساۋىتتار مەن ساياقتان تابىلعان تاڭبالى تاستار مۋزەيدىڭ ەڭ قۇندى جادىگەرى بولىپ تابىلادى.

11

YSH_3588

YSH_3611

YSH_3601

بالقاشتىڭ سولتۇستىك-باتىس وڭىرى مىس، التىن، كۇمىس سەكىلدى قۇندى مەتالدارعا دا باي بولعاندىقتان وندىرىس ورىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى ايماقتا شوعىرلانعان. 1967 جىلى بالقاشتاعى كەن بايىتۋ كومبيناتىندا وندىرىلگەن مىس لوندوندا وتكەن تۇستى مەتالدار بيرجاسىندا ەڭ تازا مەتالل رەتىندە تىركەلگەن.

YSH_3688

YSH_3658

مىنا مەتالل قۇيمالارى قالا مەن كومبيناتتىڭ ار جىلدارداعى مەرەيتويى قارساڭىندا شىعارىلىپتى. ال التىن مەن كۇمىس 1997 جىلدان باستاپ وندىرىلە باستاعان.

YSH_3646

1928 جىلى بالقاش قالاسىنان 12 شاقىرىم جەردەن اشىلعان قوڭىرات، ودان كەيىنگى جىلدارى تابىلعان ساياق پەن شاتىركول سەكىلدى كەن ورىندارى الى كۇنگە دەيىن كومبيناتتىڭ نەگىزگى شيكىزات بازاسى بولىپ تابىلادى. بىر كەزدە بۇندا 12 مىڭعا دەيىن ادام جۇمىس ىستەگەن. بۇگىندە كومبينات ونىمدەرى سىم، بۋما نەمەسە پاراقشا تۇرىندە وننان استام ەلگە ەكسپورتقا شىعارىلادى. سونداي-اق 1950 جىلدان بەرى قالادا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى (جەو) جۇمىس ىستەپ كەلەدى.

19

15

02

«كولدىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان مۇنداي وندىرىس ورىندارى قالانىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن بولەك، اۋا باسسەينى مەن كول ەكولوگيياسىنا دا تىكەلەي اسەرى بار. ماسەلەن، بالقاشتىڭ اۋاسى ەل بويىنشا ەڭ لاس سانالادى. بالقاش قالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى ونداعى جەلدىڭ باعىتى بىر تاۋلىكتە 360 گرادۋسقا اينالا سوعىپ تۇرادى، ونى وندىرىس ورىندارىنان شىققان تۇتىنگە قاراپ تا بايقاۋعا بولادى، – دەيدى قاراعاندى وبلىستىق ەكولوگييالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتىنە قاراستى مەكەمەدە 35 جىل بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەن ەكولوگييا ينسپەكتورى، بۇگىندە زەينەتكەر رىمگۇل ماشۇربەكوۆا. – بالقاش كولىندەگى اپاتتى جاعدايعا بىرنەشە رەت كۋا بولدىم. ونىڭ العاشقىسى ادامي فاكتورلاردان بولسا، ەكىنشىسى تابيعي اپات ساناتىنا جاتقىزىلادى».

IMG_1144

YSH_5015

YSH_5058

كەز كەلگەن وندىرىس وشاقتارىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا پايداسى زور. الايدا تۇرعىندارىنىڭ تىنىس جولدارى تارىلتىپ، دەنساۋلىقتارىنا ۋلى تۇتىننىڭ كەلتىرەر زالالى كوپ بولىپ تۇر.

رىمگۇل اپاي العاشقى اپاتتى جاعداي 1975 جىلى قالانىڭ تۇرمىستىق سۋلارىن (كارىز) ايدايتىن قۇبىردىڭ ىستەن شىعۋىنان بولعانىن جانە ول لاس سۋ كولگە قۇيىلعانىن ايتادى. وكىنىشكە وراي، ول كەزدە بولماعان قالانىڭ تۇرمىستىق سۋلارىن تازارتاتىن قوندىرعى الى كۇنگە دەيىن سالىنعان جوق.

ال، بالقاش جەو سالىنعاندا كاسىپورىن پايدالانعان جىلى سۋدى سۋىتۋعا ارنالعان ۇزىندىعى 2،5 شاقىرىمعا سوزىلاتىن اشىق قۇبىر قوسا سالىنعانىمەن بۇل لوتوكقا مىس زاۋىتىنان دا سۋ قۇيىلاتىن. سوعان بايلانىستى كەيبىر جىلدارى سۋدىڭ قۇرامىندا حيمييالىق قوسپالاردىڭ مولشەرى كوبەيىپ، كول سۋىنىڭ تازالىعىنا ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزگەن ەدى. وسىنى ەسكەرگەن ەكولوگتار بۇل ماسەلەنى قايتا قايتا كوتەرە بەرگەننەن كەيىن، مىس زاۋىتىنىڭ سۋلارىن كولگە قۇيۋ 1989 جىلى مۇلدە توقتاتىلدى.

تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، 1937-53 جىلدارى كولگە كەن-بايىتۋ فابريكاسىنان شىققان قۇم ارالاس سۋ توسقاۋىلسىز تىكەلەي قۇيىلىپ كەلگەن. 1953 جىلى بالقاش كەن-بايىتۋ كومبيناتى (بگمك) قالدىق قويماسىن ىسكە قوسقاندا، ول كەن بايىتۋ كەزىندە قۇممەن بىرگە شىعاتىن رەاگەنتتەرگە توسقاۋىل بولا الدى. ماسەلەنى قايتا-قايتا كوتەرۋ ارقىلى بگمك-نىڭ ىس-شارالارىنىڭ ارقاسىندا 1990 جىلدارى كولگە كاسىپورىننان سۋ جىبەرۋ مۇلدەم توقتاتىلعانى بىلاي تۇرسىن، سۋ ارنايى جۇيەدەن وتىپ، فابريكاعا قايتا جىبەرىلەتىن بولدى.

قازىرگى تاڭدا، كولگە جەو-نان سۋ تاستالىنادى، ونى شەشۋگە تەحنيكالىق مۇمكىندىك جوق دەپ تۇسىندىرەدى كاسىپورىن.

ەكىنشى قاۋىپتى جاعداي 1986-87 جىلدارى بالقاش كولى تەڭىز دەڭگەيىنەن 341 مەترگە تومەندەپ كەتكەن ۋاقىتتا ورىن الدى. ول كەزدە سولتۇستىك بالقاشتاعى تۇز مولشەرى بىر ليتر سۋدا 1 گرامنان 2،5 گرامعا ارتىپ كەتىپ، كولدىڭ تىرشىلىگىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرگەن. قازىر كول سۋى تەڭىز دەڭگەيىنەن 342 مەترگە جوعارىلاعاندىقتان جاعداي قالىپتى سانالادى.

68

ساپارىمىزدىڭ ۇشىنشى كۇنى بالىقشىلاردىڭ قىس ايلارىنداعى تىرشىلىگىن وز كوزىمىزبەن كورۋ ماقساتىندا كۇن قىلاڭ بەرە بالقاشتان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 90 شاقىرىم جەردەگى تاسارال اۋىلىنا جول تارتتىق. ەلدىمەكەنگە كىرە بەرىستە بىزدى اۋىل اكىمى ايان سمايلوۆتىڭ وزى قارسى الدى. اكىم وزى باسقارىپ وتىرعان اۋىلىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى، وتكەنى مەن كەتكەنىن بايانداپ، شەجىرەسى مەن تاريحى جايلى اڭگىمە وربىتتى.

«بۇل جەرگە قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ باس قولباسشىسى اعىباي قوڭىربايۇلىنىڭ اناسى قويسانا قىستاۋعا كەلىپ، «تاس كوپ ەكەن،  تاس ارال عوي» دەگەن ەكەن، سودان تاسارال اتالىپ كەتىپتى، – دەپ سوز باستادى اكىم. – كوزكورگەندەر سوناۋ 30 جىلدارداعى اشارشىلىقتان جان ساۋعالاپ كەلگەندەردىڭ بارلىعى امان قالعانىن ايتاتىن. جارىقتىق، بۇل جەر قۇنارلى، شۇرايلى جەر عوي».

12

اعىباي باتىردىڭ ەسكەرتكىشى. جورىقتا ۇنەمى جولى بولاتىندىقتان ول «اقجولتاي باتىر» اتاندى. ساربازدارى ابىلاي ەسىمىمەن قاتار اعىباي باتىردى دا ۇرانعا اينالدىردى.

كسرو تۇسىندا بالىق شارۋاشىلىعىمەن اقتوعاي اۋدانىندا تەك گۇلشات، شاشۋباي مەن تاسارال اۋىلى عانا اينالىسقان جانە اۋلانعان بالىقتاردىڭ بارلىعى بىر عانا «بالقاشبالىق» كومبيناتىنا وتكىزىلەتىن. «ال قازىر باسقا قالالاردان دا، شەتەلدەردەن دە كەلەتىندەر قىتايدىڭ سۋ استىندا شىرىمەيتىن اۋلارىن قۇرىپ قويادى دا، قاجەت بولسا جيناپ الىپ، قاجەت بولماسا تاستاپ كەتە بەرەدى. ال ونداي نەمقۇرايلىلىق ەكولوگيياعا وراسان زالال كەلتىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وكىنىشتىسى وندايلاردى قاداعالاپ، تارتىپكە شاقىراتىن دا، كول تابانىن تازالايتىن دا دال قازىر ەشكىم جوق، – دەپ كەييدى ايان سمايلوۆ. – جەرگىلىكتى بالىقشىلاردىڭ وزى ەشقاشان كولدى بۇلاي لاستامايدى، امال جوق اشىنىستارىن بىزگە ايتادى».

YSH_4359

26

اۋىل ىشىن ارالاي جۇرىپ مەكتەپ، مەديتسينالىق پۋنكت سەكىلدى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە قىزمەت ەتەتىندەردەن بولەك مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنداردىڭ دا بارشىلىق ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. شاعىن عانا اۋىلدا «شاپقىلاعان» بالالاردى كورگەندە قۋانىشىمىزدى جاسىرا المادىق.

39

56

46

ايان مىرزا بىزگە اۋىلدى ارالاتا جۇرىپ تاسارالدا 2001 جىلعا دەيىن بالىق وڭدەيتىن تسەحتىڭ جۇمىس ىستەگەنىن، تىپتى، كول جاعاسىندا الىپ كاتەرلەردىڭ كەزەكتە تۇرعانىن ايتىپ قالدى.

42

تۇس اۋا اكىم بىزگە اۋىلدى ارالاتىپ بولعاننان كەيىن بەرىك بەكماعامبەتوۆ ەسىمدى بالىقشىمەن تانىستىردى. ار جىلدارى تۇرلى كەن ورىندارىندا بريگادير، مەحانيك بولىپ جۇمىس ىستەگەن بەرىك مۇسادىقۇلى قاي جاستا بولماسىن اۋىلدان ۇزاعان شاعىندا ۇنەمى بالىق اۋلاۋعا اڭسارى اۋىپ تۇراتىنىن ايتادى. «بالىق اۋلاۋ – بىزدىڭ اتا كاسىبىمىز. بالىقشى كولدىڭ بەتىنە جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە، كۇننىڭ قاي ۋاقىتىندا شىعۋ كەرەكتىگىن تۇيسىنە بىلگەندە عانا كورەر ناپاقاسى ارتپاق. بىراق ونىڭ ارتىندا تارتار تاۋقىمەتتىڭ دە تۇراتىنىن ەستەن شىعارماعان ابزال، – دەدى بەرىك مىرزا.

IMG_0474

كاسىبي بالىقشىنىڭ ايتۋىنشا، اسىرەسە سوڭعى جىلدارى بالىقتى ساتپاق تۇگىلى، جەۋگە دە تاپپاي قالاتىن كەزدەر بولادى. سوعان قاراعاندا، دال قازىر بۇگىنگىدەي جەر بەتىندە ادام سانى كوبەيگەن سايىن، سۋعا دا، ازىق-تۇلىككە دە سۇرانىس ارتا بەرەتىنى انىق. «سوندىقتان بالىققا عانا قاراپ وتىرۋعا بولمايدى»، – دەدى بەرىك مۇسادىقۇلى.

YSH_4540

DCIM100MEDIADJI_0023.JPG

تاڭعى ساعات 7. ۇي يەسىمەن بىرگە جۋىنىپ-شايىنىپ، تاڭعى اسىمىزدى ىشتىك. شايدان سوڭ بەرىك مىرزا قوراداعى مالىن جايعاۋعا كەتتى.

44

IMG_0450

YSH_4187

بىر قاراعان ادامعا قىسقى بالقاشتىڭ اينالاسى ۇنەمى سۇرعىلت تارتىپ، كولدىڭ جاعاسى قايسىسى، وزى قايسىسى ەكەنى بىلىنبەي جاتقانداي بولىپ كورىنەدى. الايدا ونداي تابيعي قۇبىلىس اۋىل تۇرعىندارى ۇشىن ۇيرەنشىكتى نارسە.

YSH_3918

IMG_0389

ساعات تىلى 9-عا تاياعاندا بەرىك اعا ۇلىمەن بىرگە وسىدان ونشاقتى كۇن بۇرىن سالىنعان اۋلاردى تەكسەرىپ قايتۋ ۇشىن قاجەتتى قۇرال-سايماندارىن جيناۋعا كىرىستى. ۇيدەن 10 شاقىرىم جەردەگى اۋعا جەتەم دەگەنشە قالىڭ قارعا بىرنەشە رەت مالتىعىپ تا الدىق. جولعا شىققانىمىزعا بىر ساعات وتپەي جاتىپ بىرنەشە جەردەن سالىنعان اۋدىڭ العاشقىسىنا دا كەلىپ جەتتىك.

YSH_4231

IMG_0536

قىستى كۇندەرى كولدىڭ ار جەرىندە كۇننىڭ بىر جىلىپ، بىر سۋۋىنان وسىنداي مۇزقىرقالار پايدا بولادى.

كولدىڭ بەتىنە شىعۋ ۇشىن مۇزقىرقالاردى تەگىستەپ جاتقان سات. اۋدى تارتىپ جاتقاندارى.

كولدىڭ بەتىنە شىعۋ ۇشىن مۇزقىرقالاردى تەگىستەپ جاتقان سات.

IMG_0701

51

67

«وسىدان 4-5 جىل بۇرىن اۋعا ىرى بالىقتار ىلىگەتىن، ال كەيىندەرى بالىقشىنىڭ كوپتىگىنەن بە، جوق باسقا ما كولدەگى بالىق سانى ازايىپ بارادى، – دەيدى بەرىك بەكماعامبەتوۆ. – بۇگىن وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعانداي اۋعا ىلىنگەن بالىق تىم از ارى مايدا».

بەرىك مىرزا مەن ۇلى ۇشىنشى اۋدىڭ ورنىن ارشۋعا كىرىسكەندە بىز تاسارالدان 40 شاقىرىم جەردەگى پريوزەر قالاسىنا تارتتىق. ماقسات – پريوزەرگە جاقىن اسكەري پوليگوندارداعى قيراعان عيماراتتاردى قاس قارايعانشا سۋرەتكە تۇسىرىپ ۇلگەرۋ. پوليگونداعى عيماراتتاردىڭ جۇمىس ىستەيتىنى بار، ىستەمەيتىنى بار، قازاقستاندىق اسكەريلەرگە تيەسىلىسى بار، رەسەيلىكتەرگە جالعا بەرىلگەنى بار ورىنداردى ارالاماق ويدامىز.

72

IMG_0887

YSH_4672

YSH_4666

كسرو تۇسىندا بۇل عيماراتتاردىڭ كەيبىرىندە، قارۋ جاراقتارمەن قاتار، اسا ۋلى حيمييالىق قوسپالاردىڭ دا ساقتالعانى جاسىرىن ەمەس. سولاردىڭ كەيبىرى رەسەيلىك اسكەريلەر ۇدەرە كوشكەن جىلدارى اينالاعا شاشىراپ، قورشاعان ورتاعا وراسان زييان كەلتىردى.

YSH_4761

بالقاش كوگەرشىنى – بەيبىتشىلىك قۇسى

ەستەرىڭىزدە بولسا، 2014 جىلى 20 مامىر كۇنى  رەسەيدىڭ «كاپۋستين يار» اسكەري پوليگونىنان ۇشىپ شىققان «توپول» بالليستيكالىق زىمىرانى 2 مىڭ شاقىرىم قاشىقتا جاتقان قازاقستانداعى سارىشاعان پوليگونى اۋماعىنا قۇلاپ، پوليگون ماڭىنداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ زارە-قۇتىن العان. تۇنگى 23:55-تە ۇشىرىلعان زىمىراننىڭ ىزى اتىراۋ، اقتاۋ، ورال، جەزقازعان جانە تاعى باسقا قالالاردىڭ ۇستىنەن كورىنگەن. پوليگوننىڭ بىر شەتى بالقاشقا دا تيىپ تۇرعاندىقتان باسقا بىر ەلدىڭ اۋماعىنان ۇشىرىلعان مۇنداي زىمىراننىڭ باعىتىنان جاڭىلىپ نە كولگە، يا بولماسا كەز كەلگەن ۇيدىڭ توبەسىنە تۇسۋ قاۋىپى تىم جوعارى ەدى. سوندىقتان اۋماعى ەكى گوللانديياعا تەڭ «سارىشاعاندى» تۇتاستاي بىر سىناق الاڭى دەسەك تە بولاتىنداي.

YSH_4507

YSH_4599

تىلەۋالى كوككوزوۆ، تاسارال اۋىلى مەشىتىنىڭ يمامى، بۇرىنعى بالىقشى.

بالقاش وڭىرىنىڭ حالقى قاي زاماندا دا، تابيعات پەن ادامزاتتىڭ دا قاتالدىعىنا قاتار توزىپ كەلەدى. بۇنداي قاتالدىق ولاردى تەك قايسارلىققا تاربيەلەيتىندەي.

بىز ەكسپەديتسييادان قايتقان كۇنى بالقاش وڭىرىندەگى اۋا تەمپەراتۋراسى سال دە بولسا كوتەرىلىپ، جول قارايا باستاعان. سول كەزدەگى كولدىڭ بەتىندەگى قالىڭدىعى 80 سانتيمەتردەن اسقان مۇز قاباتى ارادا ەكى اپتا وتكەندە عانا جۇقارىپتى.

بالىقشىلار اراسىندا «بالىقشىنىڭ بايلىعى ەتەك-جەڭى كەپكەنشە» دەگەن ناقىل سوز بار. بىر بالىقشى سۋعا كەتىپ، سۇيەگى جەر قويناۋىنا تاپسىرىلىپ جاتقاندا ەكىنشى بالىقشى كولگە قايتا شىعادى. ال بۇل بالىقشىنىڭ ومىرى ۇنەمى قىل ۇستىندە تۇراتىنىن اڭعارتسا كەرەك.

DCIM100MEDIADJI_0004.JPG

بۇل باسىلىم ەۋروپالىق وداق قولداۋىمەن ازىرلەنگەن. باسىلىمنىڭ مازمۇنى جشس «KAZMEDIA HOLDING» جاۋاپكەرشىلىگىنە جاتادى جانە ەۋروپالىق وداق كوزقاراسىن بىلدىرمەيدى.

       

5 پىكىر جازىلعان

پىكىر جازۋ