Иесіне адал хайуан — National Geographic Qazaqstan
.

يەسىنە ادال حايۋان

نينا ستروچليك

2011 جىلى ۋساما بەن لادەننىڭ ۇيى­نە شابۋىلداعان امەريكالىق SEAL جاساعىمەن بىرگە تىكۇشاقتان يت تە تۇسكەندە، گرەگوري بەرنس جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋاندى. «ەگەر يتتەر تىكۇشاقتان سەكىرە السا، وندا ولار مرت سكانەرىنەن دە وتە الادى»، – دەيدى ول. سويتىپ، نەيروحيرۋرگ ەموري ۋنيۆەرسيتەتىندە «يت جوباسىن» باستايدى. وندا يتتەر العاش رەت تىنىشتاندىراتىن دارىلەردى بەرمەي-اق مرت سكانەرىنىڭ استىندا جاتۋعا ۇيرەتىلىپ، ولاردىڭ ميىن زەرتتەۋ مۇمكىندىگى تۋدى.

يتتىڭ ميىنا ۇڭىلۋ ارقىلى زەرتتەۋشىلەر ونىڭ اياق قيمىلى، دىبىس جانە يىس سەزۋ قابىلەتىن زەرتتەپ كورمەك. ولار يتتەردىڭ تاماقتانۋىن، يەسىنە دەگەن ادالدىعىن جانە قايسىسى قىزمەتتىك يت بولۋعا كوبىرەك يكەمدى ەكەندىگىن انىقتاماق.

«يتكە ايتىلعان ايتاق نەمەسە جاي عانا جاقسى سوز وعان قالاي اسەر ەتەدى؟». بۇل جۇمباقتىڭ شەشىمىن تابۋ ۇشىن بەرنس بىر جىلىن سارپ ەتتى.

يت ميىنىڭ قۇرىلىمدارى مەن قىز­مەتى ادامداردىكىندەي بىرەگەي جانە كۇردەلى بولعاندىقتان، ونىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن بىلۋ بىرنەشە جىلدى قاجەت ەتەدى. «يتتەر تۋرالى سوز قوزعاعاندا، ادامدار جايلى دا ايتقانداي بولامىز، – دەيدى بەرنس، – يتتەر دە ادامدار سەكىلدى بىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنەدى».

يت زەرتتەۋ عىلىمى

نارەستەلەر سەكىلدى كۇشىكتەر دە باياۋ شىققان ادام داۋىسىنا قاراعاندا قاتتى دىبىسقا ەلەڭ ەتە قالاتىنى بار. نيۋ يورك جانە فرانتسييا زەرتتەۋشىلەرى دىبىس كۇشىكتەردىڭ سوز ۇيرەنۋىنە كومەكتەسەتىنىن دالەلدەدى، ولار سونداي-اق يتتەردىڭ وكتەم داۋىستى جاقتىرا قويمايتىنىن دا بايقاعان.

گلازگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى يت ۇيشىكتەرىنە بەس تۇرلى مۋزىكا قويىپ، ولاردىڭ مىنەزىندەگى وزگەرىستەردى باقىلاعان. مۋزىكانىڭ، اسىرەسە باياۋ روك پەن رەگگيدىڭ تىنىشتاندىرۋ اسەرى بار.

سميتسون جانە كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ەكستراكورپورالدىق ۇرىقتاندىرۋ ادىسىمەن بىرنەشە كۇشىكتى دۇنيە­گە اكەلدى. عالىمدار وسى ادىستى پايدالانىپ، ادام مەن يتتە قاتار كەزدەسەتىن گەنەتيكالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدان ۇمىتتى.

سابيلەر شيمپانزەگە قاراعاندا، تىپتى ولاردىڭ ادامعا ۇقساستىعى كوپ بولسا دا، يتكە بىرتابان جاقىن بولاتىنىن كورسەتەدى. اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى كەي تاپسىر­مالاردى يتتەر مەن سابيلەر شيمپانزەگە قاراعاندا الدەقايدا جاقسى ورىندايتىنىن انىقتاعان.

فوتو: ەلكە ۆوگەلسانگ

       

پىكىر جازۋ