Қиырдағы қылбұрау — National Geographic Qazaqstan
.

قيىرداعى قىلبۇراۋ

نەنەتس باقتاشىسى نيادما حۋدي سىبىردەگى يامال تۇبەگىندە ورنالاسقان بوۆانەنكوۆو گاز كەن ورنىندا بۇعىلاردى قۇبىر استىنان وتكىزبەك. بۇل قۇبىرلار العاش سالىنعاندا جانۋارلار ولاردان ۇركەتىن. ال قازىر بويلارى ۇيرەنىپ قالدى.

رەسەي اركتيكاسىنداعى بايىرعى بۇعىشى – نەنەتس حالقى جىلداعى ۇزاق كوشى-قون كەزىندە ەكى زاماناۋي قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلەدى. ول – كليمات وزگەرىسى جانە الىپ گاز كەن ورنى.

اۆتورى: گلەب رايگورودەتسكيي، فوتو: ەۆگەنييا اربۋگاەۆا

يۋريي حۋدي كۇركەسىنىڭ ىشىندە وتقا جىلىنىپ وتىر. سىرتتا بۇدان بولەك ۇندىستەردىڭ تيپي ۇيشىكتەرىنە ۇقساس جەتى بىردەي كۇركە بىر شەڭبەرگە ورنالاسقان. سىبىردىڭ ادىرلى بەلەستەرى اركتيكا مۇحيتىنىڭ سولتۇستىگىنە قاراي سوزىلىپ جاتىر. بىر ۇيىر بۇعى قيىرداعى دوڭنىڭ باسىندا جايىلىپ جۇر. شىلدەنىڭ ورتاسى. يۋريي باستاعان بىر توپ بۇعىشى جىل سايىنعى كوشى-قوننىڭ، ياعني يامال تۇبەگىنىڭ سولتۇستىگىنەن اركتيكا جاعالاۋىنا دەيىنگى 600 شاقىرىم جەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جۇرىپ وتتى.

كاتيا ەسىمدى زايىبى بۋى بۇرقىراعان شايىن قۇيىپ جاتقاندا يۋريي: «تەڭىز جاعاسىنداعى جازدىق جايىلىمدارىمىزعا كەلگەلى بەرى ۇش جىل وتتى. الايدا بۇعىلارىمىز ۇزاق جولعا تىم السىز»، – دەدى. 2013-2014 جىلداردىڭ قىسىندا اۋا رايى كۇرت جىلىنىپ كەتىپ، يامالدىڭ وڭتۇستىگىنە جاڭبىر الىپ كەلدى. ارتىنان كەلگەن سارى ايازدىڭ سالدارىنان جەردىڭ بەتى كوكتايعاققا اينالىپ، قىستىق جايىلىمداردىڭ باسىم بولىگىن مۇز باس­تى. قار استىنداعى شوپتى جەردى تارپىپ بارىپ جەۋگە داعدىلانعان سولتۇستىك بۇعىلارى مۇزدى ارشي المادى. سول جىلدارى ون مىڭداعان سولتۇستىكتىڭ بۇعىسى اشتىققا ۇرىندى. ال بۇگىندە، ياعني 2016 جىلدىڭ جازىندا امان قالعاندارى بىرتىندەپ اياقتانىپ كەلەدى.

نيادمانىڭ بەس جاسار نەمەرەسى پاۆليك حۋدي اناسى ەدايننەن جىلدامىراق جۇرۋدى وتىنۋدە. ول جىل بويى اكە-شەشەسىنىڭ جانىندا، 1200 شاقىرىم جەردى جۇرىپ وتەدى. جەتىگە تولعاندا وزگە نەنەتس بالالارى سيياقتى ول دا مەملەكەتتىك مەكتەپ-ينتەرناتقا بارىپ، ومىرىن جىراقتا وتكىزەدى.

كۇركەنىڭ شىعا بەرىسىندەگى كەنەپ ماتا جەلپ ەتىپ اشىلىپ، مۇيىزىن تومەن قاراتقان بىر بۇعى كىرىپ كەلدى. وتتىڭ الدىندا سال كىدىردى دە، دەنەسىن سىلكىپ-سىلكىپ الدى. سوسىن تۇك بولماعانداي سىلق ەتىپ جاتا كەتتى دە، كۇيىس قايىرۋىن جالعاستىرا بەردى.

يۋريي شايىن سوراپتاپ وتىرىپ: «مىنا جاس بۇعى ەنەسىنەن ەرتە ايىرىلىپ، ونى كۇركەنىڭ ىشىندە وسىردىك. ول ماسانى جاقتىرمايدى. كەلەسى جىلى وزى دە تولدەپ قالار دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازىر بىزدە ۇش مىڭعا جۋىق بۇعى قالدى. بۇل ادەتتەگى تابىنىمىزدىڭ جارتىسى عانا»، – دەدى.

نەنەتستەر عاسىرلار بويى كوشپەلى ومىر سالتىن ۇستانىپ كەلەدى. ولار جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 1200 شاقىرىمعا دەيىن ساپار شەگەدى. بۇل – دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ۇزاق كوشى-قون. يۋرييدىڭ «تورتىنشى بريگادا» اتتى توبى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قۇرىلعان. كەڭەستىك بيلىكتىڭ قاراماعىندا بولعان نەنەتستەر ونداعان جىل بويى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ مەن دىني قۋعىن-سۇرگىندى دە باستان وتكەردى. ولار بۇعان دەيىن رەسەي بيلىگىنىڭ قىسىمىنا توتەپ بەرگەن. سوعان قاراماستان، وزدەرىنىڭ تىلدەرىن، دۇنيەتانىمدىق كوزقاراستارىن جانە داستۇرلى كوشپەلى مادەنيەتىن ساقتاپ قالدى.

ونداعان جىل بويى نەنەتس حالقىن زەرتتەگەن گەوگراف، فينليانديياداعى لاپلاند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى بريۋس فوربس: «نەنەتستەر – اركتيكاداعى ەڭ توزىمدى بايىرعى توپتاردىڭ بىرى»، – دەيدى.

ال قازىر ولاردىڭ توزىمدىلىگى باسقا جولدارمەن سىنالۋدا. كليماتولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، اركتيكادا كۇن جىلىنۋىمەن وسىدان ۇش جىل بۇرىن تابىنداردى قىرعىنعا ۇشىراتقان «قىس­تا جاۋعان جاۋىن» جيىلەي تۇسەدى. يۋرييمەن سويلەسكەنىمدە، ول بۇل ايماقتىڭ جازدىكۇنى بۇرىن-سوڭدى بولماعان اپتاپ ىستىقتان زارداپ شەگىپ وتىرعانىن ايتتى. تەرمومەتر باعانى +34°C-گە دەيىن جەتىپتى. جاڭبىر جاۋماعالى بىرنەشە اپتا بولدى. بۇعىلارعا قۇرعاق تۋندرادا جۇك تيەلگەن شانالاردى سۇيرەۋ دە قيىنداعان. يامالدىڭ وڭتۇستىگىندە جاز كەزىندە بىر ۇل جانە 2300-دەن استام بۇعى سىبىر جاراسىنان وپات بولادى. ونداعان ادام تۇرلى اۋرۋعا شالدىققان. بۇل – توڭ باسقان مۇزدىڭ ەرۋىنىڭ سالدارى. سونىڭ كەسىرىنەن 1940 جىلدارداعى ىندەت كەزىندە كومىلىپ قالعان جانۋارلاردىڭ دەنەلەرى سىرتقا شىعىپ، ينفەكتسييا تاراۋدا.

دەي تۇرعانمەن، كليمات وزگەرىسى نەنەتستەر ۇشىن باستى قاۋىپ ەمەس. باستى قاتەر –وندىرىس. رەسەي ۇكىمەتىنىڭ كومىرسۋتەگىنىڭ جاڭا كوزدەرىن تابۋ تۋرالى تاپسىرماسى يامالدى مەكەندەيتىن 255 مىڭ بۇعى مەن 6000 كوشپەلى بۇعىشى ۇشىن ونسىز دا تارلىق ەتەتىن جايىلىمدارعا قاۋىپ توندىرىپ كەلەدى. كەيبىر تابىنداردىڭ تابيعي ميگراتسيياسى دا قيىنداي تۇسكەن.

يامالداعى ەڭ ىرى بوۆانەنكوۆو گاز كەن ورنى «تورتىنشى بريگادا» جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. بۇعى جايىلىمدارعا جەتۋ ۇشىن سالىنعان جولدار مەن تارتىلعان قۇبىرلاردى اينالىپ وتۋى تيىس.

نەنەتستەردىڭ ومىرى قاتەرگە تولى. ولاردىڭ تىلىندە «يامال» سوزى «دۇنيەنىڭ شەتى» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇگىندە ولاردىڭ كەيبىرى راسىندا دا وسى دۇنيەنىڭ شەتىندە قالىپ قالۋعا شاق تۇر دەسە دە بولادى.

نيادما جاس بۇعىنى تىرپ ەتكىزبەي باسىپ جاتىر. گوشا ەسىمدى ۇلى ونىڭ بارقىت مۇيىزىن كەسىپ الماقشى. مۇيىزدىڭ ار كەلىسى بەس دوللارعا باعالانادى. ونىڭ ىشىندەگى تىرى تىندەر مەن قان قىتاي مەديتسيناسىندا جوعارى سۇرانىسقا يە. الايدا مۇيىز كەسۋ ناۋقانى جانۋارلارعا اۋىر تيەدى.

شانانىڭ سول جاق بەتىنە جايعاسقان نيادما حۋدي تاقتايدى اياعىمەن نىق باسىپ، بۇعىنى «تيۋرمەن» (بۇعى مۇيىزىنەن جاسالعان تۇتقاسى بار جىلتىراتىلعان ۇزىن اعاش سىرىق) ارقاسىنان سالىپ كەپ جىبەردى. اقىرىن عانا: «شۇۋ»، – دەپ تورت بىردەي بۇعىنى اقتال بۇتالارى مەن قۇجىناعان ماسالاردى جارىپ وتۋگە ماجبۇرلەدى. نيادما – يۋرييدىڭ ۇلكەن اعاسى ارى بريگادانىڭ بۇرىنعى باسشىسى. ونىڭ بىرنەشە شانادان قۇرالعان كەرۋەنى كوش باستاپ كەلەدى. ويتكەنى «تورتىنشى بريگادا» بوۆانەنكوۆو ايماعىنىڭ وي-شۇقىرىن بەس ساۋ­ساعىنداي بىلەدى.

شامامەن بىر ساعاتتان كەيىن نيادما كەنەت توقتاي قالدى. قولبىراعان بۇعى تەرىسىنەن تىگىلگەن قوڭىراۋ پىشىندى كۇرتەسىنەن شىرىلداعان ۇيالى تەلەفونىن شىعارىپ: «وسىندا كىدىرە تۇرايىق. بارى بىزدى قۋىپ جەتسىن»، – دەدى. وزگە شانالار سوڭىمىزدان اياڭداپ كەلە جاتتى. بۇعىلاردىڭ دۇبىرلەگەن تۇياقتارىنىڭ دىبىسى تەلەفون شىرىلى مەن ادامداردىڭ ساڭقىلداعان داۋىسىنا الماستى. ۇيالى تەلەفون – نەنەتستەردىڭ جەرىنە اياق باسقان مەگا-دامۋ ارتىقشىلىعىنىڭ بىرى: بىز بوۆانەنكوۆو ۇيالى تەلەفون مۇناراسىنىڭ دياپازون ايماعىندامىز.

«اياعىمدى سوزىپ الايىن»، – دەپ شانادان تۇستىم. تۇن جارىمىنداعى كۇن ساۋلەسى الدىمىزداعى كولدەر مەن سۋ جولدارىن قىزعىلت سارى تۇسكە كومكەرىپ تۇر. الىستان ۇشقالى جاتقان ۇشاقتاي گۇرىلدەگەن دىبىسقا نازارىم اۋدى. داۋىس بىرشاما الىستاعى گاز كەن ورنىنان شىعىپ جاتتى.

باقتاشىلار اۋلەتى – پۋيكوستار كۇركەلەرىنىڭ ىشىندە اقساحا سورپاسىن راقاتتانىپ ىشىپ وتىر. جازدا يامال تۇبەگىندەگى كوشپەلى نەنەتستەردىڭ كۇنى وزەن-كولدەردەن اۋلاناتىن بالىققا قارايدى. ال قىستا كوبىنە بۇعى ەتىن جەيدى.

يامالدىڭ وڭتۇستىگىنەن شىعىسىنا قاراي قورى سارقىلىپ بارا جاتقان كەنورىندارىنىڭ ورنىن باساتىن جاڭا رەسۋرس، ياعني تابيعي گاز – رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيياسىنىڭ نەگىزى. ال بوۆانەنكوۆو – يامال تۇبەگىنىڭ نەگىزى. ونى رەسەيدىڭ تابيعي گازىنىڭ ەڭ كوپ بولىگىن وندىرەتىن جانە ەۋروپا وداعى يمپورتىنىڭ ۇشتەن بىر بولىگىنەن استامىن قۇرايتىن «گازپروم» ۇكىمەتتىك كومپانيياسى يگەرۋدە. كومپانييانىڭ باس ديرەكتورى الەكسەي ميلەردىڭ ايتۋىنشا، 2030 جىلعا دەيىن يامالدا جىل سايىن 360 ملرد تەكشە مەتر گاز وندىرۋگە بولادى. بۇل دەگەنىمىز – رەسەي بويىنشا جوسپارلانعان كولەمنىڭ ۇشتەن بىر بولىگىن قۇرايدى. بوۆانەنكوۆونىڭ وزىندە 5 ترلن تەكشە مەتر گاز قورى بار. رەسەيدىڭ گاز تورابىنا 1200 شاقىرىمدىق قۇبىرمەن جالعانعان، وزىنىڭ دەربەس اۋەجايى جانە 572 شاقىرىمدىق تەمىرجولىمەن جالعاسقان بوۆانەنكوۆو – «گازپروم» كومپانيياسىنىڭ اركتيكاعا قانات جايۋىنداعى نەگىزگى الاڭى.

عالامدىق جىلىنۋ – كۇن تارتىبىندەگى وسى امبيتسييالى ماسەلەنى شەشۋدەگى باستى كەدەرگى. الەكسەي وسوكين «گازپروم» ينجەنەرلىك ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيدى. ورتالىق يامال تۇبەگىندەگى مەتەرەولوگييالىق ستانسالار مەن گاز ۇڭعىمالارىنان الىنعان ماڭگى توڭ مەن جيىرما بەس جىل بويعى اۋا رايىنا قاتىستى مالىمەتتەردى جيناپ، تالداۋدان وتكىزدى. «بۇل مالىمەتتى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سەبەبى كليماتتىڭ وزگەرىسكە ۇشىراعانىن بارلىعى مويىندايدى»، – دەيدى ول.

«كەيدە ماڭگى توڭنىڭ ەرۋى قانداي قيىندىققا اكەپ سوقتىراتىنىن بىلۋ مۇمكىن ەمەس»، – دەيدى وسوكين. 2014 جىلدىڭ جازىندا بوۆانەنكوۆونىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا قاراي 30 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان تۋندرادا ەنى – 40 مەتر، تەرەڭدىگى 35 مەتردەن اساتىن ۇلكەن شۇڭقىر پايدا بولدى. ساراپشىلار بۇعان مۇز بوپ قاتقان جەردىڭ استىنداعى مەتاننىڭ قىسىمعا شىداماي جارىلۋى سەبەپ بولعانىن ايتادى. ولار گاز كەن ورنىندا وسى تەكتەس جارىلىس بولعان جاعدايدا ايتارلىقتاي زارداپ اكەلۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى. 2017 جىلدىڭ جازىندا تۇبەكتى تاعى ەكى جارىلىس دۇر سىلكىندىردى. ونىڭ بىرى بۇعىشى كۇركەسىنىڭ ماڭىندا بولدى.

ماسالاردان جاقسى قورعانعان بولەلەر – كريستينا مەن ۆەرا حۋدي بوۆانەنكوۆوداعى تابيعي گاز جۇتاتىن «كۇمىس ايداھاردىڭ» ۇستىندە اسىر سالىپ جۇر. باقتاشىلار جىل سايىنعى كوشى-قون كەزىندە قاپتاعان قۇبىر جەلىسىنىڭ تارماقتارىنا تاپ بولادى.

«تورتىنشى بريگادانىڭ» ۋاقىتى شەكتەۋلى. «گازپروم» كومپانيياسىمەن اراداعى كەلىسىم بويىنشا ولار بوۆانەنكوۆو ارقىلى ەڭ قاۋىرت جولدى بىر تاۋلىككە جەتپەي جاتىپ، كەسىپ وتۋى تيىس. ارادا ەكى كۇن وتكەندە اقىرى، مەجەلى جەرگە دە كەلىپ جەتتىك. تاسجولمەن مينۋت سايىن الىپ جۇك كولىكتەرى اعىلىپ وتىپ جاتتى. بۇل جەردەن وتۋ – بۇعىلار ۇشىن دە، بۇعىشىلار ۇشىن دە وتە قاۋىپتى.

«جولدان وتۋدىڭ ىڭعايلى ارى قاۋىپسىز ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ ۇشىن بىرتالاي ۋاقىت پەن وراسان كۇش جۇمسالدى»، – دەيدى نەنەتس بۇعىشىلارىنىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ ديرەكتورى گالينا ماتاراس. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كولىك قوزعالىسى توقتايدى دا جولدىڭ بەتىنە اپپاق گەوتەكستيل توسەلەدى. ول شانالاردىڭ تاسجولدىڭ ۇستىمەن جۇرۋىن جەڭىلدەتەدى.

كوشتىڭ «اق كىلەمنىڭ» ۇستىمەن وتۋىن ۇيىمداستىرۋ «گازپروم» ۇشىن وڭتايلى.


شىدامنىڭ دا شەگى بار

نەنەتس بۇعىشىلارى عاسىرلار بويى يامال تۇبەگىندەگى جايىلىمداردا كوشىپ-قونىپ جۇرەدى. قىستا وڭتۇستىككە قايتا قونىس اۋدارادى. كليمات وزگەرىسىمەن قاتار رەسەيدىڭ يامالدا تابيعي گاز وندىرۋ باعدارلاماسى نەنەتستەردى شىن سانسىراتىپ تۇر.

مۇندا سالەحاردتان تىكۇشاق كەلدى. بۇعىلار كەرۋەنى جولدان وتە باستاعاندا «گازپروم» مەن باسپاسوز وكىلدەرى ولاردى سارتىلداتىپ سۋرەتكە تۇسىرە باستادى. جۇمىسشىلار اق كىلەمنىڭ ەكى جاعىنا تىزىلىپ تۇرا قالىپ، كوشتى دە، كوشپەن بىرگە وزدەرىن دە سەلفيلەتتى.

جولدان وتە سالىسىمەن، نيادما: «اپ، بارەكەلدى! تاسجولدار مەن قۇبىرلاردان قۇتىلدىق. ەندى اسىعىپ-ۇسىگىپ، تۇن سايىن كۇركە تىگىپ اۋرە بولمايمىز. قالعان ۋاقىتىمىزدى بالىق اۋلاۋعا جۇمسايمىز»، – دەدى.

سەكسەندەگى نينا حۋدي اجەي كۇركەدەن شىعىپ بارادى. قىستا بۇعى تەرىسىمەن قاپتالاتىن ۇندىستەردىڭ تيپيىنە ۇقساس كۇركە بۇرقاسىن مەن ايازدان قورعايدى. پەداۆا پۋيكو بۇعىنىڭ ىستالعان تەرىسىنەن ورىلگەن قايىس ارقاندى قۇلاشتاپ ۇرۋدا.

كوكتەم. وزەن بەتى شانالاردىڭ جۇرۋىنە الى دە ىڭعايلى. تابىندار سولتۇستىككە قاراي اعىلىپ بارادى. 2014 جىلى مەزگىلسىز جاۋىن كەسىرىنەن توپىراق تارپۋ قيىنعا سوعىپ، 61 مىڭعا جۋىق بۇعى قىرىلدى. يۋريي حۋديدىڭ بۇل كورىنىسكە قاراۋعا داتى شىداماي، تەرىس اينالىپ كەتتى.

«گازپروم» مۇندا كەلگەن كەزدە بىزگە وڭايعا سوقپادى»، – دەپ ول سوزىن جالعاستىردى. بۇدان ەرتەرەك، 1980 جىلدارى قۇرىلىس باستالعاننان كەيىن بوۆانەنكوۆودا تەمىرجول، قۇبىر جەلىلەرى، اۆتوجولدار، قۇم كەنىشتەرى جانە عيماراتتار ار جەردە پايدا بولا باستادى. «سوندا بىز وزىمىزدى تۇزاققا تۇسكەندەي سەزىنەتىنبىز. سويتىپ، وز اتاقونىسىمىزدا جەرگە جارىماي قالعانداي بولدىق. ەلگە تابيعي گاز قاجەت ەكەنىن تۇسىنەمىز. نەگىزگى قۇرىلىس توقتاعان سوڭ بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ امالىن قاراستىر­دىق. بۇل ماسەلەنى رەتتەي الامىز، – دەپ سال كىدىردى دە، – ارينە، ەگەر بۇدان بولەك تاعى جولدار سالىپ، قۇبىرلار تارتىپ تاستاماسا…».

ارادا بىر ساعات وتكەندە بيىك دوڭنىڭ ۇستىنە كەلىپ توقتادىق. نيادما دۇربىسىمەن اينالانى شولىپ شىعىپ، جول ىزدەدى. كوش مۇشەلەرىنەن سارىۋايىم سەزىلدى. اۋزى جابىلماي كەلگەن گوشا جانە يليا ەسىمدى ۇلدارى ۇندەمەي قالدى. بارى دۇربىلەرىن قولىنا ۇستاپ، بىر باعىتقا قاراي باستادى. الىستان تۋندرانىڭ «تىرتىعى» ىسپەتتى جول كورىندى.

اپكەلى-سىڭلىلى ۆەرا مەن سوفييا حۋدي بۇعىلار كوشىپ وتەتىن جولدارعا الپاۋىتتار الدىن الا ارنايى جايىپ قويعان «اق كىلەمىنىڭ» ۇستىمەن وتىپ بارادى. گەوتەكستيل تاسجولدى بۇلىنۋدەن قورعايدى.

كەيىنىرەك جولعا قاراما-قارسى بەتتەن ۇڭعىمانى كومپرەسسورمەن جالعايتىن گاز قۇبىرىن بايقادىق. ول بىزدىڭ جولىمىزدى تاعى دا كەسىپ وتەدى. وسىدان ۇش جىل بۇرىن، بريگادا سوڭعى رەت جۇرىپ وتكەندە مۇندا جول دا، قۇبىر دا بولماعان. «نەنەتستەرگە قۇرىلىس تۋرالى حابارلانعان جوق. ولار مۇندا بولماۋى تيىس ەدى»، – دەيدى نيادما.

جول مەن قۇبىر اراسىندا توقتادىق. دال وسى جەردە جۇرىپ، بىرەر كۇن بۇرىن الىستان ەستىلگەن گۋىلدىڭ ناقتى قاي جەردەن شىقاننىن تۇسىندىم. بىرنەشە جۇز مەتر قاشىقتىقتا ىس باسقان قۇبىردان گاز الاۋىنىڭ قىزىل كۇرەڭ جالىنى لاپىلداپ جاتتى. بۇل – قۇبىر جەلىسىندەگى ارتىق قىسىمدى رەتتەۋ قىزمەتىن اتقاراتىن مۇرجا. كوك تۇتىننىڭ اراسىندا تۋندرا، سۋ جانە اسپان قوڭىر، جاسىل جانە كوكپەڭبەك ساعىمعا اينالعانداي. گۋىل گۇرىلگە اينالىپ، وزگە دىبىستاردى تۇنشىقتىرىپ جىبەردى.

«تورتىنشى بريگادا» كۇركەلەرىن جىعىپ، جاڭا جايىلىمعا كوشكەلى جاتىر. 18-دەگى ناتالييا پۋيكو بۇعىلاردى قاماۋ ۇشىن باسقا ايەلدەرمەن بىرگە ارقاندى ۇستاپ تۇر. ەرلەر شاناعا جارامدى بۇعىلاردى تاڭداپ جۇر.

وسى جاعىنان الىپ قاراساق، «گازپرومنىڭ» ايماقتىق بيلىك وكىلدەرىنىڭ، ۇەۇ قىزمەتكەرلەرىنىڭ: «نەنەتس بۇعىشىلارى مۇناي جانە گاز ونەركاسىبىمەن ىرگەلەس ومىر سۇرە الادى»، – دەپ جيى ايتاتىن سوزدەرى جالعان ەكەنىنە كوزىم جەتتى. الداعى ەكى جىلدا بوۆانەنكوۆودا جولدار مەن قۇبىر جەلىسىن قامتيتىن گاز وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ جوسپارلانۋدا. يامالدىڭ باتىسىنداعى بوۆانەنكوۆو مەن پاييۋتاداعى جەلىلەردى شىعىس جاعالاۋداعى مۇناي جانە گاز قۇبىرلارىمەن بايلانىستىراتىن ەكى تەمىرجول تورابى سالىنىپ جاتىر. اتالعان تەمىرجول جەلىلەرى نەنەتس تابىندارى اۋماقتارىنىڭ باسىم بولىگىن كەسىپ وتەدى. «تورتىنشى بريگادانى» ودان بەتەر الاڭداتاتىن تاعى بىر ماسەلە – 2020 جىلداردىڭ باسىنا قاراي كارا تەڭىزى جاعالاۋىندا «كرۋزەنشتەرنسكوە» اتتى جاڭا كەن ورنىن اشۋ جوسپارلانۋدا. ال ول شۇيگىندى جايىلىمدارعا قاۋىپ توندىرەدى.

بۇعىنىڭ ەتى ميكروەلەمەنتتەر، مينەرالدار مەن دارۋمەندەرگە باي. سونداي-اق ول نەنەتستەردىڭ نەگىزگى ازىعى سانالادى. ولار جانۋاردى باۋىزداعان سوڭ ەتىن شيكىدەي، جىلى كۇيىندە جەگەندى ۇناتادى. الايدا 2016 جىلى وڭتۇستىك يامالعا كۇيدىرگى تاراعاندا بۇل دەرەۋ توقتاتىلدى.

وسى جايتتى ويلاپ تۇرعاندا، گۇرىلدەگەن گاز جالىنى كەنەت سونىپ قالدى. قۇبىر اينالاسىنداعى تۇتىن سەيىلە باستادى. تابيعاتتا قىزىلدى-جاسىلدى كۇيگە ەنىپ، بۇرىنعى قالپىنا كەلدى. اينالامدا نەنەتس بۇعىشىلارىنىڭ بۇگىنگى بۋىنى شانالارعا، يتتەرگە جانە بىر-بىرىنە ارقان لاقتىرىپ، قابىلەتتەرىن جەتىلدىرىپ جاتىر. ال قىز بالالار قولدان جاسالعان قۋىرشاقتارىن «تاماقتاندىرىپ» وتىر. تىنىش كەزدە تانىس دىبىستار قايتا ەستىلەدى: بۇعىشىلاردىڭ قوڭىر داۋىستارى، بالالار مەن يتتەردىڭ شۋىلى، بۇعى تۇياقتارىنىڭ سىرتىلى. دال وسى ساتتە دۇنيەنىڭ قيىر شەتىندەگى تىرشىلىك بۇرىنعى كەيپىنە ورالعانداي بولادى.

باسىنا قاعازدان جاسالعان تاج كيگەن، ۇستىنە پەردە جامىلعان كريستين حۋدي كارا تەڭىزى ماڭىنداعى نەنەتس كۇركەلەرىنىڭ جانىندا «تۋندرا حانشايىمىنىڭ» كەيپىنە ەنىپ تۇر. سەگىز جاسار قىز جازدى جاقسى كورەتىنىن ايتادى. ويتكەنى تىكۇشاق ونى جانە وزگە دە بالالاردى مەكتەپتەن كوشىپ-قونىپ جۇرگەن وتباسىلارىنا اكەپ تاستايدى. كۇزدە تىكۇشاق قايتا كەلگەندە كەيبىر بالالار تۋندرادا جاسىرىنىپ قالادى.

       

پىكىر جازۋ