Қытай тәбеті — National Geographic Qazaqstan
.

قىتاي تابەتى

كوكتەمدە فەرمەرلەر داستۇرلى Laohuzui كۇرىش تەرراسسالارىنداعى القاپتارىنا وسكىن ەگەدى. كەيبىرى جەر جىرتۋ ۇشىن الى كۇنگە دەيىن بۋيۆولداردى پايدالانادى. قىتاي – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا كوپ كوڭىل بولەتىن ەل.

گانسۋ سولتۇستىك-ورتالىق پروۆينتسيياسىندا تسزيان ۆاننيان مەن پينگ كۋيسياننىڭ 1/15 گەكتار جەردەن شالقان تۇقىمىن جيناپ جۇرگەنىن كورۋ وتكەنگە ساپار شەككەندەي اسەر بەرەدى.

قارا تاۋلارمەن قورشالعان قۇرعاق اتىراپتاعى تەلىمدە تسزيان توت باسقان تراكتورىمەن كەپتىرىلگەن، بەلۋاردان كەلەتىن وسىمدىك شومەلەلەرىنىڭ ۇستىنەن جۇرىپ وتتى. ولار مايدالانعان كەزدە تسزياننىڭ ايەلى پينگ قولدان جاسالعان اشانى ساباننىڭ ىشىنە سالىپ جىبەرەدى. نەگىزى مۇنداي ارەكەت بىرنەشە ساعاتقا سوزىلادى. پينگ اۋەندى داۋىسىمەن جەلدى شاقىرىپ: «سوق، سوق»، – دەيدى. ماشينالار بۇل جۇمىستى ساناۋلى مينۋتتا ىستەيدى، بىراق ونى ساتىپ الۋعا تسزيان مەن پينگتىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ەسەسىنە، الى كۇنگە دەيىن عاسىرلار بۇرىنعى فەرمەرلەر سەكىلدى شالقاندى قولمەن مايدالايدى.

تسزيان مەن پينگ قىتايلىق ميلليونداعان فەرمەرلەر ومىرىنىڭ جارقىن مىسالى. قىتايداعى بۇكىل فەرمالاردىڭ 90 پايىزدان استامىنىڭ جەرى 1 گەكتاردان كەم جانە ولار ورتاشا جەر كولەمى بويىنشا الەمدەگى ەڭ ەرگەجەيلىلەر قاتارىنا كىرەدى. بىراق اڭگىمە مۇنىمەن بىتپەيدى. باتىس الەمى 150 جىلدا قول جەتكىزگەن اۋىلشارۋاشىلىق دامۋىن قىتاي كەيىنگى قىرىق جىلدا باعىندىرىپ، وزدەرىنە بەيىمدەپ العان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بۇكىل تۇرى – كىشىگىرىم وتباسىلىق شارۋا قوجالىقتارى، جارقىراعان يندۋستريالدى ەت زاۋىتتارى، سۇتحانالار، جوعارعى تەحنولوگييالارعا باسىمدىق بەرگەن ورنىقتى فەرمالار قاتار دامىپ جاتىر.

شانحايداعى ليۋكس-قوناقۇيدە تاڭعى اس ىشىپ وتىرعان جۇپ جاڭا قارجىلىق اۋداننىڭ كورىنىسىن تاماشالاۋدا. قىتايلىقتار بايىعان سايىن، ەۋروپاعا ەلىكتەي باستاعان. ەلدە ەت جانە سۇت ونىمدەرى كوپ تۇتىنىلا باستادى.

قىتاي كۇردەلى ارى قورقىنىشتى ماسەلەنى شەشۋگە باس قاتىرۋدا: حالقى الەمنىڭ بەستەن بىرىنە جۋىق، ال ەگىستىك القابى وننان بىرىنە تەڭ. وزگەرمەلى دامدىك تالعامىنا يكەمدەلە وتىرىپ، ولاردى قالاي تاماقتاندىرۋعا بولادى؟ سوڭعى وتىز جىل قىتايلىقتاردىڭ 57 پايىزى شاھارلارعا شوعىرلانىپ، 1990 جىلعا قاراعاندا ۇش ەسە كوپ ەت جەيتىن بولعان. سۇت پەن ونىڭ ونىمدەرىن تۇتىنۋ 1995 جىلدان 2010 جىلعا قاراعاندا قالا تۇرعىندارى تورت ەسەگە وسكەن. سونىمەن قاتار قىتاي بۇگىندە وڭدەلگەن تاماقتى كوبىرەك ساتىپ الا باستاعان. ەلدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى رەسۋرستارى جۇپىنى بولعاندىقتان جاڭا قالىپتاعى تاماقتانۋدى قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت قىتايلىق كومپانييا­لاردى اقش، ۋكراينا، تانزانييا مەن چيلي سەكىلدى شەتەلدەردەن ەگىستىك القاپ جانە ازىق-تۇلىك كومپانييالارىن ساتىپ الۋعا شاقىرىپ، كومەك كورسەتۋگە ماجبۇر. بىراق قىتايدا ۇزاق ۋاقىت داندى داقىلداردى وزدەرى وندىرۋدى ۇرانداتىپ كەلدى، ال ونىڭ القاپتارعا تيگىزەر اسەرى دە بار. 2013 جىلى پرەزيدەنت سي تسزينپين وڭىرلىك شەنەۋنىكتەرمەن تاماق سايا­ساتىن تالقىلاۋ بارىسىندا: «بىزدىڭ كۇرىش قازانىمىز، نەگىزىنەن، قىتاي تاماعىمەن تولعانى ابزال»، – دەدى. بۇل كۇردەلى سۇراق تۋىنداتادى: ەگەر قىتايلىقتار وز-وزدەرىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ، امەريكالىقتار سەكىلدى تاماق ىشەتىن بولسا، بۇل ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ۇشىن نەنى بىلدىرەدى؟

قىتايداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمىنە سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ساي كەلمەۋى ەڭسەرىلمەيتىندەي كورىنۋ مۇمكىن. ەلدە 135 ميلليون گەكتار ەگىستىك جەر بار، دولبارلاپ ايتقاندا، سونىڭ 15 ميلليونى بۇلىنگەن نەمەسە قالپىنا كەلۋى قيىن. مۇندا 1،4 ميلليارد تۇرعىن بار، بىراق باتىستىڭ اسىنا ارقاۋ بولىپ وتىر­عان الىپ فەرمالاردىڭ كوشىرمەسىن مۇندا جاساۋ مۇمكىن ەمەس دەۋگە بولادى. مۇنىڭ بىر سەبەبى – قىتاي اۋماعىنىڭ كوپ بولىگى تاۋلى نە شولدى ايماق. سونداي-اق كەلەسى سەبەبى – ەگىستىك جەرلەردىڭ 200 ميلليون فەرمالارعا بولىنگەن بولۋى. قىتايدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق كەلبەتى بىرتەكتى جاسىل جامىلعىعا قاراعاندا، قۇراق كورپەگە ۇقسايدى.

قىتايداعى ەڭ ۇلكەن زاۋىتتىڭ بىرى. شانحايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى تاۋىق ەتىن وڭدەيتىن بۇل جەردە شامامەن 1500 جۇمىسشى ىستەپ، ساعاتىنا 10 000 قۇس ەتى ازىرلەنەدى.

تسزيان مەن پينگتىڭ باقشاسى وزدەرىنىڭ اۋىلىمەن شەكتەسىپ جاتىر. تسزيان مەن پينگ 1950 جىلداردىڭ سوڭى مەن 1960 جىلداردىڭ باسىنداعى ۇلكەن اشتىقتى باستان وتكەرگەن. ۇجىمداسۋ جۇيەسى 1981 جىلى اياقتالعان سوڭ، مەملەكەت ەگىستىكتەردىڭ يەلىگىن وزدەرىندە ساقتاپ قالىپ، اۋىل تۇرعىندارىنا تەڭدەي جەردى وڭدەۋ قۇقىعىن بەردى.

بۇل ۇدەرىستىڭ ناتيجەسىندە تسزيان مەن پينگكە تورت القاپقا بولىنگەن 1،25 گەكتاردان از جەر بۇيىردى. فەرمالارىن ماعان كورسەتۋ ۇشىن 36 جاستاعى قىزىن جىبەردى. ول 1900 شاقىرىم قاشىقتاعى كۋنمينگتەن اتا-اناسىنىڭ فەرماسىن كورۋ ۇشىن كەلىپتى. وزى تۋريستىك كومپانييادا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ىستىق، اشىق اسپان استىندا يۋپينگ تسزيان مەنى كوشەنىڭ بىر شەتىنە قاراي باستاپ كەلەدى. مەن كىشكەنتاي، سۋارۋ ارناسىنا تاياۋ ورنالاسقان باتپاقتان سالىنعان قابىرعالى ۇي كورىپ، بۇل عيماراتتىڭ نەلىكتەن سۋعا تىم جاقىن تۇرعانىن سۇرادىم. ول كوزىن جىپىلىقتاتتى. «بۇل قۇلشىلىققا ارنالعان عيباداتحانا سەكىلدى»، – دەدى ول ماعان شۇبالانا قاراپ. مەن كەشىرىم سۇراعان سوڭ، ول جارتى گەكتارداي تۇرلى-تۇستى زۇبارجاتتاي وسىمدىگى بار تاتتىلەندىرگىشكە ارنالعان وتباسىلىق ستەاۆييا القابىن نۇسقادى. ول ماعان زاۋىتتىڭ ۇزىن مۇرجاسىنىڭ استىنا ەگىلگەن وز وتباسىنىڭ 2000 شارشى مەترلىك زىعىر القابىن كورسەتتى. ەكى جولاقتى ماگيسترالدان بىرنەشە شاقىرىم تومەندە شالقان، سالات جانە استىق القاپتارى بار. كەيىنىرەك ول اتا-اناسى تۋرالى ايتىپ، وزدەرىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى امەريكا فەرمالارىنداي بولسا دەپ ارماندايتىنىن سوز ەتتى. «قىتايعا قاراڭىز. جەرىمىزدىڭ كوپ بولىگى وڭدەۋگە كەلمەيدى، – دەدى ول ماعان، – ادام كۇشى مەن ەڭبەگى بوسقا كەتىپ جاتىر».

پەكين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميسى حۋان دجيكۋننىڭ ايتۋىنشا، ەگەر قىتاي تاعام تۇتىنۋ وزگەرىسىن جەرگىلىكتى داندى داقىلمەن قاناعاتتاندىرۋدى كوزدەسە، بىرقاتار وزگەرىستەر قاجەت بولادى. سۋارۋ جۇيەسى جاڭارتىلىپ، تەحنولوگييا مەن اۆتوماتتاندىرۋ كەڭ تاراۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ وتتى. بىراق ول قىتايدى جەرگىلىكتى تاماقپەن تويدىرۋ ۇشىن ەڭ اۋەلى ەلدەگى كىشىگىرىم فەرمالاردى ۇلكەيتۋ كەرەكتىگىن ايتادى.

ەرەكشە ىسىتىلعان ۆوكتاردى قولدانىپ، لانسيان شاندۋن جوعارعى تەحنيكالىق مەكتەبىنىڭ ستۋدەنتتەرى قۋىرۋ تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ جاتىر. مەكتەپتە بولاشاق 550 اسپاز داستۇرلى جولمەن تاماق ازىرلەۋدى ۇيرەنەدى.

شەشىم قاراپايىم سەكىلدى كورىنۋى ىقتيمال: «قۇراق كورپەنى» بىر قاققاندا ورىپ تۇسىرەتىندەي القاپپەن الماستىرۋ كەرەك. بىراق حۋان «ۇلكەن – اردايىم مىقتى» دەگەنگە كۇدىكپەن قارايدى. قىتايدىڭ نەگىزگى داقىلدارى – جۇگەرى، كۇرىش پەن بيداي شەكتەۋلى مەجەدە ونىم بەرەدى. بىر زەرتتەۋ ەڭ تيىمدى ونىم 2-7 گەكتار ارالىعىندا تۇسەتىنىن ۇسىنعان بولاتىن. قىتايدىڭ جوسپارى تسزيان مەن پينگتىڭ قوجالىعى سەكىلدى كىشىگىرىم فەرمالاردى كانزاستاعى فەرمالار سەكىلدى حولدينگكە بىرىكتىرۋ ەمەس. لوگيستيكالىق تۇرعىدا بۇل مۇمكىن ەمەس جانە ميلليونداعان فەرمەرلەردى كوشىرۋ ارقىلى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوعۋى ىقتيمال. قازىرگى تاڭداعى باس­تى شارۋا – شەكارالاس جاتقان القاپتاردى كەمىندە كولەمى Wallmart Supercenter ساۋدا ورتالىعىنىڭ كولىك تۇراعىنداي بولاتىن فەرمالارعا بىرىكتىرۋ.


قىتايلىق ارمان: اۋدانى شاعىن القاپتان قالاي دا كوپ ونىم الۋ


تسزيان مەن پينگ فەرماسىندا بىرنەشە كۇن وتكىزگەن سوڭ قىتايدا الەمدەگى ەڭ كۇردەلى ونەركاسىپتىك فەرمالاردىڭ بىرقاتارى بار ەكەنىنىڭ بايىبىنا جەتۋ قيىن. ولاردىڭ وزىق ۇلگىسى – شەنەۋنىكتەر باتىسقا قاراپ جاساعان ەت جانە سۇت ونىمدەرى ونەركاسىبى. ونى كوزبەن كورۋ ۇشىن قىتايدىڭ شىعىسىنا بارۋىم كەرەك ەدى. مەن اقش-تاعى كومپانييالاردان ۇلكەنىرەك، تورت جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان سۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن ونەركاسىپكە ساپار شەكتىم.

قىتايداعى ەڭ ۇلكەن سۇت فەرماسى – انحوي پروۆينتسيياسىنداعى Modern Farming’s Bengbu فەرماسىنداعى قايتا وڭدەۋ زاۋىتى مەن سيىر قورانى بويلاپ جاياۋ جۇرىپ وتەم دەگەنشە بەس مينۋتتاي ۋاقىت كەتتى. شامامەن 240 گەكتاردى قۇرايتىن فەرمادا ارقايسىسى 2880 ساۋىن سيىر ۇستاۋعا ارنالعان سەگىز ۇلكەن قورا بار. باسقا قورالار مەن باستىرمالار بۇزاۋلار مەن بۋاز سيىرلارعا ارنالعان. ىرىقارا سانى 40 مىڭعا جەتىپ، ونى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن فەرمالاردىڭ قاتارىنا قوستى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىر ارتىقشىلىعى – ولاردىڭ كولەمىندە بولىپ وتىر. قىتاي ەت پەن سۇت ونىمدەرىن ۇلعايتقاندىقتان، بۇل تۇرعىدان مول تابىسقا قول جەتكىزدى. وندا دوڭىز ەتى اردايىم جوعارى باعالانادى. شوشقا داستۇرلى تۇردە شارباقتاردا وسىرىلىپ، ەتكە جىبەرىلەدى. 2001 جىلى 50-دەن استام شوشقاسى بار فەرمالار نارىقتىڭ شيرەگىن قۇرايتىن. 2015 جىلعى ەسەپتەۋ بويىنشا، قىتايداعى شوشقانىڭ تورتتەن ۇشى سونداي شاعىن فەرمالاردا وسىرىلگەن. سونداي-اق تاۋىق ەتى مەن جۇمىرتقا تۇتىنۋ كولەمىن دە ونەركاسىپتىك فەرمالار قاناعاتتاندىرىپ وتىر. الايدا ەڭ تاڭعالارلىق يندۋسترياليزاتسييا – بەنگبۋدا مەن بارعان سۇت ونىمدەرى فەرماسىنا ۇقساس جەرلەردە بولدى. ادەتتە، شوشقا وسىرۋ سەكىلدى تاماق وندىرىسىنە قاتىستى جۇمىس ۇي شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن، بىراق 2008 جىلعى قاتەرلى اۋرۋ جۇقتىرعان سابيگە ارنالعان ونىمگە قاتىستى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى داۋدان كەيىن قىتاي تاماق يندۋستريياسىن جاڭعىرتۋعا كىرىستى. 2008 جىلى سۇت ونىمدەرى فەرماسىنىڭ التاۋىنىڭ بىرەۋىندە 200 نە ودان كوپ سيىر بولعان-دى. 2013 جىلى ۇشەۋدىڭ بىرەۋى سونداي دەڭگەيگە جەتتى.

قىتاي تۇتىنۋشىلارى ۇشىن تاماق قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماڭىزىن اسىرا باعالاۋ وتە قيىن. سابي سۇتىندەگى مەلاميننىڭ قاۋىپتى دەڭگەيدەن اسىپ كەتۋىنەن بولەك، تىيىم سالىنعان پەستيتسيدپەن وسىرىلگەن ۇزىن بۇرشاقتارعا قاتىستى ماسەلە دە تۋىنداعان. 2016 جىلى McKinsey & Company جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى قىتايلىق تۇتىنۋشىلاردىڭ 75 پايىزعا جۋىعى وزدەرى تۇتىنىپ جۇرگەن تاعامدار دەنساۋلىققا زييان دەپ ايتقان. ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىتايداعى اۋىلدىق جەرلەر جونىندەگى ساراپشىسى سكوتت روزەللدىڭ ايتۋىنشا، كىشىگىرىم فەرمالار سانى كوپ بولعاندىقتان، قىتايداعى تاماق جۇ­يەسىن قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان العاندا باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس. ونەركاسىپتىك سۇت ونىمدەرى فەرماسى مەن قاساپحانالار ساپانى باقىلاۋ مەن ونىڭ سەنىمدىلىگىن تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – قىتايلىق تۇتىنۋشىلار ۇشىن قاجەت ەتەتىن نارسە.

يۋننان پروۆينتسيياسىنىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان كۋنمين قالاسىنىڭ ماڭىنداعى مىنا جىلىجايلاردا جىل ون ەكى اي جەمىستەر مەن كوكونىستەردىڭ نەبىر تۇرى وسىرىلەدى.

Modern Farming سۇت فەرماسىنىڭ باسشىلىعى جۇمىسشى چجان يۋنتسزيۋنمەن تانىس­تىردى. ول وسكەن ۇيدىڭ ورنىن قازىر كەڭسەلەر باسقان. بيلىك وكىلدەرى سۇت فەرماسىنان جۇمىس بەرەتىندىكتەن، جاڭا باسپانامەن قامتاماسىز ەتىپ، ولاردىڭ جەرىن قولدانعانى ۇشىن تولەنەتىن اقىنى تۇراقتى وسىرىپ تۇرۋعا ۋادە بەرگەندىكتەن، اۋىل حالقى ىقىلاسپەن كەلىستى. فەرما سالىنعانعا دەيىن چانگ ەكى تۋىسقانىمەن بىرگە 2،5 گەكتار جەردى وزدەرى يگەرىپ، بيداي مەن جەرجاڭعاق وسىرەتىن. ەلۋ بەس جاستاعى چانگ قازىر فەرمادا جۇمىس ىستەپ، بۇرىنعى شارۋا­شىلىعىنا قاراعاندا ەكى ەسە كوپ پايدا تاباتىن بولعان. «ادامدار وتە باقىتتى. فەرمەر رەتىندە جۇمىس ىستەۋ راسىندا قيىن ەدى. قازىر كوپ پايدا تابامىن»، – دەيدى ول.

كەڭ كولەمدى فەرمالاردى جاقتاۋشىلاردىڭ تۇگەلگە جۋىعى ماعان وسىنداي بىرنەشە وقيعا ايتىپ، ۇلكەن شارۋا قوجالىقتارىن سالۋ اۋىلدىق جەرلەردەگى اشتىقپەن كۇرەسۋدىڭ تيىمدى شەشىمى ەكەنىن جەتكىزدى. ول پىكىرگە سۇ­يەن­­سەك، فەرمەرلەر فەرمالارىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ تە، جەرلەرىن جالعا بەرىپ تە پايدا تاۋىپ وتىر. بىراق بۇل جوسپار شىنايى ومىرمەن اردايىم ۇيلەسە بەرمەيدى. «اراسىندا ونداي فەرمەرلەر دە بار بولعانىمەن بىراق ولاردىڭ سانى از»، – دەيدى بەيجىڭدەگى قىتاي اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىلدىق الەۋ­مەتتانۋشىسى يە تسزينچجۋن.

كۇن باتۋعا تاياعاندا قونىس اۋدارعان تۇرعىندارعا باردىم. مۇنداعىلاردىڭ سۇت فەرماسى جونىندەگى ۇعىمى چجانعا قاراعاندا وزگەشە. ولار ۇش جاعى جۇگەرى مەن جەرجاڭعاق القابىمەن قورشالعان، سارى تۇسكە بويالعان، جاپسارلاي ورنالاسقان تەگىس شاتىرلى، ەكى قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردە تۇرادى ەكەن. جولدىڭ ار جاعىنان سۇت فەرماسىنىڭ جوڭىشقا القابى كوز ۇشىنا دەيىن سوزىلىپ جاتىر. بىرنەشە تۇرعىن سۇت فەرماسىنىڭ كوپ جۇمىسشى الماعانىن، ۇيلەرىنىڭ قيراعانىن، جالاقى تورت جىلدان بەرى وسپەگەنىن سوز ەتتى. مەنىمەن سويلەسكەندەردىڭ بارى قونىس اۋدارعاندارىنا قۋا­نىشتى كورىنبەدى، بىراق ەشكىم سونشالىقتى قايعىرىپ تا جۇرگەن جوق.

شانحايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى تسۋي اۋدانىنداعى جىل سايىنعى فەستيۆال. مىڭداعان ادامعا وسى وڭىردىڭ دەليكاتەسى – شايان ۇسىنىلدى.

شالعايدا تۇراتىن كوپتەگەن قىتايلىق ۇشىن بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى جوبالارى، الەمنىڭ باسقا تۇكپىرىندەگىدەي، جاقسى جاعىنان العاندا، ەكى قىرلى قىلىش سەكىلدى. ۇلكەن مال فەرمالارى كەيبىر قىتايلىقتارعا قابىرعا قايىستىرار شارۋا – جوقشىلىقتان قۇتىلۋدىڭ جولى، بىراق ولار قورشاعان ورتا مەن دەنساۋلىققا ايتارلىقتاي زييان تيگىزەدى. قىتاي ۇكىمەتى 2010 جىلى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قورشاعان ورتانى تىپتى وندىرىس وشاقتارىنان دا ارتىق لاستايتىنىن انىقتاعان.

بيلىك بۇل قاۋىپتىڭ سالدارىن تۇسىنىپ، جانۋارلاردىڭ قيىن تيىمدى پايدالانۋ جولدارىن قاراستىرا باستاعان. مۇنى سول ەلدەگى كوپتەگەن اگروبيزنەس وكىلدەرى دە راستاپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا Modern Farming دا بار. بەنگبۋدە كومپانييا وز قاجەتتىلىكتەرىنىڭ ۇشتەن بىرىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا تەزەكتەن ەنەرگييا الۋ ماقساتىندا بيوگاز قوندىرعىسىن ورناتا باستاعان. «قوقىس جوقتىڭ قاسى»، – دەيدى فەرمانى تانىستىرىپ جۇرگەن گيد ليۋ تسيان. ونىڭ ايتۋىنشا، القاپتان قوراعا دەيىنگى، قورادان سۇتتىڭ بوتەلكەگە قۇيىلۋىنا دەيىنگى بۇكىل پروتسەسس – سول ەلدىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك.

شانحايداعى حانچجوۋۆان شىعاناعى بو­يىنا سوزىلا بىتكەن قۇمداۋىتتىڭ شەتىندە مالدىڭ جەم-شوبىن شىعاراتىن تايلاندتىق بىر كونگلومەرات ورنىقتى شالعىن وندىرەتىن مەگافەرما سالىپ جاتىر. جالعا الۋ مەن 20 جىلدىق كەلىسىمشارتتىڭ وتەۋى رەتىندە Charoen Pokphand نەمەسە CP Group سىتسي قالاسىنىڭ سىرتىنداعى بالشىق شايعان 2600 گەكتار جەردى تاماق وندىرىسىنە اينالدىرماق. «ماقسات – قوعامعا بۇكىل باعىتتا پايدا اكەلۋ»، – دەيدى كەڭ شالبار كيىپ، جەيدەشەڭ جۇرگەن اعا ۆيتسە-پرەزيدەنت تسينتسزيۋن ۆان.

قىتايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كەلەشەگى وسىلاي كورىنەدى. ترانسۇلتتىق كورپوراتسييا، زاۋىتتار، فەرمالار، كورپوراتيۆتى كەڭسەلەر مەن تىپتى جۇمىسشىلارعا ارنالعان پاتەرلەردەن سۋ ۇستىندەگى ۆيللالارعا دەيىن بارلىعى قۇرامىنا كىرەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەندەرىنە قۇيۋدا. وندا جىلىجايلار، بروككولي القاپتارى، حيميكاتتاردى شاشاتىن دروندار، اياقتالۋعا جاقىن تۇشپارا زاۋىتى، كولەمى ۇش ەسە ۇلكەن ەتىپ جوسپارلانعان، تەمپەراتۋرانى باقىلايتىن روبوتتاردى جوندەيتىن، جۇمىرتقانى رەتتەيتىن جانە سويىلعان قۇستىڭ جۇنىن اۆتوماتتى تۇردە جۇلاتىن زاۋىتى بار. CP Group جىلىنا 20 مىڭ توننا تابيعي تىڭايت­قىش الۋعا جەتكىلىكتى تاۋىق قيىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر.

CP Group باسقاراتىن اۆتوماتتاندىرىلعان فەرمادا ۇش ميلليون تاۋىق كۇنىنە شامامەن 2،4 ميلليون جۇمىرتقا تۋادى. وندا بىر جۇمىسشىعا 168 مىڭ قۇستان كەلەدى.

وتكەن جىلى كومپانييا اتتراكتسيونداعى اۋەدەن قاراۋ اتكەنشەگى تارىزدەس ۆەرتيكالدى فەرما جوباسىن ىسكە اسىردى. بۇل فەرما قاۋاشاقتارى بار اينالىپ تۇراتىن 10 مەتر­لىك التى مۇنارا سيياتىن ارى اۋاسى جاقسى الماساتىن مولدىر قوراپقا ۇقسايدى. ۆانگتىڭ ايتۋىنشا، باقىلاناتىن ورتا تىڭايتقىشتى ماقساتتى قولدانۋعا، پەستيتسيدتەرگە دەگەن قاجەتتىلىكتى ازايتىپ، وسىنداي القاپتان تۇسەتىن ونىمنەن تورت ەسە كوپ ونىم جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. بۇل – ەگىستىك القابى وتە از، اسىرەسە فەرمەرلەر كەرەكتى مولشەردەن ۇش ەسە كوپ تىڭايتقىش قولدانۋ ارقىلى لاستانۋعا ۇلەس قوساتىن ەل ۇشىن ايتارلىقتاي بولاشاعى زور جوبا. سونىمەن قاتار بۇل CP Group كومپانييا­سىنا 2015 جىلى بيلىك مالىمدەگەن 2020 جىلدارعا قاراي تىڭايتقىش پەن پەستيتسيدتەرگە شەكتەۋ قويۋ جونىندەگى ماقساتقا ساي كەلەدى.

بۇل جوبا – وندىرىس لوگيكاسىن تاماق ونەركاسىبىندە قولدانۋىن ۆانگ مىرزا كولبەۋ بىرىگۋدىڭ ۇلگىسى رەتىندە قاراستىرادى. «ادامزات پەن جەر اراسىنداعى بايلانىس ۇيلەسىم تابۋى كەرەك»، – دەيدى ول. ۆانگ CP Group قولعا العان تاماق ونەركاسىبى جۇيەسى بۇعان قول جەتكىزەدى دەپ ەسەپتەيدى. جۇمىرتقا وندىرىسىندە بۇل ۇي تاۋىقتارىنا ارناپ دان وسىرۋ، مەكيەندەردى تاماقتاندىرۋ، كەيىننەن ولار جۇمىرتقا تۋۋعا جارامسىز بولعاندا سويىپ، كادەگە اسىرۋدى بىلدىرەدى. ونىمدەرىن ساتاتىن كومپانييانىڭ جەكە دۇكەندەرى بار. ەگەر مۇنىڭ بارلىعى ويداعىداي جۇرەتىن بولسا، بۇل – كەرەمەت جوبا. بىراق الدا-جالدا ليستەرييا باكتەريياسى ونداعى جەمىس-جيدەككە ەنىپ كەتسە، اۋرۋ جۇقتىرۋ ورتالىقتاندىرىلماعان جۇيەگە قاراعاندا كەڭ كولەمدە جانە جىلدام تارايدى.

قىتايداعى اۋقىمدى فەرمالاردىڭ تۇگەلگە جۋىعى مەملەكەت، كووپەراتيۆتەر جانە كاسىپكەرلەر تاراپىنان جۇرگىزىلەدى. الايدا مەن يندۋستريالدى سۇت فەرمالارىنا ارناپ جوڭىشقا وسىرۋ ارقىلى بايىعان ىشكى موڭعوليياداعى فەرمەر لين ليۋمەن جولىقتىم. جاسوسپىرىم كەزىندە ليۋ امەريكالىق ەگىنشىلىك جونىندە جانە جەر وڭدەۋ ۇشىن تەحنيكا قولدانۋ تۋرالى اقپاراتتى راديودان ەستىپتى. بۇل توپىراقتى قول سوقامەن جەر جىرتقاننان الدەقايدا جاقسى ەستىلەدى جانە ونى قييال كەرنەيدى. ۋاقىت وتە كەلە ليۋ جەرگىلىكتى بيلىكتى وزىنە 1000 گەكتار جەردى جالعا بەرۋگە كوندىرەدى. ول اقش پەن ەۋروپادان وزىق ۇلگىدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ اكەلەدى. بۇل تەحنيكا 30 جۇمىسشى 20 كۇندە ىستەيتىن جۇمىستى تورت ساعاتتا اياقتاپ تاستايدى.

سارى تەڭىز جاعالاۋىندا رونگچەنگ جۇمىسشىلارى اينالمالى كوتەرگىش ارقىلى بالدىرلاردى قۇرعاتۋدا. قىتاي اس مازىرىندە بۇل تاعامدى شوشقا ەتىنە جانە سورپاعا قوسادى.

ليۋمەن جولىققان وتكەن جازداعى ۋاقىتتا ونىڭ فەرماسىندا بىرنەشە وراسان سارايلار، جۇمىسشىلار جاتاتىن باراق، بىرقاتار كەڭسە مەن باستىرما جانە توعان ۇستىنەن «قارايتىن» ەكى قاباتتى ۆيللا بولدى.

كەيىنىرەك ليۋ وزىنىڭ جول تالعامايتىن لەكسۋس كولىگىن كەنتكە جۋۋعا اپاردى. كولىك جۋىلىپ جاتقاندا مەن ودان قانشا پايدا تاباتىنىن سۇرادىم. ايىنا 10 000 يۋان (1505 دوللار) با؟ ونىڭ جاۋابىن ەستىگەنىم جوق، الايدا ونىڭ جىميعانىن بايقادىم. كەيىنىرەك اۋدارماشى بۇل ونىڭ اشىق تۇردە «يا» دەگەنىن بىلدىرەتىنىن ايتتى. راسىندا، ول بۇدان الدەقايدا كوپ تابادى.

CP Group كومپانيياسىنىڭ ساياباعى مەن كورپوراتيۆتىك كەڭسەلەرىنە بارعاندا ليۋ تۋرالى ويلادىم. مۇندا ۇلكەن فەرمالاردىڭ از تالقىلاناتىن تاعى بىر كوممەرتسييالىق دايەگى، ياعني اقشانىڭ قانشا مولشەردە ەكەنىن تۇسىنۋ وڭاي. ساراپشىلار قانداي كولەمدەگى فەرما ار گەكتارىندان مول ونىم الۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋى مۇمكىن، بىراق يندۋستريالدى فەرمالار شاعىندارعا قاراعاندا الى دە الدەقايدا كوپ پايدا تابادى. CP Group بۇعان قول جەتكىزۋگە تالپىنۋدا. كومپانييا جەتىستىككە جەتۋ ۇشىن وزىق امەريكالىق بيزنەس وكىلدەرىن، McKinsey & Company سەكىلدى كەڭەسشىلەردى جالدادى.

تامىز ايىندا تسىسي ساياباعىنا بارعاندا اۋا رايى ىلعالدى جانە قاپىرىق ەكەن. Power Point سلايدتارىنداعى تانىستىرىلىمىن كورسەتۋ ۇشىن ۆانگ مەنى جەلدەتكىشى جاقسى جۇمىس ىستەيتىن كونفەرەنتس-زالعا ەرتىپ باردى. بىز اۋماققا قاراپ تۇرعان قابىرعاسى تەرەزەلى باسشىلار تاماقتاناتىن بولمەگە وتتىك. اينالاتىن ۇستەلگە قاتار قويىلعان 27 ىدىسقا، ىشىندە ساياباقتاعى جىلىجايدان اكەلىنگەن جۇزىم جانە تولقىندى گيلوتسەرەۋس بار. ۆانگت قىتاي داستۇرى بويىنشا ماعان قىزىل شاراپ ۇسىنىپ، جىلى سوزبەن ماقتاپ قويدى. بۇل قىتايدا اۋىز تيگەن ەڭ دامدى اس بولاتىن.

تىپتى قىتاي اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتسا دا، كوپتەگەن قالتالى قالا تۇرعىنى يندۋستريالدىق فەرماعا سەنىمسىزدىك تۇرعىسىنان العا كەتىپ قالعان. ونىڭ ەرەكشە مىسالىن بەيجىڭنىڭ سولتۇستىگىنەن تابۋعا بولادى. مۇندا تسزيان مەن پينگتىڭ ۇلى چجەنچاو تسزيان قىتاي اۋىل شارۋاشىلىعى كەلەشەگىنىڭ كەيىنگى قوسىمشالارىن سالۋعا كومەكتەسىپ جاتىر. گۇرسىلدەگەن تاس جولدىڭ جانىندا تۇرعان ەكى قالىڭ بەتون عيماراتتىڭ ارتىندا 2 گەكتار جەر وڭدەپ، قىتايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى «قۇراعىنىڭ» وز بولىگىن جاساپ جاتىر.

قامىر ورتالىق-شىعىس قىتايدىڭ چجەنچجوۋداعى COFCO مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ زاۋىتىندا كەپتىرىلەدى. قىتايلىق تۇتىنۋشىلار بۇگىندە جىلىنا 82 ميللون توننا دايىن تاماق تۇتىنعان.

تسزيان جۇزگە جۋىق ونىم وسىرەدى. ولاردىڭ اراسىندا قاربىز، باكلاجان، تارو، تاتتى جۇگەرى بار. ول ونىمنىڭ بىرازىن كوتەرمە بازارعا اپارادى، الايدا ونىڭ نەگىزگى بيزنەس كوزى – بەيجىڭدەگى ورتا تاپ وكىلدەرىن اپتا سايىن قاۋىپسىز، باقشادان جاڭادان جۇلىنعان ونىمدەردى ولاردىڭ ەسىكتەرىنىڭ الدىنا اپارىپ بەرۋ ۇشىن التى ايلىق جارنا تولەۋگە كوندىرۋ. «مەندە فەرمەرلىكپەن ەموتسييالىق بايلانىس بار»، – دەيدى الەۋمەتتىك جۇمىس جونىندە جوعارى بىلىم بار تسزيان. ول القاپتاعى جۇمىس­تى ازاپ دەپ سانايتىن اتا-اناسىنىڭ ۋاجىنە توقتاماستان، فەرمەرلىككە قايتا ورالدى. «مەن استامشىلىقتا ومىر سۇرە المايمىن»، – دەيتىن وعان قازىرگى جاعدايى ۇنايتىن سەكىلدى.

تسزيان – اۋىلدىق جەردە تۋىپ، كولەدجدە بىلىم العان قىتايلىقتاردىڭ قايتا القاپقا بارعان فەنومەنى تارىزدى. از بولسا دا، وعان قاتىسۋشىلار اراسىندا قالىپتاسقان سوز بار: فاناتيانتسيننيان – اۋىلىنا ورالعان جاستار. ولاردىڭ وز ۇستانىمدارىن قولدايتىن «ۆوتۋ اۋىل شارۋاشىلىعى تۇراقتى دامۋ ورتالىعى» دەپ اتالاتىن ۇيىمى جانە Sustainable Farming دەپ اتالاتىن اقپارات جۋرنالى دا بار. قىتايدىڭ تابيعي ونىم سەكتورى تەز قانات جايدى. كەيىنگى ونەركاسىپ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك، 2006 جىلدان بەرى ساتىلىم كولەمى 30 ەسە كوبەيگەن. زەرتتەۋشىلەر كەمىندە قوعام قولداعان 122 اۋىل شارۋاشىلىعى جوباسى بار ەكەنىن ايتادى. ول جوبادا فەرمەرلەر تسزياننىڭ ۇلگىسىندە جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن قوزعالىس وكىلدەرى جوبالار سانىنىڭ جۇزگە جەتەتىنىن ايتادى.

تۇتىنۋشىلار ۇشىن كىشىگىرىم فەرمالارعا تاۋەلدى بولۋدىڭ ەكى جاعى بار. بىر جاعىنان، بۇل – فەرما قاۋىپسىز ونىم ۇسىنادى دەگەن سەنىم. وڭىرلىك قىتاي جونىندەگى وزىق عالىم ۆەن تەتسزيۋننىڭ ايتۋىنشا، كىشىگىرىم فەرمالار قىتايدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق داستۇرىن كورسەتەدى، بۇل اۋىلدىق جانە قالالىق قىتايلىقتارعا بىردەي قاتىستى. «ازيياداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تاريحى 40 عاسىردان اسادى، – دەيدى ۆەن. – سانى وسىنشاما كوپ حالىقتى جەتكىلىكتى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋدەن بولەك مۇندا جاقسى ورتا قالىپتاسقان». ۆەن 2008 جىلى بەيجىڭدە تابيعي فەرمانىڭ مودەلى Little Donkey كومپانيياسىنىڭ اشىلۋىنا كومەكتەستى. كەلەسى جىلى ول قوعام قولداعان اۋىل شارۋاشىلىعى جوباسىنا اينالادى.

انحوي پروۆينتسيياسىنداعى Modern Farming كومپانيياسىنىڭ بەنگبۋ فەرماسىندا بۇزاۋلار جابىندا تۇرادى. كەمىندە 36 000 سيىرى بار بۇل فەرما – ەلدەگى ەڭ ۇلكەن سۇت ونىمىن وندىرەتىن ورىن.

مۇنداي تاعام تۇرى قىتاي نارىعىنىڭ از بولىگىن عانا قامتيدى. بىراق بۇل قىتايلىقتاردىڭ كوبى تۇگەلدەي ازىق-تۇلىك كاسىپشىلىگىنىڭ بولاشاعىنا سەنىپ كەتپەگەنىن كورسەتەدى. تسزيان چجەنچاو اتا-اناسىنىڭ نەلىكتەن وزدەرىنىڭ فەرماسىن تاستاپ كەتۋدى قالايتىنىن تۇسىنەدى جانە ولاردىڭ قيىندىقتارىن قايتادان باستان وتكىزگىسى كەلمەيدى.

وعان بارعانىمدا تسزيان مەنى جانە بىرنەشە ارىپتەسىن ەرتىپ، كاۋاپ مەيرامحاناسىنا كەشكى اسقا اپاردى. بىز سىرتتا پلاستيكالىق ۇستەلگە وتىرىپ، قۇرىلىستا قولدانىلاتىن «ەشكىنىڭ» ۇستىنە ورناتىلعان تەمىر تورعا ەڭكەيىپ تۇرعان، الجاپقىشىن تارتىنعان ەتجەڭدى كەلىنشەكتى كوردىك. كەلىنشەك بىزگە شوشقانىڭ كەسەك ەتتەرىن، تاۋىق جۇرەگىنەن جاسالعان كاۋاپ، قارا كۇنجىت پەن تۇزدىق قۇيىلعان تالشىقتى تومارقۇلاقتار، ساڭىراۋقۇلاقپەن قۋىرىلعان قالامپىر، ماي مەن سىركە قوسىلعان بايالدى (باكلاجان)، سويا تۇزدىعىنا مالىنىپ الىنعان قايناتىلعان جەرجاڭعاق اكەلدى. مۇندا تسزيان بالا كەزىندە جەگەننەن ەتتىڭ كوپ تۇرى بار، «بۇرىنعى ۋاقىتتا ادامداردىڭ يەلىگىندەگى جەرى ارقىلى وزدەرىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر­عانى جامان نارسە دەپ ويلامايمىن، – دەيدى ول. – قىتايدا فەرمەر بولساڭىز، ادامدار سىزگە مەنسىنبەي قارايدى. بىراق مەن فەرمەرلىكتى جاقسى كورەمىن. ومىر قىسقا، سوندىقتان وزىمە ۇنايتىن نارسەنى جاساعىم كەلەدى».

گۋاندۋن پروۆينتسيياسىنداعى تسيۋيدە بالالار مەكتەپ سىرتىندا كەسپە، جۇمىرتقا جانە ەتتەن جاسالعان تاماق جەيدى. بۇگىندە كوپتەگەن وتباسىندا اتا-انانىڭ ەكەۋى دە جۇمىس ىستەيتىندىكتەن ۇيدە تاماق جاساۋعا ۋاقىت تاپشى.

تسزيان كەيىنگى 40 جىلدا قىتاي فەرمالارى باستان وتكەرگەن وزگەرىستەردىڭ پايداسىن كورىپ وتىر. بىزدىڭ اعىل-تەگىل شوشقا مەن تاۋىق ەتى – سونىڭ بىر بولشەگى. سوندىقتان ونىڭ اۋىلدىق گانسۋ پروۆينتسيياسى مەن گيپەر-زاماناۋي بەيجىڭ اراسىندا اينالىپ جۇرۋى ۋاقىت جيھانكەزدىگىنىڭ بىر تۇرى سەكىلدى. بىراق ول قوعام قولدايتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىپ قالىپ-قالماۋى بەلگىسىز. از پايداعا كوپ جۇمىس ىستەۋدەن قاشپايدى. ول گانسۋعا قايتىپ، ۇلكەن فەرما اشۋعا تالپىنىپ كورۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ايتادى.

اۆتور: ترەيسي ماكميللان، فوتو: دجوردج ستەينمەتتس


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ