Бүгін – саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні — National Geographic Qazaqstan
.

بۇگىن – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى

بۇل كۇن مەملەكەت باسشىسى ن.ا. نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 1997 جىلدان بەرى اتالىپ وتىلەدى. وسى قارالى كۇن قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قازاقتى بوستاندىققا جەتەلەگەن اسىل ازاماتتارىمىزدى ەسكە الۋعا ارنالعان تۇرلى دەڭگەيدەگى ىس-شارالاردى وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان.

تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنشە، 1927-53 جىلدارى ەلىمىز بويىنشا 125 مىڭنان استام ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراسا، سولاردىڭ 25 مىڭى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. وكىنىشتىسى، «حالىق جاۋى»، «ۇلتشىلدار»، «جات پىكىردەگىلەر» دەپ ايىپتالعان عالىمدار، مادەنيەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ وزدەرى عانا ەمەس، ولاردىڭ اياۋلى جارلارى مەن اپكە-قارىنداستارى دا ازاپتى كۇندەردى باستان وتكەرگەن.

ەل ىشىندە «الجير» (حالىق جاۋلارى ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى) اتانىپ كەتكەن لاگەردىڭ ورنىندا دال قازىرگى ۋاقىتتا «الجير» مەموريالدى-مۇراجاي كەشەنى جۇمىس ىستەپ تۇر. استانادان 37 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان كەشەن اۋماعىندا تۇتقىنداردى تاسىمالداعان ستالين ۆاگونى، كۇزەت مۇناراسى، قاسىرەت قاقپاسى، ەركەك پەن ايەل مۇسىنى، باراك پەن وسى لاگەردە جازاسىن وتەگەن ايەلدەردىڭ ەسىمىن كورۋگە بولادى. ال 3 قاباتتى مۇراجاي ىشىندە تۇتقىنداردىڭ جەكە زاتتارى مەن تاريحي قۇجاتتار، ازاپتاۋ بولمەلەرىنىڭ كوشىرمەلەرى قويىلعان.

بۇل لاگەردەن 18 000 ادام ەتاپپەن وتىپ، 8 مىڭدايى تۇراقتى قاماۋدا بولدى. ولاردى مۇندا «كۇيەۋلەرىڭمەن كەزدەستىرەمىز» دەپ الداپ اكەلىپ، بالالارىنان كۇشتەپ باس تارتقىزىپ جەتىمدەر ۇيىنە جىبەرەتىن. سابيلەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ارى قارايعى تاعدىرى سول كۇيى بەلگىسىز. قارالى جىلدارى لاگەردە ورتا ەسەپپەن 1500 بالا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن.

تۇتقىندا بولعان ايەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ينتەلليگەنتسييا وكىلدەرى بولعانىنا قاراماستان ەشقايسىسىنا اياۋشىلىق بولعان جوق. تاڭنىڭ اتىسى، كۇننىڭ باتىسى قامىس شابۋ، ساز يلەۋ، كىرپىش قۇيۋ سەكىلدى اۋىر جۇمىستار اتقاردى. وزدەرى تۇراتىن باراكتاردى وزدەرى سالدى. ال ەگەر كىمدە كىم تاپسىرمانى ورىنداي الماسا، كۇندەلىكتى بەرىلەتىن بىر جاپىراق قارا نان مەن قارا سۋدان قاعىلاتىن.

تۇتقىنداعى ايەلدەر قامىردان جاساعان سۋرەت سول قالپى ساقتالىنىپ تۇر.

«الجير» – كسرو بويىنشا تەك ايەلدەرگە ارناپ سالىنعان جالعىز لاگەر. سوتتالعان ايەلدەردىڭ كەيبىرى تاعىلعان ايىبىنا بايلانىستى الدىمەن «الجير-دە» ۋاقىتشا تۇراقتاپ، «كارلاگ» باسقارماسىنىڭ شەشىمىن كۇتەتىن. ۋاقىتى كەلگەندە تۇتقىنداردىڭ كەيبىرى ەكىباستۇزعا، كەيبىرى بالقاشتاعى لاگەرگە جىبەرىلىپ وتىرعان. ول ۋاقىتتا «الجير» «كارلاگ-تىڭ» 17-بولىمشەسى، 26-نۇكتەسى بولىپ سانالدى. «كارلاگ» قاراماعىنا قازاقستان بويىنشا بارلىعى 11 لاگەر كىردى.

ستالين رەجيمىنىڭ كەسىرىنەن بىرنەشە ميلليون جازىقسىز جان جاپا شەكسە، ولاردىڭ ىشىندە قازاقتار دا از بولمادى. كسرو كومپارتيياسىنا قاراستى نكۆد جەندەتتەرى ولاردىڭ بىرىن اتىپ، ەندى بىرىن سىبىرگە ايداپ، جۇبايلارىن «الجير-گە» توعىتتى. ۇلت ارىستارى ت.رىسقۇلوۆتىڭ جارى – ازيزا، ب.مايليننىڭ جارى – بيجامال، ت.جۇرگەنوۆتىڭ جارى – دامەش انالارىمىز ت.ب. كوپتەگەن ارداقتى جاندار وسىندا ازاپتى كۇندەرىن وتكىزدى.

«اسىل جارى مەن باۋىر ەتى بالاسىن ساعىنعان تۇتقىن ايەلدەردىڭ تۇن جارىمىندا قوسىلا جىلاعان ازالى داۋسى «الجير» اسپانىن شارلاپ، جەر انانىڭ وزىن كۇڭىرەنتكەندەي كۇي كەشەتىن، – دەيدى ەكسكۋرسييا جانە كورمە ۇيىمداستىرۋ بولىمىنىڭ باسشىسى رايسا رامازانقىزى. – سوندا جۇرەگىندە مەيىرىمى بار كۇزەتشىلەردىڭ كەيبىرى: «سىزدەردىڭ باقىتتى كۇندەرىڭىز الدا، جاقىندارىڭىزبەن مىندەتتى تۇردە قاۋىشاسىزدار. بۇل كۇندەر الى-اق ۇمىتىلادى» دەپ جۇباتادى ەكەن».

1953 جىلى ستالين قايتىس بولعان سوڭ، «الجير» جارتىلاي جابىلىپ، تاعى ونشاقتى جىل جۇمىس ىستەپ تۇردى. ونىڭ ەڭ سوڭعى تۇتقىنى 2014 جىلى قايتىس بولدى.

فوتو: ەربولات شادراحوۆ، قۋانىشبەك دۇيسەنبەكوۆ، بەكزات ساينازار، ۆاسيليي كراس


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ