Атырауға қауіп төніп тұр — National Geographic Qazaqstan
.

اتىراۋعا قاۋىپ تونىپ تۇر

قۇبىلمالى سۋ اعىسى وكاۆانگو وزەنىنىڭ جابايى اڭدارى مەن وسىمدىكتەرىنە نار بەرەدى. پىل سۇرلەۋلەرى ۋاقىت وتە كەلە ارنالارعا اينالادى.

الەمنىڭ ەڭ بىر عاجايىپ اتىراۋلى (دەلتالى) ايماعىنا ساپارلاعان ەكسپەديتسييا مۇشەلەرى وعان تونىپ تۇرعان قاۋىپ جايلى دابىل قاعادى.

افريكانىڭ ۇستىنەن قاراعاندا وكاۆانگو اتىراۋى سولتۇستىك بوتسۆاناداعى لاندشافتپەن ارالاسىپ، ساۋلە شاشقان جۇلدىزعا ۇقسايدى. ونىڭ اعىسى ناميبييا شەكاراسىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي بۇرىلعان، ونىڭ تارماقتارى كالاحاري سۋ باسسەينى بويىمەن 150 شاقىرىمعا جايىلعان. قاڭسىعان شولدىڭ ورتاسىندا تىرشىلىككە نار بەرەر سۋ ارنالارى، شاعىن ارالدار مەن ماۋسىمدىق كولشىكتەر شاشىراي ورنالاسقان.

بۇل وزەن اتىراۋى ەشقانداي تەڭىزگە قۇيمايدى. وڭتۇستىك-شىعىس بويلىققا جەتكەندە كىلت توقتاپ، كالاحاري قۇمدارىنا سىڭىپ جوق بولادى. الەمدەگى ەڭ الىپ وازيس دەسە، كوز الدىڭا جىل سايىن جۇز ميلليونداعان دوللارعا قانجىعاسى مايلاناتىن تۋريزم، پىل، سۋسيىر، قولتىراۋىن، جابايى يتتەر مەن كيىكتەر، سۇيەلدى قابان مەن ەنەكە، ارىستان مەن زەبرا، سونداي-اق تۇرى مەن سانى تاڭعالارلىقتاي شەكسىز قۇس الەمىنە باي تىرشىلىگى قايناعان القاپ ەلەستەيدى. الايدا بيىك عارىشتان كوز سالساڭىز، بۇل جەردە بارى باسقاشا. قۋانىشتى جۇزدەرى بال-بۇل جانىپ، قالىڭ ورمان ساياسىنا جايعاسقان تۋريستەردى مۇلدە تابا المايسىز.

مۇنداعى سۋ تۇگەلدەي دەرلىك بوتسۆانانىڭ بەيمازا كورشىسى انگولادان اعىپ كەلەدى. وزەن انگولانىڭ جاۋىن كوپ تۇسەتىن ورتالىعىنداعى تاۋلاردان باستالىپ، مەملەكەتتىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا قاراي جۇرەدى. نەگىزگى سالاسىنىڭ بىرى – كۋبانگو بويىندا سۋدىڭ اعىسى پارمەندى، ال كولدەرگە قۇياتىن كەلەسى تارماعى – كۋيتو باياۋ اعادى، ارمەن قاراي شالعىندى القاپ، شىمتەزەكتى ويپاتتار مەن قۇمعا سىڭىپ، تارماقتارعا بولىنىپ كەتەدى. كۋيتو مەن كۋبانگو سالالارى انگولانىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىندا قوسىلىپ، ناميبيياداعى جىڭىشكە بەلدەۋ كاپريۆي قولتىعى ارقىلى بوتسۆاناعا اعاتىن ۇلكەن وكاۆانگو وزەنىن قۇرايدى. مۇندا ورتا ەسەپپەن بىر جىلدا 9،4 تريلليون ليتر سۋ اعادى. جىل سايىن انگولادان بوتسۆاناعا كەلەتىن بۇل سۋ بولماسا، وكاۆانگو اتىراۋى جويىلىپ، ونىمەن بىرگە سۋسيىر، سيتاتۋنگا، افريكالىق سۋ بۇركىتتەرى جوعالۋى مۇمكىن. جەر پايدالانۋ ورىسىنىڭ كەڭەيۋى، سۋ بۇرۋ، حالىق تىعىز­دىعىنىڭ ارتۋى، ساۋدا سەكىلدى انگولانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا بولىپ جاتقان وزگەرىس­تەر وسى تۇماندى بولجامدى شىندىققا اينالدىرا تۇستى. شالعايداعى سۋ كوزدەرى – كۋيتو مەن كۋبانگو وزەندەرى، وسىلايشا، بەلگىلى توپتاردىڭ مەنشىگىنە اينالدى. سوندىقتان «National Geographic» قوعامىنىڭ قولداۋىمەن وڭتۇستىك افريكانى قورعاۋ باستاماسى بو­يىنشا جانكەشتى بيولوگ ستيۆ بويس عالىمدار، شەنەۋنىكتەر، جاس زەرتتەۋشىلەردەن قۇرالعان حالىقارالىق توپتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، «وكاۆانگو تۇمسا تابيعاتى» جوباسى اياسىندا زەرتتەۋ، دەرەكتەر جيناۋ جانە تابيعات قورعاۋ ىسىمەن اينالىسۋعا كوپ كۇش سالدى. ۇلەس قوسىپ جاتقانداردىڭ بارلىعى وكاۆانگو وزەنىنىڭ بولاشاعى مەن قازىرگى جاعدايىنا قاتەر تونىپ تۇرعانىن تۇسىنەدى. بۇنىڭ وكاۆانگونىڭ جۇپىنى تۋىسى – انگولاعا دا قاتىسى بار.

وزەن اتىراۋىندا تولىپ جۇرگەن سۋسيىرلار كۇندىز – سۋدا، تۇندە قۇرلىقتا جايىلادى. اتالىقتارى مەكەن ۇشىن تارتىسىپ، انالىقتارى تولدەرىن قورعايدى. ولاردىڭ ۇزىن ارى وزدىگىنەن ۇشتالاتىن تىستەرى اسا قاۋىپتى.

تومەنگى اعىستى بويلاي موكوروستارىمىزبەن (وكاۆانگو ستيلىندەگى قايىق) كۇنۇزاق ەسكەك ەسىپ كەلىپ، كۋبانگو وزەنى بويىنداعى لاگەر جانىندا وتىرعانبىز. بىر كەزدە بويس: «بىزدىڭ ۋاقىتىمىز تاپشى»، – دەدى. يوحاننەسبۋرگتە تابيعاتقا قۇمارتىپ وسكەن بويس كوپ جىل بويى شاراپحانادا – بارمەن، وكاۆانگو ساعاسىندا تابيعاتتانۋشى، گيد جانە لاگەر مەنەدجەرى سەكىلدى تۇرلى جۇمىستاردىڭ باسىن شالىپ كورگەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ول دوكتورلىق قورعاپ ۇلگەردى. 2007 جىلى ول سۋعا قاتىستى وتكىر ماسەلەنى جىتى تۇسىنىپ، بوتسۆانا تۇرعىندارىنا ناسيحات جاساعان. الايدا كوپشىلىك تاعدىر­عا بوي ۇسىنعانداي قوزعالا قويمادى. «ولار تىپتى بۇعان قۇلىقسىز ەدى»، – دەپ ادامداردىڭ نەمقۇرايدى قىلىعىنا كۇيىنەدى ول. «يا، انگولا – جەمقور ارى قاۋىپسىز ەمەس ەل بولۋى مۇمكىن، بىراق وزەننىڭ جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك، بۇل – تابيعات-انانىڭ الدىندا كەشىرىلمەس كۇنا. بىز مۇنى قولعا الامىز. جۇ­يەنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن بىلەمىز»، – دەپ انت ەتتى ول. نەگىزىندە، بويس جاي عانا تۇسىنىپ قويماي، وزەندى ساقتاۋعا كومەكتەسۋدەن ۇمىتتى ەدى. وسىنداي ۇستانىم ونى ارەكەتكە يتەرمەلەدى. وسىلايشا، ول سولتۇستىكتەگى سۋدىڭ باستاۋىنا نازار اۋداردى.

2017 جىلعى جاعداي بويىنشا انگولا تابيعاتتى قورعاۋعا كۇش سالىپ جاتىر دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ايماقتى بىر كەزدەرى سوعىس ورتى جايپاپ وتسە دە، قازىر بەيبىت ومىر ورناعان. 1960 جىلداردىڭ باسىنان جاڭا مىڭجىلدىققا دەيىن انگولا قاۋىپتى ەلدەر تىزىمىنىڭ جۋان باسىندا تۇرعانى انىق. ەگەر سىز جالدامالى اسكەر نە بريلليانت ساتىپ الۋشى جانكەشتى بولماساڭىز، ارينە. بىر كەزدەرى پورتۋگالييا كولونيياسى بولعان ەل 1975 جىلى ازاتتىق ۇشىن قانتوگىس شايقاستان كە­يىن ەگەمەندىگىن الدى. كەيىنىرەك ەلدە 27 جىلعا سوزىلعان ازاماتتىق سوعىس ورتى تۇتانىپ، الىپ دەرجاۆالاردىڭ سوعىس الاڭىنا اينالىپ، جەر ۇستى ميناعا تولدى. جانتۇرشىگەرلىك ازاپ پەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭگە تاپ كەلدى.

National Geographic «وكاۆانگا تۇمسا تابيعاتى» جوباسى اتىراۋلارداعى سۋ كوزدەرىن زەرتتەۋگە جانە ونى قورعاۋعا تالپىنادى. جوبا 2015 جىلى انگولاداعى كۋيتو وزەنىنە بارعاننان باستالدى. ەكسپەديتسييا مۇشەلەرى قايىقتاردى سەگىز كۇن بويى سۇيرەدى.

2002 جىلى كوتەرىلىسشىلەردىڭ يۋنيتا پارتيياسى وڭباي جەڭىلگەننەن كەيىن جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرە باستادى. كوپ مولشەردەگى مۇناي ەكسپورتقا شىعارىلىپ، بيزنەس دامي باستادى. «ەڭ ماڭىزدىسى الەمگە انگولانىڭ تۇراقتى ەل ەكەنىن ايتۋ كەرەك. بىز تابيعاتتى قورعاۋعا مىندەتتەنەمىز»، – دەيدى ماعان قورشاعان ورتا مينيسترى ماريا دە فاتيما مونتەيرو جارديم ەل استاناسى لۋانداداعى جيىندا. الايدا بۇل مىندەتتەمەنىڭ، شىندىعىندا، ناقتى نەنى بىلدىرەتىنى بەلگىسىز.

بويس كومانداسى انگولا بيلىگىنىڭ رۇقساتىن العان جانە حالىقارالىق قولداۋعا يە. وسى ارقىلى ولار كۋيتو مەن كۋبانگو وزەندەرىن ەرەكشە ماقساتپەن زەرتتەۋگە، ونداعى ار شاقىرىمعا ۇڭىلىپ، تۇمسا تابيعاتىن باقىلاۋعا، سۋ ساپاسىنىڭ ۇلگىسىن الۋعا، ادامدار تۇراعى مەن تۇرمىسىن تىركەپ، ۇلكەن ارى جالپىعا قولجەتىمدى دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋعا جانە انگولانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنان كەلەتىن تازا سۋدىڭ بوتسۆاناداعى وكاۆانگو اتىراۋىنا قالاي نار بەرىپ جاتقانىن تۇسىنۋگە جاعداي جاسايدى.

بۇگىنگە دەيىن سەگىز رەت جاسالعان باقىلاۋ ەكسپەديتسيياسى قيىن دا بولسا تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلدى. العاشقىسى 2015 جىلدىڭ 21 مامىرىندا باستالدى. ول كەزدە بويس پەن ونىڭ كومانداسى كۋيتو وزەنى قۇياتىن كولگە كەلدى. ولار وزدەرىمەن بىرگە بىرنەشە توننا قۇرال-جابدىق پەن ادامداردى اعىس بويىمەن تومەن تاسۋعا ارنالعان جەتى موكوروس اكەلدى. العاشقى كۇنى كولدىڭ ۇزىندىعىن ەسەپتەپ جۇرگەندە ولار كۋيتونىڭ اشىق سۋعا قۇيار تۇسى بەلدەن كەلەتىنىن، ەنى بار-جوعى مەترگە جۋىق باياۋ اعىن ەكەنىن جانە التى مەترلىك موكوروسپەن ودان وتۋ قيىنعا سوعاتىنىن اڭعاردى. سوندىقتان ولار جۇككە تولى قايىقتاردى تومەنگە جەتكىزۋ ۇشىن جىڭىشكە ارنا بويىن جاعالاي، قالىڭ شوپ اراسىنان سۇيرەپ اپاردى. دەرەكتەر دە ۇمىت بولماي جول بويى قاعازعا تۇسىرىلدى. موكوروس­تار وكاۆانگودا وسەتىن ەۆەن سەكىلدى تالداردان ەمەس، اعاش ارالاس شىنى تالشىقتاردان جاسالسا دا اجەپتەۋىر اۋىر. كۋيتونىڭ اشىق اڭعارىنا جەتۋ ۇشىن بىر اپتا ۋاقىت كەرەك. ەكسپەديتسييا مۇشەلەرىنىڭ قايىققا مىنگەنى سول ەدى قولتىراۋىن مەن سۋسيىرلارعا تاپ بولدى.

جوبا جەتەكشىسى ستيۆ بويس National Geographic رەجيسسەرى نەيل گەليناسپەن دەمالىپ وتىر. ون جىلىن عىلىمعا ارناعان بويس اۋدارىلعان قايىق، كومىلگەن مينالاردى شىبىن شاققان قۇرلى كورمەيدى.

جاعاسىن قامىس باسقان تۇنىق سۋ، ادامزاتتىڭ ىزى سيرەك ەلسىز مەكەن – وسىنىڭ بارى كۋيتونىڭ جوعارعى اعىسىنان باستاپ، شىن مانىندە، تۇمسا ەكەنىن اڭعارتادى. 2015 جىلعى 11 شىلدەنىڭ تاڭى ەدى. ۇلكەن يىننىڭ تۇسىندا قامىس اراسىنان بىر نارسە ىتقىپ شىعىپ، سۋعا سۇڭگىپ كەتتى. قايىق «تىزگىنىن» ۇستاپ كەلە جاتقان بويس: «قولتىراۋىن!» – دەپ ايعاي سالدى. جىرت­قىشتان اۋلاق بولۋ ۇشىن ول قايىقتى وزەن ورتاسىنا قاراي بۇرىپ جىبەرگەن. سويتسەك، قايىقتاعىلاردىڭ قولتىراۋىننان جالتارۋ ارەكەتى سۋسيىرعا قاراي، ياعني قاتە باعىتتا جۇزۋگە اكەپ سوققان ەكەن. «سۋسيىرلار – تەرەڭ سۋدىڭ يەسى، قولتىراۋىندار سەكىلدى جىلىنا جۇزدەگەن ادامدى ولتىرەدى. بۇل ۇلكەن قاتەلىك بولدى. تولىقتاي بىزدىڭ كىنامىز. بىز قورعانىپ جاتقان جانۋاردىڭ تۋرا ۇستىنەن وتىپپىز»، – دەدى بويس كەيىنىرەك.

سۋسيىر تومەنگى جاق تىستەرىمەن (شامامەن 50 سانتيمەتردەي ارى وتكىر) قايىقتىڭ استىڭعى جاعىنان باس سالدى. موكوروستى دال ورتاسىنان قاقشىپ، ۇستىڭگى ازۋلارى جاقتاۋ­عا ىلىنگەن الىپ ماقۇلىق قايىقتى اۋدارىپ جىبەردى. بويس پەن ەسكەكشى دجيلس ترەۆەتيك سۋدان بىر-اق شىعىپ، بىردەن جاقتاۋ­عا جارماستى. بۇل كەزدە توپتىڭ بىر مۇشەسى جەدەل ۇركىتكىش قارۋ اتىپ، شابۋىلدى توقتاتۋعا تىرىستى. ارتتاعى قايىقتا وتىر­عان بويس­تىڭ ىنىسى جانە ەكسپەديتسييا باسشىسى كريس: «جۇز!» – دەپ ايعاي سالدى. بويس پەن ترەۆەتيك زارە-قۇتى قاشقان كۇيى امان-ەسەن جاعالاۋ­عا جەتتى. شىنى تالشىقتارىن جوندەيتىن قۇرىلعىمەن ەكى ساعات ىشىندە قايىق قالپىنا كەلتىرىلىپ، ەكسپەديتسييا سۋعا ورالدى.

بۇل وقيعا ابجىلدىكتەن بولەك، وكاۆانگو تۇمسا تابيعاتىن زەرتتەۋ جوباسىنىڭ قانداي قيىنشىلىقپەن جۇزەگە اساتىنىن كورسەتەدى. بىر ساعات ىشىندە كوزبەن كورگەن، سونداي-اق ەلەكتروندى قۇرىلعىلار جازعان دەرەك بو­يىنشا كۋيتو وزەنىنىڭ ماڭايىنداعى اعىستىڭ ەرەكشە قاتتى، تابانى قۇمدى جانە سۋ وسىمدىكتەرىنە تاپشى ەكەنىن، مەكەندەيتىن بالىقتار ىشىندە كىشى اۋىزدى تابان كەزدەسەتىنىن اڭعاردىق. ترەۆەتيكتىڭ اۋەلى – تەڭبىل كوكتارعاق، سوسىن – جاسىل كوكتارعاق، ودان كەيىن جاعالاۋدا دۇڭكيىپ وتىرعان قىزعىش قۇس تۋرالى قويىن داپتەرىنە تۇرتىپ العانىن بايقادىق. شابۋىل بولعان جەردىڭ ەندىگى مەن بويلىعى GPS-تە انىق كورسەتىلگەنىن بىلەمىز. ستيۆ بويستىڭ تامىر ىرعاعىنىڭ جيىلىگى (جۇيەگە قوسىلعان سۋۋنتو قول ساعاتى تىركەدى) مينۋتىنا 81-دەن 208-گە دەيىن بىر-اق كوتەرىلگەن. دالمە-دال ۋاقىت تا بەلگىلى – 10:57. سۋدان شىققان سۋسيىردان جۇزىپ قاشقان، دەنساۋلىعى مىقتى جاس جىگىت ۇشىن 208 مارتە جۇرەك سوعىسى قالىپتى دەپ سانادىق.

باقىلاۋ كەزىندە كوزگە تۇسكەن، سونداي-اق ساقتالعان بىرنەشە امفيبييا ۇلگىلەرى وزەندەردەگى قوسمەكەندىلەر مەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن كورسەتەدى. ەكسپەديتسييا جۇمىسى 2016 جىلى كەڭ القاپتا 64 باۋىرىمەن جورعالاۋشى جانە 35 قوسمەكەندى تۇرىن، وعان قوسا سۋ جىلاندارى، كەسىرتكەلەر، قۇرباقالار جانە وسى ەلگە عانا تان قوشقىل، سارعىلت تاڭبالارى بار وزەن باقالارىن انىقتادى.

ەكى جىلدان كەيىن كۋبانگو وزەنىنىڭ بويىنداعى بويس توبىنا قوسىلعانىمدا، ولاردىڭ دەرەك جيناۋ جۇيەسى جەتىلىپ، مالىمەت تۇرلەرىنە تاعى باسقا ساناتتار قوسىلىپتى. بىردە تاڭەرتەڭ گەتتس نيۆ ەسىمدى جاس ناميبييالىقتىڭ اۋعا تۇسكەن بالىقتاردى اينالسوقتاپ جۇرگەنىن بايقادىم: ۇلكەن اۋىزدى دوڭماڭداي، «چەر­چيلل» دەپ اتالاتىن توق سوعاتىن پىلبالىق، مۇرتتى جىلانباس جانە ت.ب. ماعان بەيتانىس بولسا دا افريكا بالىقتارىنان حابارى بارلارعا باعا جەتپەس بيوگەوگرافييادان حابار بەرەدى. جوباعا اتسالىسىپ جۇرگەن يحتيولوگتار كۋبانگوداعى بالىق فاۋناسى كۋيتودان قانشالىقتى ەرەكشەلەنەتىنىن، بىرەگەي بالىقتىڭ تۇرلەرى مەن تۇرشەلەرى ەكەۋىنە دە قانشالىقتى تان ەكەنىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى.

ماسەلەن، زەرتتەۋشىلەر شىمتەزەككە تولى سۋ ىشىنەن اۋامەن تىنىستايتىن، يرەلەڭدەۋگە بەيىمدەلگەن Clariallabes جىلانبالىعىنا ۇقساس جايىننىڭ جاڭا تۇرى بولۋى ىقتيمال بالىق تاۋىپ الدى. انگولا، وڭتۇستىك افريكا جانە انگليياداعى باسقا دا ماماندار جوباعا قوسمەكەندىلەر، باۋىرمەن جورعالاۋشىلار، جاندىكتەر، كىشكەنتاي سۇتقورەكتىلەر مەن وسىمدىكتەر سەكىلدى توپتاما جيناۋعا جاردەمدەسىپ، انىقتاۋ مەن ساراپتاما جۇمىستارىنا اتسالىستى. باقا مەن ينەلىكتەر، ولاردىڭ سۋداعى جەتىلمەگەن دەرناسىلدەرى لاستانۋعا سەزىمتال جانە ولار سۋ ساپاسىنىڭ ينديكاتورى رەتىندە جاعدايدان حابار بەرەدى. ۋاقىتشا كولشىكتەر مەن باتپاقتاردى مەكەندەيتىن Vlei اتجالمانى مەكەن ەتۋ ايماعىنىڭ تارلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل كەمىرگىشتىڭ تۇقىمى تاۋلى ايماقتا بىرنەشە تۇرگە بولىنىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. «ەگەر انگولانى مىڭ جۇمباققا تەڭەسەك، بۇل جىرت­قىش – سونىڭ بىرى»، – دەيدى ماعان كىشكەنتاي سۇتقورەكتىلەر بيولوگى، جوبا ساراپشىلارىنىڭ بىرى پيتەر تەيلور. بويستىڭ ماقساتى – بيولوگييا­لىق جانە گيدرولوگييالىق دەرەكتەردى جيناۋ ارقىلى ەكى وزەننىڭ جاعدايىن انىقتاۋ.

بالىق اۋلاۋ كۋيتو مەن كۋبانگو تۇرعىندارى ۇشىن بۇرىننان ماڭىزدى. جاقسى اۋ بولسا ولار ۇلكەن جورگەمگە، كوپ بالىققا كەزىگىپ، ونى ىستاپ، بازارعا اپارادى. بويس پەن ونىڭ ارىپتەستەرى وسى باقىتتى كۇننىڭ دە كەشى تاياۋ ما دەپ قاۋىپتەنەدى.

بالىق اۋلاۋدان بولەك نيف سۋ ساپاسىن تەكسەرەتىن اسا سەزىمتال ەكى سەنسورعا جينالعان دەرەكتەردى تەكسەرۋمەن اينالىستى. سونداي-اق ول 360 گرادۋستىق كامەراسى بار تريپودتىڭ بىرىن جانە وعان قوسا ەكى ساندىق اينالى فوتواپپاراتتى وزىنىڭ موكوروسىنىڭ ەسكەگىنە قويىپ، بەس مينۋتتىق ينتەرۆالدا كادر جيناپ، ۇزدىكسىز كامەراعا تۇسىرۋمەن بولدى. قاراڭعى تۇسكەندە نيف حيروپتەرانداردىڭ جوعارعى جيىلىكتەگى دىبىستارىن جيناقتايتىن كىشىگىرىم سارى قوراپ – جارقانات دەتەكتورىن اسىنىپ الدى. قۇرىلعى كەيىنىرەك حايۋانداردىڭ تۇرلەرىن انىقتاۋعا قولدانىلدى. ەكسپەديتسييانىڭ باسقا مۇشەلەرى قۇستاردىڭ، قولتىراۋىندار مەن ادامداردىڭ ارەكەتى تۋرالى دەرەكتەردى تىركەدى. بويس وزەندەردىڭ باس ورنيتولوگى بولدى. ول الىپ كوكتارعاق، بالعاباس، اق ماڭدايلى اراساق، مامىرگۇل توستى كوكقارعالار تارىزدەس قۇستاردى كورگەندە ايعاي سالىپ بەلگى بەرىپ، انگولالىق جاس بيولوگ كەرلەن كوستا پلانشەتكە ولاردىڭ GPS مەكەندەرىن تىركەپ وتىردى. بويستىڭ كومانداسىنا زيمبابۆە، وڭتۇستىك افريكا، ناميبييا، اقش جانە موكوروس وتانى – بوتسۆانا بالىقشىلارى ەندى. ولار وكاۆانگو وزەنىن باسىنان اياعىنا دەيىن بىلەتىن ادامدار ەدى.

مەن مىنگەن موكوروستىڭ كاپيتانى – بارىنە «ۋەتەر» اتىمەن تانىس جانە ورتا اتىراۋ­دا تۋىپ-وسكەن تۋمەلەتسو سەتلابوشا ەسىمدى باكەنە بويلى، بىراق كۇشتى ۋايەيي تايپاسىنىڭ جىگىتى. اناسىنىڭ وعان سۋعا قاتىستى ەسىم بەرۋىنە باتپاقتا دۇنيەگە كەلۋى سەبەپ بولىپتى. ونىڭ جاسىن سۇراعاندا ۋەتەر: «جەردە 54 جاستامىن، ال ەسكەك ەسكەندە 25-تەگى جىگىتتەيمىن»، – دەپ جاۋاپ بەردى. ول مەنىڭ اپتا بويى قايىعىنىڭ تۇمسىعىندا وتىرىپ، دەرەكتەردى تۇرتىپ وتىرعانىمدى جانە ەبەدەيسىز ەسكەن ەسكەگىمە دە اسقان سابىرمەن قارادى.

سوعىستىڭ اياقتالۋى تۇرعىنداردىڭ وز اۋىلىنا قايتۋىنا مۇمكىندىك بەرسە دە، كۋبانگونىڭ جوعارعى اعىسىندا كىسى وتە سيرەك. قامىس باسقان جاعالاۋمەن جۇزىپ كەلە جاتىپ ارا-تۇرا جيەككە شىعىپ قالعان موكوروستاردى، جالعىز-جارىم بالىقشى شاتىرىن، سيىر، ەشكى، بىرنەشە ايەلدىڭ كيىم جۋىپ، يتمۇرىن نە باسقا دا جابايى جيدەلەردەن سۇزىلگەن شاراپ (kashipembe) جاساپ جاتقانىن كوردىك. كەيىنىرەك، تومەنگى اعىستا بىراز وتكەن سوڭ، كوپتەگەن ادام، قايىق، ىرى-قارا مال، ەگىس القاپتارى، فۋتبول الاڭى مەن بىرنەشە موتوتسيكل كەزدەستى. تۇندە بار جىلدامدىعىمەن جۇيتكىگەن جۇك كولىكتەرىنىڭ دىرىلىن جانە سەرىپپەلەرىنىڭ سارتىلىن ەستىدىك. بۇل جول ناميبييا اۋماعىمەن قيىلىساتىن شەكارالىق ايماققا اپارادى. ول ارقىلى تاۋار اكەلىنىپ، انگولا اعاشى تيەلىپ ەكسپورتتالادى. زاڭسىز اڭ ەتى مەن سۋدان باسقا، كۋبانگا القابىنىڭ الەمگە ۇسىناتىنى از. انگولانىڭ بۇل بۇيى­رىنەن الى ەشكىم بريلليانت، التىن نە مۇناي تاپقان ەمەس. مۇناي دا، التىن دا – تازا سۋ.

الەمدەگى ەڭ الىپ وازيس دەگەندە، كوز الدىڭىزعا مىڭداعان تۋريستەر كەلەتىن تۇمسا مەكەن ەلەستەيدى. الايدا بيىكتەن كوز سالساڭىز، بۇل جەردە بارى باسقاشا. قۋانىشتى جۇزدەرى بال-بۇل جانىپ، قالىڭ ورمان ساياسىنا جايعاسقان تۋريستەردى مۇلدە تابا المايسىز.

اۋزى-مۇرنى شىعا تولعان موكوروس گۇرىلدەپ اققان سۋدا قولايسىز ارى وسال بولعاندىقتان، بىر كۇنى تۇسكە تامان اعىسى قاتتى تۇسقا كەلگەندە سول جاعالاۋعا شىعىپ، ىڭعايلى وتكەل ىزدەدىك. جۇرىپ كەلە جاتقاندا بويس بەگەموت اۋلاۋعا ارنالعان جۋان تۇزاقتى بايقاپ قالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، «تۇزاققا تۇسكەن سۋسيىردىڭ وكىرگەنىنەن اسقان ايانىشتى ەشتەڭە جوق». ول پىشاعىمەن سىمداردى كەسىپ تاستادى. بويس كۋبانگودا تۇراتىن حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە تۇسىنىستىكپەن قارايدى. ولاردىڭ جاقسى ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى ەكى وزەندى، سۋ اعىسىن جانە انگولانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسى مەن وكاۆانگو اتىراۋىنداعى تابيعي بايلىقتى قورعاۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ بىر بولىگى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

تاعى بىر كۇنى بىز اينالاسى الى كۇنگە دە­يىن مينالارعا تولى ساۆاتە دەپ اتالاتىن اۋىلعا جەتپەي ايالداپ، شاتىر قۇردىق. سان باتپان قۇرال-سايمانداردى، شاتىرلار مەن ۇستەلدەر، تاماق قوراپتارى، ابزەلدەر، جينالمالى ورىندىقتار جانە ساندى ەلەكتروندى جابدىقتاردى تۇسىرىپ جاتقانىمىزدا بالالار بىزگە تاڭىرقاي قارادى.

سولتۇستىك بوتسۆانانىڭ ۇستىنەن، ياعني 150 مەتر بيىكتىكتە ۇشىپ كەلە جاتقان «تسەسسنا» ۇشاعىنان قاراعاندا وكاۆانگو وزەنى سوپاقشالار، ويپاڭدار مەن توبەشىكتەر – رەڭى قانىق جاسىل تۇستىڭ كولەڭكەسىمەن كومكەرىلگەن ورنەك­تى كىلەمگە ۇقسايدى. كىشكەنە ۇشاقتىڭ ىشىندە وتىرىپ سۋدىڭ عاسىرلار بويى جەردى قالاي كەرتىپ وتكەنىن، جاڭا ارنالار تاۋىپ، ەسكىسىن كومگەنىن، دىمقىل ورتاعا بەيىمدەلگەن سۇتقورەكتىلەر، بالىقتار، قولتىراۋىندار مەن ۇزىن اياقتى قۇستارعا لايىق وتە ەرەكشە ەكوجۇيە قۇرىلعانىن كورەسىز. وسىنىڭ بارىن مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى زەينەتتەگى بيولوگ دجون تيكو ماكناتتىڭ ارقاسىندا كوردىم دەسەم ەش ابەستىك ەمەس شىعار.

تەڭبىل قورقاۋلار وكاۆانگا اتىراۋىنا ورناتىلعان فوتوتۇزاقتى بايقاپ، اينالشاقتاپ جۇرگەن سات. وزگەرىسكە بەيىم كەلەتىن بۇل جىرتقىشتار مۇندا كوپ كەزدەسەدى.

دوسىمنىڭ ارىپتەسى ماكناتت مەنى ماۋن اۋە­جايىندا كۇتىپ الىپ، جويىلۋ قاۋپى تونگەن افريكا جابايى يتتەرىن باقىلاۋعا ارنالعان لاگەرىنە اكەلدى. ول بۇل ماسەلەگە 30 جىل ۋاقىتىن ارناپتى.

سول جاقتا – باستىق ارالى. وڭ جاقتا – بىر كەزدە لاگەرگە دەيىنگى جولدى سۋعا تولتىرىپ جاتقان موگوگەلونىڭ ەسكى ارناسى. تومەننەن ۇلكەن لەچيدىڭ تابىنىن، كەيبىر رەدۋنكا جانە يمپالالاردى، كىشكەنە ارالداردىڭ ورتاسىندا كرەم تۇسى سەكىلدى كوتەرىلگەن تەرميتتەر قورعانىن، ارنا شالعىنى اراسىنا تۇسكەن جىرىققا ۇقساس سۋسيىر سوقپاعىن، كۇن قايتقاندا پىلدەردىڭ سورايعان كولەڭكەسىن كوردىك.

اتىراۋداعى تەرميت يلەۋى چاكما بابۋيندەرىنىڭ اينالانى الاقانداعىداي كورۋىنە وتە قولايلى.

قولتىق – باتپاقتى ويىستان كوتەرىلگەن جوتالارى بار، ناميبييا شەكاراسىنىڭ دال وڭتۇستىگىنەن باستالىپ، وڭتۇستىك-شىعىسقا، ماكناتت ەسكەرتكەن جانە گەولوگتار «گۋمارە كۇيرەۋى» دەپ اتاعان سىزىققا قاراي كەڭىنەن سوزىلا باياۋ جىلجىپ اعاتىن سۋ. وسىناۋ تابيعي بوگەتكە كەزدەسكەندە سۋ بەتى باتىسقا قاراي ۇزىنشا كەلگەن نگامي كولىنە قۇيادى نە قۇمعا سىڭىپ كەتەدى. وڭتۇستىكتەگى كورىنىس وسى: تۇزدى كولشىكتەر مەن شولدى القاپ.

باستاۋدان – اتىراۋعا، انگولادان كاپريۆي جولاعى ارقىلى بوتسۆاناعا دەيىن وزىمەن بىرگە بيولوگييالىق بايلىقتى اكەلەتىن سۋدىڭ جەتۋىنە بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى. اتىراۋعا جاڭبىر از مولشەردە، كوبىنە جازعى ماۋسىمدا – جەلتوقساننان ناۋرىزعا دەيىنگى ارالىقتا جاۋادى. انگولانىڭ ورتالىق تاۋلى ايماقتارىندا جاۋىن جىلىنا 130 سانتيمەترگە جۋىق تۇسىپ، كۋيتو وزەن القابىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى قۇم مەن شىمتەزەككە سىڭە كەلە باسقا سالالارىنا قوسىلادى.

وزارا بايلانىسقان كانالدار سۋ ماقۇلىقتارىنا پانا.

وسىنىڭ ناتيجەسىندە وكاۆانگو وزەنى سۋىنىڭ دەڭگەيى بىرقالىپتى ساقتالىپ تۇرادى.

«وكاۆانگو تۇمسا تابيعاتى» جوباسى تاپ بولعان ەڭ ۇلكەن سىناق جۇيەنىڭ كۇردەلىلىگىن ۇعىنۋ عانا ەمەس. ودان دا قيىن ارەكەت – انگولا رەسمي بيلىگى مەن حالقىن كۋيتو مەن كۋبانگو وزەندەرىن وسى قالپىندا ساقتاۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىندىرۋ، اعاشتى وتىن مەن قۇرىلىس ۇشىن وتاماۋعا، اڭ ەتىن كوممەرتسييالىق ماقساتقا جۇمساماۋعا كوندىرۋ. بۇل – ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن جانە كۇردەلى ماسەلە. كەي وپتيميستەر كۋيتو مەن كۋبانگو حالىقارالىق تۋريستىك ورىنعا اينالاتىنىنان، كوبى ون جىلدىق سوعىس كەزىندە جويىلىپ كەتىپ، سانى قايتا قالپىنا كەلگەن انگولا ۇلكەن انتيلوپاسى سەكىلدى تاڭعاجا­يىپتى تاماشالاۋ­عا كەلۋشىلەر جوعارى ساپالى لودجييالارعا اعىلادى دەپ ۇمىتتى. بوتسۆانا بيلىگى مەن تۋريزم يندۋس­تريياسى وزدەرىنىڭ عاجايىپ جەرلەرىنىڭ قاۋىپتىڭ الدىندا تۇرعانىن سەزىنىپ، كۋيتو مەن كۋبانگو وزەندەرى قۇرعاسا، وكاۆانگو اتىراۋى جو­يىلارىن تۇسىنىپ، سۋ ساياساتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الادى دەپ سەنەيىك.

وزەن كوزدەرى وزگەرگەنگە دەيىن ماكگاديكگادي بوتسۆانا سولتۇستىگىنىڭ كوپ بولىگىن باسىپ جاتقان كول بولاتىن. بىر كەزدەرى تىرشىلىگى قايناعان كول بۇگىندە تۇزدى تاقىرعا اينالعان. وكاۆانگو وزەنىنىڭ تارتىلىپ قالعانىن كورسەتۋ ۇشىن كويسان بۋشمەندەرى تۋريستەردى وسىندا الىپ كەلەدى.

بويستىڭ ايتۋىنشا، انگولا ۇلكەن وزگەرىستىڭ الدىندا تۇر. «ەگەر بۇل ارەكەتتى ۇش جىلدان كەيىن باستاعاندا، قورعايتىن ەشتەڭە قالماس ەدى». بولاشاق دەگەن – جاناشىر جانداردىڭ ارقاسىندا اعىپ جاتقان وزەن سەكىلدى كورىنەدى كەيدە.

اۆتورى: دەۆيد كۋاممەن، فوتو: كوري ريچاردس


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ