«Бөрітостаған»: Аңыз ба, ақиқат па? — National Geographic Qazaqstan
.

«بورىتوستاعان»: اڭىز با، اقيقات پا؟

 

بۇرىنعى اقسۋات، قا­زىر­گى تارباعاتاي اۋدا­نى­نا قاراستى كىندىكتى اۋىلىنىڭ ماڭىندا بورىتوستاعان دەپ اتالاتىن جارتاس بار. ەل ىشىندەگى اڭىزعا قا­راعاندا، ەرتە زاماندا مۇندا بىر داۋ كەمپىر ومىر سۇرىپتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە اجەي تارباعاتاي تاۋىنىڭ باسىنا شىعىپ، ۇرشىعىمەن جىپ يىرىپ وتىرعاندا جازىقتاعى قويىنا قاسقىر شاپپاي ما؟ سوندا اشۋعا بۋلىققان كەمپىر ويقاستاپ جۇرگەن بورىلەرگە قولىنداعى ۇرشىعىنىڭ توستاعانداي تاسىن تولعاپ-تولعاپ لاقتىرىپ كەپ جىبەرىپتى-مىس. قازىرگى بورىتوستاعان سول ۇرشىقتىڭ تاسى ەكەن.

الايدا بورىتوستاعاندا (كەيبىرەۋلەر ونى بورىتاستاعان دەپ تە ايتىپ جۇر) بولىپ قايتقان ماماندار تۇرلى بولجام ايتۋدا.

دالا توسىندەگى وسى الىپ جارتاسقا فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى توقتار نۇرەكەنوۆ وتكەن عاسىردىڭ 80 جىلدارى بىرنەشە رەت زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەكەن. ونىڭ پايىمداۋىنشا، بۇدان 4-5 مىڭ جىل بۇرىن جەر شارىنا ۇلكەن مەتەوريت سوقتىعىسىپ، جەرگە تاس پەن تەمىر قالدىقتارى شاشىراعان. عالىم جارتاستىڭ ورتا تۇسىنان 1،5 گرامم تاس سىنىعىن تاۋىپ الىپ، ەلەكترلىك اناليزدەن وتكىزگەندە تاستىڭ قۇرامى تەمىر جانە نيكەلدىڭ قوسپاسىنان تۇراتىندىعىن انىقتاعان. ياعني، تەمىر بولشەگى پلەسسيتتىك مەتەوريت ەكەندىگىن دالەلدەيدى. ت. نۇرەكەنوۆ بۇل جارتاستى تەمىر مەتەوريت دەگەن تۇجىرىم جاساپ، ونىڭ جەرگە تۇسكەن ۋاقىتىنا تومەندەگىدەي بولجام ايتادى.

«…اقسۋاتقا بارعان سايىن مەن ۇنەمى ەرتە تىرشىلىك ەتكەن جانۋارلاردىڭ سۇيەگىنە كوڭىل اۋدارىپ جۇردىم. 1981 جىلى قارعىبا وزەنى ارناسىنان تۇيەنىڭ باقايىن تاپتىم. ول بىرىنشىدەن، سالماقتى بولىپ شىقتى. ەكىنشىدەن، سۇيەكتىڭ ون بويىندا ۇساق تەمىر جارىقشاقتارى قادالعانى جانە ونىڭ كەمىككە كىرگەن ىزدەرى دە كورىنىپ تۇردى. ماگنيتتى قاسيەتى بار ول تەمىر ۇنتاقتارىنىڭ تۇسى سۇر رەڭدى ەدى. تۇيە بىز ايتقان مەتەوريتتەر تۇسكەندە ولگەن دەسەك، مەتەوريتتىڭ العاشقى بولشەگى بۇدان 4-5 مىڭ جىل بۇرىن تۇسكەن بولىپ شىعادى. سەبەبى، ۇي تۇيەسىنىڭ پايدا بولۋى سول جىلدارعا تيەسىلى ەكەنى بەلگىلى».

بۇل ورايدا، بىز دە بورى­توستاعان تۋرالى وز ويىمىزدى ايتا كەتكەندى جون كورىپ وتىرمىز. بىرىنشىدەن، جەرگە مۇنداي داۋ كۇيىندە كەلىپ تۇسكەن الىپ مەتەوريتتى تاريح كورىپ-بىلگەن ەمەس. راس، افريكاداعى ناميبييا ەلىندە «گوبا» دەگەن تاس بار. سالماعى 50 توننا بولاتىن ونى وسىدان 80 مىڭ جىل بۇرىن قۇلاعان مەتەوريت دەيدى. بىراق بۇل پىكىردىڭ وزى دە سوڭعى كەزدەرى داۋعا اينالۋدا. «گوبا» تاسى سولاي، ياعني، مەتەوريت بولعاننىڭ وزىندە ول بىزدىڭ بورىتوستاعاننان بارىبىر بىرنەشە ەسە كىشى. سەبەبى، بورىتوستاعان بولىنىپ تۇسكەن «گوبا» سيياقتى ۇلكەن تاس ەمەس، ول الىپ جارتاس.

ەكىنشىدەن، قانداي مەتەوريت بولسىن جەرگە جەتكەنشە بىرنەشە بولىككە بولىنىپ، جارتىلاي جانىپ بارىپ جەتەتىنى بەلگىلى. سونىڭ وزىندە جەرگە جەتكەن ونىڭ سىنىقتارى سىبىردەگى حح عاسىردىڭ باسىندا تۇسكەن «تۋنگۋس جاسىنى» سيياقتى توڭىرەگىن جايپاپ، شۇڭقىر عىپ كەتەتىنى انىق. نەشە زامان وتسە دە بورىتوستاعان اۋماعىنان سونداي بىر كەزدەگى جويقىن سوقتىعىستىڭ الاپات بەلگىلەرى ساقتالسا كەرەك ەدى. بىراق ول جەردە ونداي بەلگى جوق. اينالا توڭىرەك 50-60 شاقىرىمعا دەيىن كەرىلگەن كەڭ جازىق. سول جازىقتىڭ ورتاسىندا الىستان كوكشىل ساعىم كوتەرە، الدەبىر الىپ كەمەگە ۇقساپ بورىتوستاعان قالقىپ شىعادى دا تۇرادى.

جارتاستىڭ ۇزىندىعى 250، ەنى 10، بيىكتىگى 50 مەتردەي. تەرىستىك باتىسى جاداعايلاۋ، كۇنگەي جاعى تىپ-تىك جالاما جاقپارتاستار. ولاردىڭ سىزات-سىزات جىكتەرى اراسىندا شوپ، بۇتا وسىپ، وركەن جايعان. جاي، اشىق كۇندەرى قۇزاردىڭ تاستارى جالتىلداپ تۇرادى. ەگەر ولاردى انىقتاپ قاراسا، سۋ استىندا جاتىپ، كەۋەكتەنگەن سارى سۇر گرانيت ەكەنى كوزگە ەش قيىندىقسىز كورىنىپ تۇر.

بىزدىڭ ويىمىزشا، بورىتوستاعان دالاعا سىڭىپ كەتكەن تاستاق قىراتتىڭ جۇرناعى، سويتىپ وزىنەن 50-60 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قالبا تاۋىمەن جەر استى ارقىلى بايلانىسىپ جاتقان (ينترۋزي.پورود) جارتاس سەكىلدى كورىنەدى دە تۇرادى.

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ، فوتو: ەردەن ورالباي

       

پىكىر جازۋ