.

قوڭىر اۋليە

كىتاپتان وقىپ ەمەس، وزىمىز ارنايى بارىپ كورىپ، كوپ وي تۇيگەن ۇشىنشى بىر ۇڭگىر ول − قوڭىراۋليە. ارىپتەسىمىز داۋلەت سەيسەنۇلى جانە باسقا دا ەنتۋزياست ەكسپەديتسييا مۇشەلەرى بار توپ 2004 جىلى سەمەي وڭىرىندەگى شىڭعىستاۋدىڭ شاعان وزەنى بويىنداعى ونى بارىپ كورگەنىمىزدە، بۇل وزىندىك ەرەكشەلىگى بار جەر ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. زامانىندا وندا ۇلى اباي اتامىزدىڭ دا بولىپ، وز قولتاڭباسىن قالدىرۋى، اقىننىڭ پەتەربۋرگتەن ەلگە دەمالىسقا كەلگەن ۇلى ابىشتى سەرگىپ قايتسىن دەگەن نيەتپەن بىر توپ جورا-جولداستارىمەن وسى قوڭىراۋليەگە جىبەرۋى بەكەر دەيسىز بە؟ اتالمىش ۇڭگىر جۇمباعى، ونىڭ نەلىكتەن اۋليە اتاۋىنا يە بولعاندىعى اتاقتى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا سول ابىشتىڭ اتىنان باياندالماۋشى ما ەدى؟ سوندا جاس وفيتسەر قاسىنداعى كاكىتاي، دارمەن، ماعاشتارعا ۇڭگىر ىشىندەگى كولدىڭ سول قالتارىسىنداعى قاشالعان تاستى كورسەتىپ: «اۋليە مىنەكي! مىناۋ باس، مىناۋ يىق كەسكىنى!.. ۇزىن دەنە، بويى بىلاي كەتەدى»، – دەيتىن ەدى عوي. قوڭىراۋليەدەن ادام بويىنا تىلەگەن قۋات، قييال ەتكەن قايرات قۇيىلاتىندىعىن سول ارادا تاعى دا وسى ابىش ايتقان-دى.

ەندى قوڭىراۋليەگە كىرگەندەگى وزىمىزدىڭ كورگەنىمىزدى باياندايىق. ۇڭگىردىڭ اۋزىندا  ۇلكەن بولمە سيياقتى قۋىس بار. ونىڭ الدىنداعى ادامدار ارلى – بەرلى وتەتىن ەسىك ىسپەتتى ويىقتىڭ ەنى شامامەن 70−80 سانتيمەتردەي دە بيىكتىگى 1،5 مەترگە جۋىق. ال بولمە تەكتەس كەڭىستىكتىڭ وڭ قاناتىندا تاعى بىر وقشاۋ  قالتارىس كورىنەدى. ۇڭگىردىڭ تابانى دىمقىل، تۇپكى جاقتان سۋىق اۋا ەسىپ تۇر. باستاپقى بولمە سەكىلدى قۋىستىڭ شەتى ۇزىندىعى − 60، ەنى − 20، بيىكتىگى − 12−13 مەتردەي بولاتىن كەڭ ارى تۇزۋ تۇيىق دالىزگە، ال، وڭ جاقتاعى  كىرە بەرىسى ۇزىندىعى − 12، ەنى −10، بيىكتىگى – 9 مەتر سوپاقشا بۇيىر بولمە سەكىلدى قۋىسقا ۇلاسادى.

بىزدى تاڭعالدىرعانى ۇڭگىر تۇبىندە كول بار ەكەندىگى بولدى. ارىپتەسىم داۋلەت سەيسەنۇلى وسىدان 20 جىل بۇرىن رەسپۋبليكا عىلىم اكادەميياسىنىڭ گەوگرافييا ينستيتۋتى عالىمدارى شىعارعان جيناقتا ونىڭ ۇزىندىعى −25، ەنى −18، تەرەڭدىگى − 1،8 مەتر دەپ كورسەتىلگەنىن ايتتى. كەيىن وسى دەرەك ەنتسيكلوپەديياعا دا كىرىپتى. سۋى مولدىر جانە تۇششى ەكەن. سوز رەتىنە قاراي مىنا جايدان دا حاباردار ەتكىمىز كەلەدى. ول ۇڭگىر تۇبىندەگى كول تۋرالى باسقا دا تۇجىرىمنىڭ بار ەكەندىگى. ونى بۇگىندە قوڭىراۋليە قۇپيياسىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ جۇرگەن ەنتۋزياستار ايتادى. ال، ولار سەمەيدەگى №6 مەكتەپ-گيمنازييانىڭ ارحەولوگييالىق مۇراجايى توڭىرەگىنە توپتاسقان. اتالمىش بىلىم ۇياسىنىڭ ديرەكتورى، قر بىلىم بەرۋ ىسىنىڭ ۇزدىگى، تاريحشى ۇستاز باقتى بالعىمباەۆا شاكىرتتەرىمەن جاز ايلارىندا جىل سايىن شىڭعىستاۋعا ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرىپ تۇرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ولاردىڭ قولىنداعى مالىمەتكە قاراعاندا قوڭىراۋليەدەگى كولدىڭ ۇزىندىعى – 100 مەترگە، تەرەڭدىگى كەي جەردە 4-5 مەترگە دەيىن كەتەدى، دەيدى. الدە بۇل كەيىنگى جىلدارداعى وزگەرىس پە؟ ولاي دا بولۋى مۇمكىن-اۋ.

بىزدىڭ بايقاپ اڭعارعانىمىز، وتكەن عاسىرلاردان جەتكەن دەرەكتەر مەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار ىزدەنىسى، ەلىمىزدەگى گەوگرافييا ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ جۇرگىزگەن جۇمىستارى ارقىلى بۇل ۇڭگىر تۋرالى بىراز مالىمەت جيناقتالىپ قالعان سيياقتى. بىراق وسىلارعا قاراپ، قوڭىراۋليەنىڭ تىلسىم سىرى مەن جۇمباعى شەشىلىپ بولدى دەۋگە كەلمەس. سوندىقتان ول تۋرالى اڭگىمەلەر الى دە الداعى كۇندەر ەنشىسىندە دەپ بىلەمىز.

ماقالامىزدىڭ سوڭىندا وزىمىز بارىپ كورىپ، ىشىن ەمىن – ەركىن ارالاعان تورتىنشى ۇڭگىر تۋرالى ايتىپ، سونىمەن بۇل تاقىرىپتى تامامدايىق. ول – شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى كۇرشىم اۋدانىنىڭ قيىنكەرىش اڭعارىنداعى تابيعات عاجايىبى. ونىڭ ۇزىندىعى 40−50 مەتر شاماسىندا دا بيىكتىگى مەن ەنى ەكى ادام ەڭكەيمەي جانە ەركىن اينالىپ جۇرە الاتىنداي دەڭگەيدە. قابىرعالارى كىلەڭ تاستاردان عانا تۇزىلگەن ۇڭگىر اۋاسى قۇرعاق، تازا، جەڭىلدىگىمەن نازارىمىزدى اۋداردى. تۇكپىرگە تايانعانىمىزدا تۇسىنىكسىز دىبىس ەستىلدى. دەنەمىز تىتىركەنىپ، قاۋىپتەنگەندەي بولدىق. ويتپەگەندە شە؟ ەلسىز مەكەن، ايدالاداعى قاراڭعى قۋىستا شيبورى، قاسقىر سەكىلدى جىرتقىشتاردىڭ جۇرمەسىنە كىم كەپىل؟ سويتسەك، ۇكى ەكەن! يا، كادىمگى ۇكى. بىز جاقىنداعان تاس مۇيىستىڭ ۇستىندەگى تەكشەدە ونىڭ ۇياسى بار بولىپ شىقتى. جاپالاق كوز جارىقتىق باعجيىپ سوندا وتىر. ودان ارىرەك بارىپ ەدىك، شاشىلىپ جاتقان ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ قاڭقاسى كورىندى. سودان سوڭ الدىمىزدان دىڭدەرى تاسقا اينالىپ جاپىراقتارى كەرىش قۇمعا جابىسىپ قاتىپ قالعان وسىمدىكتەر جۇرناعى بايقالدى. «بۇل ەندى وسىدان ميلليون جىل بۇرىنعى پالەونتولوگييالىق جانە گەومورفولوگييالىق تابيعات ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بەلگىلەرى-اۋ شاماسى»، − دەدىك ىشىمىزدەن. سويتتىك تە كەيىن قاراي قايتتىق.

ۇڭگىرلەر… بۇل ەلىمىزدەگى الى زەرتتەلمەگەن وزىنشە بىر تابيعات قۇپيياسى. جوعارىدا بىز ولاردىڭ تورتەۋىن عانا قىسقاشا سوز ەتتىك.  ال ماڭعىستاۋداعى، ورتالىق قازاقستان مەن جەتىسۋداعى مۇنداي  تابيعات عاجايىپتارى قانشاما دەسەڭىزشى. بىلە بىلگەن ادامعا بۇل تابيعات عاجايىپتارىنىڭ وزىندىك پايداسى دا بار. ونى ينتەرنەتتەن تاۋىپ وقىساڭىز ۇڭگىر ىشىندەگى اۋانىڭ قان قىسىمىن قالىپقا كەلتىرەتىندىگى، كوكجوتەلدى پىشاق كەستى تىياتىندىعى، قولداعى جازىلماعان جارادان قۇلان تازا ايىقتىرىپ جىبەرەتىندىگى تۋرالى قىسقا دا نۇسقا مالىمەتتەر جەتەرلىك. تۇرىكمەنستانداعى كوپەت-داگ، گرۋزيياداعى اق ۇڭگىر سوناۋ نيكولاي پاتشا زامانىنان بەرى ەمدىك باعىتقا بەيىمدەلگەن بولسا، ودان بەرگى ۋاقىتتاردا كورشى ەلدەردەگى جاسالعان ونداي يگى تىرلىكتەر قانشاما. بىزدىڭ ويىمىز قازاقستاندا دا وسىنداي ۇڭگىرلەردىڭ بار ەكەندىگىن ايتۋ، حاباردار ەتۋ. ەلگە وي سالۋ.

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ

0

Publication author

offline 28 مين

ايبەك

0
Comments: 2Publics: 708Registration: 01-10-2016
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*
تىركەلۋ
*
*
*
*
Password generation