.

پەتروپاۆلداعى «تەنتەك» پالما

الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اكەلىنگەن تروپيكالىق، سۋبتروپيكالىق عاجايىپ وسىمدىكتەردى وسىرۋمەن قازىر ەلىمىزدە ەكى-اق مەكەمە اينالىسادى. بىرى – الماتىداعى اكادەمييالىق بوتانيكالىق باق. ەكىنشىسى پەتروپاۆلدا ورنالاسقان قاراپايىم عانا وسىمدىكتەر جىلىجايى. ونىڭ باس ديرەكتورى سولتۇستىك وڭىرىن وازيستىك ايماققا اينالدىرۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن اگرونومى، بيولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پەتروپاۆل قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ريازاپوۆ راۆيل باباي.

راۆيل حاسانۇلى 1963 جىلى وسىندا ەڭبەك جولىن باستاپ، سول ۋاقىتتان بەرى جىلىجايعا تروپيكالىق، سۋبتروپيكالىق وسىمدىكتەر مەن جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزىپ، جەرسىندىرە باستايدى. قازىر مۇندا وتە سيرەك ماڭگى جاسىل وسىمدىكتەردىڭ 400-گە جۋىق تۇرى جايقالا وسىپ تۇر. ىرىمشىل دا دىندار باباي پالمالار مەن پاپورتنيك، كيپاريستەردىڭ سانىن اشىپ ايتۋدى جون سانامايدى.

ەكولوگييالىق ورتالىقتاعى كورگەن جاننىڭ كوز جاۋىن الاتىن اسەم دە ادەمى، عاجايىپ مۇيىستىڭ بىرى – تروپيكالىق ساياباق. جۇرتشىلىق ونى «قىسقى باق» دەپ تە اتايدى. ايتسا ايتقانداي. اسىرەسە، قاڭتار، اقپان ايلارى كەزدەرىندە تاپ بولساڭىز، اپپاق، اقشاقارلى الەمنەن بەينە بىر ماڭگى جاسىل ومىر –  تروپيكالىق ايماققا كەلگەندەي اسەر الارىڭىز انىق. مۇنداعىلاردىڭ بارى راۆيل بابايدىڭ قولىمەن وسىرىلگەن. سوندىقتان وعان ار وسىمدىك ەرەكشە ىستىق. ىشىندەگى جان سىرىن اقتارىلا ايتىپ، اڭقىلداي سويلەيتىن باعبان ارلى-بەرگى تاريحتى قوپارعاندا ەش مۇدىرمەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، حىح عاسىردا ويقالادا (پەتروپاۆلدىڭ تومەنگى ەتەگى) قاسىموۆ مەشىتى بولعان. ارعى اتالارى مەككەگە قاجىلىق پارىزىن وتەۋگە بارعاندا ارابييادان قۇرمانىڭ داندەرىن الىپ كەلىپ، مەشىت دالىزىندە تۇرعان قۇمىراعا وسىرگەن ەكەن.

بۇل پالمانىڭ جاسى 130-دان اسسا دا، الى دە «تەنتەك». وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن بيىكتىگى 12 مەترلىك جىلىجايدىڭ اينەكتەلگەن توبەسىن تەسىپ شىعىپ، باق قىزمەتكەرلەرىن اۋرە-سارساڭعا سالعانى بار.

«بۇل – پالمانىڭ جابايى تۇرى. وتانى – كانار ارالدارى مەن سولتۇستىك افريكا. ىستىقتى سۇيەدى. بيىكتىگى 30-40 مەترگە دەيىن جەتەدى. پەتروپاۆلداعىسى – 12 مەتر. 2004 جىلى جاز ايلارىندا جاڭبىر جاۋماي، اپتاپ ىستىق بولدى ەمەس پە؟ سونىڭ سالدارى بولسا كەرەك. سوندىقتان ول تاعى دا تەكتەنتىك جاساماۋى ۇشىن جىل سايىن ۇشىن كەسىپ وتىرامىز»، – دەيدى باعبان.

راۆيل اقساقال افريكا، امەريكا، قىتاي، ۆەتنام، لاوس، كامبودجا، ۇندىستاندا وسەتىن وسىمدىكتەردى سانامالاپ كەلەدى. ۆەەر پالماسى، دينگو، بانان، افريكالىق كاللا، كاكاو، لاۆر جاپىراعى، قىتاي ليمونى، بانان، بانساي، تۋيا، كاكتۋس، اگاۆا، يۋككي… تاۋسىلار ەمەس. راۆيل حاسانۇلى ساكۋرانىڭ جانىنا كەلگەندە ونى ايالاي سيپاپ، بىر اۋىق ۇنسىز قالدى. بىلۋىمىزشە، ورىك، شيە، القورى سەكىلدى جەمىس اعاشتارىن جاپوندىقتار ساكۋراعا جاتقىزادى. مۇنداي ەرگەجەيلى اعاشتار جيىنتىعىن بانساي دەپ تە اتايدى.

راۆيل حاسانۇلى جاس كەزىندەگى وتان الدىنداعى اسكەري مىندەتىن وتەۋدىڭ ۆەتنامدا بۇيىرتقان تاعدىرىنا ريزا. سول كەزدەرى ماڭگى جاسىل ەلدىڭ سىرلى جۇمباقتارى ونى كەرەمەت اسەردە قالدىرسا كەرەك. اسىرەسە، ول ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىمەن ەرەكشە ۇيلەسىم تاپقان تابيعاتىنا قايران. سول جولى عوي، پالمانىڭ كىشكەنتاي 32 وسكىنىن ريۋكزاگىنا سالىپ تىعىپ اكەلگەنى. ساتىن سالعاندا ولاردىڭ بىرەۋى انالىق بولىپ شىقتى. سودان ونىڭ تابيعات-اناعا دەگەن ەرەكشە قۇمارلىعى ويانىپ، ەكولوگييالىق كولەكتسييا جيناۋعا شىنداپ كىرىستى. كۋباعا جولى تۇسكەندە اگاۆا، كاكتۋس، مانستەرا، ليمون وسكىندەرىن الا كەلدى. ەگەر شەتەلگە بارعان جۇرت قىمبات تا باعالى زاتتار اكەلۋگە تىرىسسا، بۇل جوعارىداعىداي وسىمدىكتەر تۇقىمىن جينايتىن ادەت تاپتى. – مۇنداي شارۋاشىلىقتى ۇستاپ تۇرۋعا قارجى قاشاندا جەتپەيتىنى بەلگىلى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىردەن بىر جولى جاس كوشەتتەردى وسىرىپ، ساتۋمەن دە اينالىسامىز. قازىر وفيستەردى دەكوراتيۆتىك وسىمدىكتەرمەن بەزەندىرۋگە وتىنىشتەر جيى تۇسەدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىستارعا دا قاتىسامىز. وسكىندەردى مەكەمەلەرگە وزىمىز جەتكىزىپ بەرەمىز. اقىل-كەڭەس ايتامىز. ىدىستارىن الىپ كەلىپ، سانىن، تۇرىن ايتسا، قالعانى بىزدىڭ شارۋامىز، – دەيدى باعبان.

وسى كۇندەرى وسى ەكولوگييالىق ورتالىقتان حاباردار تۇرعىندار باققا كەلىپ، ماڭگى جاسىل ايماقتى كوزبەن كورىپ، ەرەكشە اسەرگە بولەنىپ قايتاتىن بولىپ جۇر. سەبەبى راۆيل حاسانۇلىنىڭ باستى حوببي – باعباندىق.

اۆتور: جانبولات اۋپباەۆ

فوتو: جاينار داركەمباەۆ، دميتريي رۋگيس، ەربولات شادراحوۆ


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0

Publication author

offline 5 كۇن

ايبەك

0
Comments: 3Publics: 710Registration: 01-10-2016
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*
تىركەلۋ
*
*
*
*
Password generation