.

بىز، شىنىمەن، جاۋىزبىز با؟

سۋرەتشى حاۆەر حاەن بەينەلەگەندەي، بۇل مىقتى كاتاپۋلتپەن جۇمىرتقا اتقانعا تەڭ دۇنيە. «بۇل سۋرەت ينتەرنەت زامانىنداعى قوعامىمىزدى، ياعني بىزدى پاش ەتىپ تۇر»، – دەيدى حاەن.

پوست پەن تۆيت ارقىلى اۋزىمىزعا كەلگەندى ايتا بەرەتىن بولدىق. بۇل – ەۆوليۋتسييانىڭ كەسىرى!

«سەنى باۋىزداۋ كەرەك. قۇرتتاپ، ىدىراپ كەتكەن دەنەڭدى شوشقالارعا تاستاۋ كەرەك». بريتاندىق كاسىبي تەننيسشى كايل ەدمۋند 2017 جىلعى تۋرنيردە جەڭىلگەننەن كەيىن بەيمالىم Facebook قولدانۋشىسى وسىلاي ارى باسپاعا شىعارۋعا كەلمەيتىن بۇدان دا سوراقى ھام دورەكى پىكىر بىلدىرىپتى.

كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كلاسسيكالىق عىلىمدار پروفەسسورى مەري بيرد ەرتەدە ەركەكتەردىڭ ايەلدەردىڭ ۇنىن كۇشپەن باسىپ وتىرعانىن جارييالاعاندا الدەبىرەۋ تۆيتتەردە: «مەن سەنىڭ باسىڭدى شاۋىپ، قورلايمىن»، – دەپ قوقان-لوقى كورسەتكەن.

بيىلعى مارتين لۋتەر كينگ كۇنى قارساڭىندا بەيمالىم تۆيتتەر قولدانۋشىسى ەلۋ جىل بۇرىن كينگتى مەرت ەتكەن ادامعا تامسانا: «دجەيمس ەرل رەي، جانىڭ جانناتتا بولسىن! اق ناسىلدىلەر ۇشىن جانىن بەرگەن شىن كۇرەسكەر»، – دەپ جازعان. سول ايدىڭ ىشىندە اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ وز پاراقشاسىندا «ونىڭ اتوم بومباسى تۇيمەسى كيم چەن ىن اتوم بومباسىنا قاراعاندا، الدەقايدا ۇلكەن ارى قۋاتتى»، – دەپ جازادى. بۇل جەلىدە بىرنەشە اپتاعا سوزىلعان پىكىرتالاس تۋعىزدى. ترامپ سولتۇستىك كورەيا باسشىسىن: «زىمىران-بالا»، «ەسۋاس جىگىت»، – دەسە، كيم ترامپتى: «گانگستەر» جانە «اقش-تىڭ اقىلى كەم كارى قاقپاسى»، – دەپ اتادى.

بۇگىنگى تاڭدا ينتەرنەت – مالىمەت تەز تارايتىن الاڭ. الەۋمەتتىك جەلىدەگى اگرەسسييانىڭ ۋشىققانى سونشالىق، اقش-تاعى اق ۇيدىڭ مۇشەلەرى جىلىنا بىر رەت «ۇلتتىق سىپايىلىق كۇنىن» اتاپ وتۋدى ۇسىنعان. بىراق ول كەلەمەج بەن مىسقىلدىڭ استىندا قالعان بولاتىن.

بۇل ادام تابيعاتىنىڭ، اسىلىندا، جيىركەنىشتى ارى اڭ سەكىلدى قاسكوي ەكەنىن بىلدىرە مە؟ جوق. بۇگىنگى قوعامدا جەك كورۋدەن تۋعان قىلمىستىڭ، ساياسي بولىنۋشىلىك پەن اششى سىن ايتۋدىڭ وز كۋلميناتسييا­سىنا جەتكەنى جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە، جەلىدە بۇل انىق بايقالادى. بۇل جەلىنىڭ ادام تابيعاتىنىڭ شىنايى بولمىسىن پاش ەتەتىندىكتەن تۋىنداپ جاتقان جايت ەمەس.

ەۆوليۋتسييالىق انتروپولوگ رەتىندە قىزمەت ەتىپ جۇرىپ مەن ادامزاتتىڭ سوڭعى 2 ملن. جىلدا تاياق پەن تاس ۇستاعان مايمىل تەكتەس توپتاردان قالاي كولىك، راكەتا، ۇلى ونەر تۋىندىلارىن، ۇلتتاردى عالامدىق ەكونوميكالىق جۇيەلەردى ويلاپ تاباتىن تۇلعالارعا اينالعانىن جىلدار بويى زەرتتەدىم.

بىز بۇل جەتىستىككە قالاي جەتتىك؟ سانامىز كەڭەيىپ، ىنتىماعىمىز ارتتى. بىز جۇكتى جۇمىلا كوتەرىپ، تۇرلى قوعامدىق قاتىناس قۇرىپ، ماسەلەنى كرەاتيۆتىك جولمەن شەشۋگە ماجبۇرمىز. ححى عاسىردا بۇل – بارلىعىمىزدىڭ بويىمىزعا تان مۇرا.

مەن جەلىدەگى اگرەسسييانىڭ ارتۋى ادامنىڭ ەۆوليۋتسييالىق الەۋمەتتىك داعدىلار جيىنتىعىنىڭ، الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ، بىزدى قورشاعان وزىندىك ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتانىڭ رەزونانستىق كومبيناتسيياسىمەن بايلانىستى دەگەن ۋاج ايتار ەدىم. بۇل كومبيناتسييا جەلىدە ادامداردىڭ بارعان سايىن وتقا ماي قۇيىپ، بىر-بىرىن بالاعاتتاۋلارىنا جول اشىپ وتىر.

تولىعىراق تۇسىندىرىپ كەتەيىن. مالىمەتتى قابىلداۋىمىز، تاجىريبە مەن ارەكەتىمىز بىزدىڭ اينالامىزعا جانە كۇندەلىكتى كىممەن قارىم-قاتىناس جاساعانىمىزعا، ياعني وتباسىمىزعا، قوعام مەن مەكەمەلەرگە، نانىم-سەنىمىمىزگە، ۇلگى تۇتار تۇلعالارىمىزعا بايلانىستى قالىپتاسادى.

اتالمىش دۇنيەلەر، تىپتى بىزدىڭ نەيروبيولوگييا­مىزعا دا اسەر ەتەدى. بىزدىڭ ميىمىز بەن دەنەمىز ۇنەمى كىشىگىرىم وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىرادى، سوندىقتان بىزدىڭ الەم جايلى كوزقاراسىمىز ەڭ كوپ كىممەن قارىم-قاتىناس جاسايتىنىمىزدان جانە ەڭ كوپ قايدا باراتىنىمىزدان حابار بەرەدى. بۇل پروتسەستىڭ ەۆوليۋتسييالىق تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ونىڭ ناتيجەسى «ورتاق شىندىق» دەپ اتالادى. وزگە تىرشىلىك يەلەرىنە قاراعاندا، سانا مەن تاجىريبە اراسىنداعى بايلانىس ادامزاتقا كەز كەلگەن جەردە، كەز كەلگەن ىستى بىرگە تيىمدى جاساۋعا كوبىرەك سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى سەبەپتى بىز – جاراتىلىس يەلەرىنىڭ اراسىنداعى ەڭ جولى بولعاندارىمىز.

بۇگىنگى تاڭدا «كىم» سوزى ومىردەگى شىنايى تۇلعاعا قاراعاندا، ۆيرتۋالدى، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى دوستاردى مەڭزەيدى. شىن ومىردەگى الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناسقا قاراعاندا، Twitter، Facebook، Instagram جەلىلەرىنەن قابىلداناتىن اقپارات لەگى كوبىرەك. جاقىندارىڭمەن تىلدەسۋگە قاراعاندا جارناما قاپتاعان 24 ساعاتتىق باق-تى كوپ تىڭدايمىز.

بىز ارامىزدا وتە ۇلكەن ادىلەتسىزدىك پەن بولىنۋشىلىك تۋدىراتىن ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۇرىلىمدارعا نەگىزدەلگەن كۇردەلى قوعامدا ومىر سۇرىپ جاتىرمىز. ول ارامىزدى اجىراتاتىن كوپتەگەن قاتە تۇسىنىك كورسوقىرلىققا اپارىپ سوقتىرادى. اج بايلانىستىرۋمەن قاتار، وقشاۋلاندىرۋدا. مۇنىڭ ناتيجەسى نە بولماق؟

تاريحقا ۇڭىلسەك، بىرلىك بولعان كەزدە عانا بىزدىڭ بىر-بىرىمىزگە دەگەن قايىرىمدىلىعىمىز مە­­يىرىمدىلىگىمىز بەن بايلانىسىمىز ارتقان. جەلىدە بەيمالىم اتپەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ارى بەتپە-بەت قاتىناستىڭ بولماۋى ادام اراقاتىناسىنداعى تەڭدىكتى بۇزدى. بۇل، وز كەزەگىندە، اگرەسسييانىڭ ايقىن كورىنىسىە جول اشتى. اسىرەسە ەشقاشان جۇزدەسپەيتىن ادامىڭمەن جۇز جىرتىسۋ الدەقايدا وڭاي. ەگەر بۇعان ەشقانداي شەكتەۋ قويىلماسا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە اگرەسسييا، ارسىز­دىق، قىرسىقتىق ودان بەتەر بەلەڭ الۋى مۇمكىن.

ۆيرتۋالدى الەمدە بىز ارالاساتىن ادامدار بىزگە اسەر ەتپەي قويمايتىندىقتان كەلەسىدەي زاڭدى سۇراق تۋادى: بىز قانداي قوعام قۇرعىمىز كەلەدى؟ وسىلايشا، سانامىزعا اسەر ەتىپ جاتقان «كىمدەردى» قالاي وزگەرتە الامىز دەگەن سۇراققا جاۋاپ اگرەسسييانى ازايتۋعا جول اشپاق.

ادامنىڭ دامۋ ۇردىسىنىڭ وزگە جانۋارلارعا قاراعاندا ساتتى بولۋىنىڭ باستى سەبەبى – بىرىگىپ، ارتۇرلى جولمەن اۋقىمدى بايلانىس ورناتۋ قاجەتتىگىن ۇعىنعاندىعىندا. الەمنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن باقىلاۋ، ونى قالاي دامىتۋعا بولاتىنىن جوبالاۋ مەن سول كوزقاراستى شىندىققا اينالدىرۋ (ەڭ قۇرىعاندا، تىرىسىپ كورۋ) – تەك ادامزاتقا تان ارەكەت.

پروبلەمانىڭ شەشىمى، مىنە، وسىندا جاتىر. بىزدىڭ تۇلا بويىمىزدا اگرەسسييانى جوياتىن ارى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتاتىن تابيعي قاسيەت بار.

مىڭجىلدىقتار بويى ادامدار قورلاۋ مەن بالاعاتتاۋ سەكىلدى قوعامعا جات، ۇيات قىلىقتاردى جۇمىلا جازالاپ وتىرعان. جەلىدە نيەتى تۇزۋ ادام ويىنىڭ وزى ۇلكەن داۋعا تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن جەكە تۇلعانىڭ ويلانباي بەرگەن جاۋابىنا قاراعاندا، نەگىزدەلگەن توپتىق شەكتەۋ اگرەسسيياعا توتەپ بەرۋدە تيىمدى قۇرال بولۋى مۇمكىن.

#Meetoo (مەن دە)، Time’s Up (ساتى كەلدى)، Black Lives Matter (قارا ناسىلدىلەر ماڭىزدى) قوزعالىس­تارىن ەسىڭىزگە تۇسىرىپ كورىڭىز. بۇل مىسالداردان كوپشىلىكتىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەن تەك جاقسى جاڭالىقتاردى تاراتىپ، جاعىمسىز جاڭالىقتاردى تاراتپاۋىن تالاپ ەتە الاتىنىن بايقايمىز.

فلوريداداعى ماردجوري ستوۋنمان دۋگلاس اتىنداعى جوعارعى مەكتەپتەگى اتىس وقيعاسىنان كەيىن بەلسەندى ستۋدەنتتەردىڭ باستاماسىمەن تۆيتتەر ارانداتۋشىلارىنا توسقاۋىل قو­­يىلدى. مىڭداعان ادام الاڭعا «جەتەر» ۇرانىمەن شىعىپ، نەو-ناتسيستىك كوتەرىلىستەر ازايعان.

راسىندا دا، الەم اشۋشاڭ بولىپ بارا جاتىر، بىراق بۇل بىزدىڭ قانىمىزدا بار قاسيەت بولعاندىقتان ورىن الىپ جاتقان جوق. بىز زاماناۋي قوعامعا قاجەتتى اۋىر جۇمىستاردى كەلىسىلگەن تۇردە شەشپەگەندىكتەن اگرەسسييا ارتۋدا، ياعني بارىمىز قورلىق، زۇلىمدىق، ارازدىققا جۇمىلا قارسى تۇرىپ، قوعامدىق مىنەز بەن ارەكەتتى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ومىردە دە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە بارشامىز وسىلاي ارەكەت ەتۋىمىز قاجەت.

اۆتورى: اۆگۋستين فۋەنتەس


ەدمۋند پ. دجويس ماراپاتىن العان National Geographic زەرتتەۋشىسى ارى گرانت يەگەرى اۆگۋستين فۋەنتەس – نوتر-دام ۋنيۆەرسيتەتىندە انتروپولوگييا پانىنىڭ پروفەسسورى. ول – «ناسىل»، «مونوگامييا»، «ساعان ايتىلعان جالعان سوزدەر: ادامنىڭ تابيعاتى تۋرالى بۇلىنشىلىككە باستايتىن اڭىز­دار» مەن «شىعارماشىل ۇشقىن: ەلەستەتۋ ادامدى قالاي ەرەكشە ەتتى» سەكىلدى بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى.


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*
تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز