.

دالا وركەنيەتىنىڭ باستاۋى بولعان – بوتاي قونىسى

تاريحتىڭ بىر پاراسىندا وركەنيەتتىڭ وشاعى بولعان – بوتاي قونىسى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ورنالاسقان. وسى كۇنى بۇل وڭىر، تەك وزىمىزدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل الەم تاريحىنا بەلگىلى بولىپ وتىر.

بوتاي اۋىلىنىڭ تۇبىندە وسىدان بەس مىڭ جىل­دان ارتىق ۋاقىت بۇرىن ەجەلگى ادامدار جابايى جىل­قىنى قولعا ۇيرەتكەنى دالەلدەنگەننەن كەيىن بىز تاريح دوڭگەلەگىن 53 عاسىرعا كەيىن اينالدىردىق دە­سەك تە بولاتىنداي. ەگەر وسى وقيعاعا دەيىن بىز وز تاريحىمىزدى ۇش مىڭ جىل دەپ، ياعني كوبىنەسە ساق داۋىرىنەن باستاپ كەلگەن بولساق، ەندى ونى بەس مىڭ جىل اۋقىمىندا ايشىقتاۋعا مۇمكىن­دىك الدىق.

بوتاي مادەنيەتى – ەنەوليت داۋىرىندە ايىرتاۋ اۋدانىنا قاراستى نيكولسكوە اۋىلىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 1،5 شاقىرىم جەردە بوتاي قونىستارىنا بايلانىستى اتالعان. ول جەرگە سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى العاش رەت 1981-1983 جىلدار ارالىعىندا ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياعا شىققان بولاتىن. سول كەزدە پروفەسسور ۆيكتور زايبەرت جەتەكشىلىك ەتكەن ەكسپەديتسييا بارىسىندا عالىمدار اۋماعى 15 گەكتاردان اساتىن قونىستان 158 ۇيدىڭ ورنىن ارشىپ، جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىن. ولار ەجەلگى تۇرعىن-جايلار قۇرىلىسىن قايتا تۇرعىزۋعا مۇمكىندىك العان. ال ونداعى قازان شۇڭقىردىڭ تەرەڭدىگى 60-80 سم، اۋماعى – 30-70 شارشى مەترگە دەيىن جەتكەن ەدى. كەيىن سازدى سۋلاپ، دومارداق كۇيىندە قابىرعاعا سالىپ، سىرتىن جانۋارلار سۇيەگىمەن بەكىتكەن. تۇرعىن-جايلار ماڭىندا ارنايى ور قازىلىپ، ول جەردەن ەدەن، قابىرعاعا ارنالعان سىلاۋعا قاجەتتى سازدار الىندى. قابىرعا پەريمەترلەرى بويىنشا بورەنەدەن شاتىرلارمەن قاپتاپ، ورتاسىندا تۇتىن شىعاراتىن تەتىك جاسالدى. بورەنە  سازبەن سىلانىپ، جوعارىدان جانۋار تەرىسى مەن قىرتىسپەن جابىلعانى بەلگىلى بولدى. عيماراتتىڭ ىشكى بيىكتىگى 250-320 سم ارالىعىندا بولعان.

سويتىپ 1983 جىلدىڭ جازىندا ەجەلگى تۇرعىن-جايدىڭ ورنىنا كونە بوتاي قونىسىنىڭ ۇلگىسى تۇرعىزىلدى. ارينە، جىل سايىن قابىرعا، قازان-وشاقتىڭ ىشكى بولىگى سىلانىپ وتىرعان.

«وسىلايشا بىز وزەن جاعاسى ماڭىنداعى وندىرىستىك قۇرىلىستاردا ەجەلگى ادامدار تاس، اعاش، اڭداردىڭ سۇيەگى مەن تەرىسىن وڭدەپ، كيىم تىككەن، قىش ىدىستار دايىنداعانىن، تاستان جاسالعان جەبە، ساداق، قانجار، پىشاق، نايزا ۇشتىقتارىنىڭ كوپتەپ تابىلۋى قوعام ومىرىندە اڭشىلىقتىڭ رولىن ايقىنداپ بەردى»، – دەيدى ۆيكتور زايبەرت.بوتاي قونىسىنان ار جىلدارى ۇيىمداستىرىلعان قازبا جۇمىستارى كەزىندە سونداي-اق، اعاشتى وڭدەيتىن قاشاۋعىش، قۇس سۇيەگىنەن كيىم تىگۋگە ارنالعان ينەلەر، جۋالدىز، تەسكىشتەر، تۇمار مەن اشەكەي بۇيىمدارىنىڭ كەزدەسۋى شارۋاشىلىقتىڭ ار سالاسىنان حابار بەرسە كەرەك.

عالىمداردى تابىلعان جىلقى سۇيەكتەرىنىڭ كوپتىگى تاڭ قالدىرعان. سول سەبەپتى بۇل جۇمىسقا اڭدار سۇيەگىن زەرتتەيتىن عالىم-وستەولوگتار جيى شاقىرىلىپ وتىرعان. سونىڭ ارقاسىندا 133 مىڭداي جىلقىنىڭ سۇيەگى  زەرتتەۋدەن وتكەن. ناتيجەسىندە بوتاي اتتارى بۇرىنىراقتا بەلگىلى بولعان جىلقى تۇرىنە جاتپايتىن بولىپ شىقتى. بوتايدان تابىلعان جىلقى سۇيەگى باسقالارىنان ەرەكشەلەنىپ تۇردى. عالىمدار بىراۋىزدان بوتاي اتتارىنىڭ قولعا ۇيرەتىلگەنىن جانە ولاردىڭ جابايى جانۋار بولماعانىن ايتقان. وسىدان باستاپ قونىستان تابىلعان زاتتارعا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ عىلىمدارى قىزىعۋشىلىق تانىتا باستاعان.

«بوتاي جىلقىسىن زەرتتەۋ ۇشىن بىزدىڭ ەلىمىزگە انگلييا، گەرمانييا مەن رەسەيدىڭ عالىمدار جيى كەلىپ تۇرادى. ولار ورتاق پىكىرگە سۇيەنە وتىرىپ، بوتاي قونىسى ەۋرازييا دالاسىندا مال شارۋاشىلىعى ورتالىعى، ھام دالا وركەنيەتىنىڭ باستاۋى بولعانىن مويىندايدى»، – دەدى ۆيكتور زايبەرت. قازاقستاندىق عالىمنىڭ وسى پىكىرى جەر-كوككە تاراعاننان كەيىن ونى الەمنىڭ ار تۇكپىرىندە وتكىزىلىپ تۇراتىن سيمپوزيۋمدار، سەمينارلار مەن لەكتسيياعا شاقىرۋشىلار قاتارىنا ەسەلەپ كوبەيگەن. ماسەلەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى ۆيكتور زايبەرتتى انگلييانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى بوتاي قونىسى بويىنشا لەكتسييا وتكىزۋگە جيى شاقىرادى. عالىم وسىلايشا قازاق جەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى دەسەك تە بولاتىنداي.

وسى كۇنى ار ەلدىڭ عالىمدارى بوتاي قونىسى تۋرالى جۇزدەگەن عىلىمي ماقالا جازىپ، ونشاقتى كىتاپ باسىپ شىعاردى.

ولاردىڭ ورتاق پىكىرىنە جۇگىنەر بولساق بوتاي مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا اتباسار نەوليتتىك مادەنيەتىن جاساعان تايپالارى ارالاسقان. بوتاي مادەنيەتى ەرتىس پەن جايىق وزەندەرى ارالىعىن مەكەن ەتكەن تايپالار مادەنيەتىنە جاتادى. الايدا، بوتاي جەرى ساقتاعان جۇمباقتار الى دە بار. الى دە ەجەلگى ادامداردىڭ تايپالاس ادامداردى قالاي جەرلەگەنى انىقتالماعان. بىرنەشە ەجەلگى ادامداردىڭ قالدىقتارى تابىلىپ، ارحەولوگتارعا جاڭا جۇمباقتارعا كەنەلتتى. ولار بۇزىلعان تۇرعىن-جايلاردان تابىلدى. اسىرەسە، ادامنىڭ باس قاڭقاسى قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. ول قازىر دە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇر. بوتاي جەرىندەگى قازبا جۇمىستارى الى دە جالعاسۋدا.

فوتو: ەربولات شادراحوۆ، البەرت دي ماۋرو، دميتريي رۋگيس، جاينار داركەمباەۆ

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*
تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز