.

ۇيقىم كەلمەيدى

فوتوگراف ماگنۋس ۆەننماننىڭ جەتى جاستاعى ۇلى iPad-تان مۋلتفيلم قاراپ وتىر. بۇل – كەي بالا ۇشىن قازىرگى زاماننىڭ ۇيقى الدىنداعى راسىمى. ول ۇيقىنى الىپ قاشۋى مۇمكىن! جاساندى جارىق كۇندىزگى بيولوگييالىق ىرعاقتى رەتتەۋگە كومەكتەسەتىن گارمون – مەلاتونيندى بولۋدى توقتاتادى.

شىنىمەن دە! ۇيالى تەلەفونىڭىزدى قويا تۇرىڭىز. تۇنگى تىنىش ۇيقى قانداي بولاتىنىن جانە مىنا كوك ساۋلەلەردىڭ وعان قالاي اسەر ەتەتىنىن تۇسىندىرىپ بەرەمىز.

ار تۇنى بىز ميىمىزدى ەسەڭگىرەتەر مەتامورفوزا كۇيىن باستان كەشەدى ەكەنبىز.

سانانى تۇمشالاي وتىرىپ، مي وزىنىڭ «مىنەزىن» تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. سونىڭ سالدارىنان بەلگىلى ۋاقىتقا بىز تولىقتاي دەرلىك «سال» بوپ قالامىز. الايدا كوز قاباق استىنان كورىپ جاتقانداي ارا-تۇرا «اينالسوقتاپ» كەتەدى. ال قۇلاعىمىزدىڭ تيتىمدەي بۇلشىقەتتەرى، تىنىشتىق كەزىندە دە ەستىپ جاتقانداي جىبىرلايدى. كەيدە ۇشا الاتىن سەكىلدەنەمىز. اجالمەن ارپالىسقانداي كۇي كەشەمىز. بۇل – ۇيقى.


امەريكالىقتاردىڭ تۇنگى ۇيقىسى 7 ساعاتقا دا جەتپەيدى. وتكەن عاسىردا 2 ساعاتقا ۇزاق ەدى. جانتالاسقان زاماندا كوبى ۇيقىنى دۇشپان سانايدى.

ۇيقىنى تابىستىڭ جاۋى دەپ قارايمىز، بىراق قاس جاۋىمىز – حرونيكالىق ۇيقىسىزدىق. جا­پونييادا حالىقتىڭ شامامەن 40 پايىزى تۇندە التى ساعاتتان كەم ۇيىقتايدى. توكيودا تۇنگى دامحانالاردىڭ جۇمىس ىستەۋى – قالىپتى نارسە.

شامامەن ب.ز. 350 جىل بۇرىن، اريستوتەل «ۇيقى مەن وڭ» اتتى ەڭبەگىندە «بۇل نەگە بۇلاي» دەگەن ساۋالدارعا وي جۇگىرتەدى. ودان كەيىنگى 2300 جىلدا بۇل سۇراققا ەشكىم جارىتىپ جاۋاپ بەرە المادى. 1924 جىلى نەمىس پسيحياترى گانس بەرگەر ەلەكتروەنتسەفالوگراف قۇرىلعىسىن ويلاپ تاپتى. ول ميداعى ەلەكتر بەلسەندىلىگىن جازىپ الىپ، ۇيقىنى زەرتتەۋ­­دى فيلوسوفييادان ناقتى عىلىم دەڭگەيىنە جەتكىزدى. كەيىنگى ون جىلدىقتاعى سكانەرلەۋشى اپپاراتتاردىڭ پايدا بولۋى مي ىشىنە تەرەڭ ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەردى دە، اريستوتەلدىڭ سۇراعىن يلاندىرار جاۋاپقا جاقىندادىق.

پاريجدەگى فيلارمونييادا كومپوزيتور ماكس ريچەر «ۇيقى» دەپ اتالاتىن شىعارماعا جەتەكشىلىك ەتۋدە. بۇل شىعارما تىڭدارماننىڭ شارشاعانىن باسۋعا ارنالعان. ول سەگىز ساعاتتان استام ۋاقىتقا سوزىلادى.

ۇيقىنى زەرتتەگەن سايىن ونىڭ جان مەن تانىمىزگە ماڭىزدىلىعىن تاني تۇسەمىز. ۇيىقتاۋ مەن ويانۋ تسيكلى كۇن مەن تۇنگە، ياعني عالامشاردىڭ تىرشىلىگىنە بەيىمدەلگەن. 2017 جىلى كۇنمەن «سينحرونيزاتسييالانىپ» تۇراتىن جاسۋشالارىمىزداعى مولەكۋليارلىق ساعاتتى تاپقان ۇش عالىمعا مەديتسينا سالاسىندا نوبەل سىيلىعى بەرىلدى. جۋىر­داعى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي، وسى تاۋلىكتىك بيوريتم بۇزىلعان كەزدە ادامنىڭ ديابەت، جۇرەك اۋرۋى جانە دەمەنتسييا تارىزدەس اۋرۋلارعا شالدىعۋ ىقتيمالدىعى جوعارىلايدى ەكەن. دەسەك تە، ومىر مەن كۇن تسيكلى اراسىنداعى تەڭسىزدىك ەپيدەمييالىق سيپات الا باستادى. «بىز ۇيقى قانباۋدىڭ تەرىس سالدارىن تۋدىراتىن جاھاندىق سىناقتان وتىپ جاتقاندايمىز»، – دەيدى گارۆارد مەديتسينا مەكتەبىنىڭ ۇيقى مەن تانىم ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى روبەرت ستيكگولد. بۇگىن امەريكالىقتار ورتاشا ەسەپپەن جەتى ساعاتتان از ۇيىقتايدى. بۇل بىر عاسىر بۇرىنعى ۇيقى ۋاقىتىنان ەكى ساعاتقا كەم. بىز مىنا تىنىمسىز جاپ-جارىق دۇنيەدە ۇيقىنى ونىمدىلىك پەن تابىستىڭ دۇشپانى كورەمىز. ادامزاتقا ەلەكتر شامىن سىيلاعان توماس ەديسون: «ۇيقى ەديسون: «ۇيقى دەگەنىمىز – باسسىزدىق، جامان ادەت»، – دەپ ايتقان. ول تۇبىندە بىز ۇيىقتاماۋ­­دى ۇيرەنەمىز دەپ سەنگەن.

تۇتىكشەلەر مەن ەلەكترودتارعا جالعانعان 10 جاستاعى فرانچيس احۋا ۆاشينگتون ك.و. قالاسىنداعى ۇلتتىق بالالار دەنساۋلىعى ورتالىعىندا تۇنگى ۇيقى زەرتتەۋى بويىنشا ارنايى سىناقتان وتىپ جاتىر.

بۇگىن كەش باتا ۇيىقتاۋ ەسكىنىڭ جۇرناعىنداي قابىلدانادى. ار تۇنى ۇيقىنى «يگنورعا» جىبەرىپ، ۇيقى دارىلەرىمەن، قويۋ كوفەمەن تابيعات زاڭىن اينالىپ جۇرمىز. قالىپتى تۇندە بىز ۇيقىنىڭ تۇرلى كەزەڭدەرىنەن تورت-بەس مارتە وتەمىز، ارقايسىسىنىڭ ناقتى مىندەتى مەن ماقساتى بار.

1-2 كەزەڭدەر

ۇيقىعا كەتكەندە ميىمىز بەلسەندىلىگىن ساقتاپ، وزىنىڭ وڭدەۋشى قىزمەتىنە كوشەدى، ياعني ول ەستەلىك ساتتەردىڭ قايسىسىن ساقتاپ، قايسىسىن وشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى.

باستاپقى ترانسفورماتسييا تەز وتەدى. ەگەر تاۋلىكتىك بيوريتمىمىز كۇندىزگى جارىق پەن قاراڭعىلىق اعىنىمەن بايلانىسقان بولسا جانە ميىمىزدىڭ نەگىزىندەگى ەپيفيز تۇنگى ۋاقىت ەكەندىگىن بىلدىرىپ، مەلاتونين بولىپ جاتسا جانە باسقا جۇيەلەر تىزبەگى ۇندەسە ارەكەت ەتسە، نەيروندارىمىز بىر ىرعاققا كوشەدى.

ۋاشينگتونداعى بالالار ۇيقىسى كلينيكاسىندا سەگىز جاستاعى مايكل بوساك قورىلداۋدى بولدىرماۋعا كومەكتەسەتىن سىناقتان وتۋدە (بۇل فوتو ونىڭ مازاسىن الماۋ ۇشىن قاراڭعىلىقتا ينفراقىزىل كامەرانىڭ كومەگىمەن تۇسىرىلدى). بالانىڭ دامۋى ۇشىن ۇيقى اسا ماڭىزدى; سول كەزدە عانا وسۋ گارمونى مەن ينفەكتسييالارعا قارسى كۇرەسەتىن پروتەين بولىنەدى. بالالاردىڭ از ۇيىقتاۋى ديابەت، شامادان تىس سالماق پەن ۇيرەنۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى.

86 ميللياردتاي نەيرون – بۇل ميدىڭ جاھاندىق تورىن قۇرايتىن، وزارا ەلەكترلىك جانە حيمييالىق سيگنالدارمەن بايلانىساتىن جاسۋشالار. بىزدىڭ وياۋ كەزىمىزدە نەيروندار جاسۋشالىق «نايزاعاي داۋىلىن» جاسايدى. ال دەمالعاندا تەگىستەي جانە ىرعاقپەن اتقىلاپ، ەلەكتروەنتسەفالوگرام نەمەسە ەەگ قۇرىلعىسىندا بايقالعانىنداي، ميدىڭ ىشىنە قاراي ويىسادى. سونىمەن بىرگە بىزدىڭ سەنسورلىق رەتسەپتورلارىمىز باسەڭدەپ، ۇيقىعا كەتەمىز.

عالىمدار مۇنى 1-كەزەڭ دەپ اتايدى. بۇل – ۇيقى تسيكلىنىڭ «تاياز» تۇسى. ول، بالكىم، بەس مينۋتقا سوزىلاتىن بولار. ودان سوڭ ميدىڭ تەرەڭ تۇبىنەن ميدىڭ سىرتقى قاباتىن قاپتاپ تۇراتىن، سويلەۋ مەن سانا قابىلەتىنە «جاۋاپتى» قاتپارلى سۇر زاتتەك – مي قابىعىن اتقىلايتىن ەلەكتر ۇشقىندارىنىڭ سەريياسى كەلەدى. «ۇرشىقتار» دەپ اتالاتىن وسى جارتى سەكۋندتىق اتقىلاۋلار ۇيقىنىڭ 2-كەزەڭى باستالعانىن كورسەتەدى.

ۇيقى كەزىندە جاڭا ەستەلىك ساتتەر قۇراستىرىلادى. ميدا نە بولادى؟ تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتىندە تاكەشي ساكۋراي وسى ماسەلەنى وپتوگەنەتيكا كومەگىمەن زەرتتەۋدە. لازەر تىشقانداردىڭ جەكەلەگەن مي جاسۋشالارىن ىسكە قوسادى نە وشىرەدى. بۇل كەمىرگىشتەر وسى وپەراتسييا ۇشىن ارنايى وسىرىلىپ، سىنالىپ جاتىر.

بىز ۇيىقتاپ جاتقان كەزدە مي بەلسەندىلىگى تومەندەمەيدى، ول تەك باسقا كۇيگە ەنەدى. تەورييا جۇزىندە «ۇرشىقتار» جۋىر­­دا قابىلداعان اقپاراتتى ساقتايتىنداي جانە بالكىم، ونى ۇزاقمەرزىمدىك جادىداعى بەكىتىلگەن اقپاراتپەن بايلانىستىرۋ ۇشىن مي قابىعىن قوزدىرادى. ۇيقى زەرتحانالارىندا ادامدارعا بەلگىلى بىر جاڭا تاپسىرمالار بەرىلگەن كەزدە ولاردىڭ «ۇرشىقتىق» جيىلىگى ارتقان. «ۇرشىق» كوپ بولعان سايىن، ولار كەلەسى كۇنى بۇل تاپسىر­مانى جاقسىراق ورىنداي تۇسكەنى بايقالادى.

وياۋ كەزدەگى مي سىرتقى ستيمۋلداردى جيناۋعا وڭتايلاندىرىلعان كۇيدە بولسا، ۇيقى كەزىندەگى مي وسى اقپاراتتى توپتاستىرۋمەن اينالىسادى. بىز جاي عانا ويلاردى مەحانيكالىق تۇردە «قۇجاتتاپ» قويمايمىز – ۇيقى كەزىندە مي قاي ەستەلىكتەردى ساقتاپ، قايسىلارىن وشىرۋ ىسىن باسقارادى.


ۇيقى جادىمىزدى قاتتى كۇشەيتەتىنى سونشالىق، ماسەلەن، تيتىقتاتقان جورىقتان قايتقان اسكەرلەر قاتتى ۇيقىعا كەتكەندە مۇنىڭ اسەرىن سەزەدى.

تەڭىز اسكەري كۇشىنىڭ وفيتسەرلەرىن جەتىلدىرۋ مەكتەبىندەگى عىلىمي سىناق. ۇيىقتاپ تۇرعاننان كەيىن سارباز جارىق شاعىلدىراتىن كوزىلدىرىك كيىپ جۇرەدى. قۇرىلعى ونىڭ بيولوگييالىق ساعاتىن كۇن تسيكلى بويىنشا ەمەس، جۇمىس اۋىسىمىنا قاراي سينحرونداماق.

مۇنداي تاڭداۋ مىندەتتى تۇردە قيسىندى بولا بەرمەيدى. ۇيقى جادىمىزدى قاتتى كۇشەيتەدى. ول ۇيقىمىزدىڭ جارتىسىنداي بولاتىن 2-كەزەڭىندە عانا ەمەس، جالپى تۇنى بويىنا سوزىلادى. بىراق، ماسەلەن، تيتىقتاتقان جورىقتان زورىعىپ قايتقان اسكەريلەر بىردەن توسەككە قۇلاعانداعى جاعداي باسقاشا. نەيروعالىم گينا پوۋدىڭ ايتۋىنشا، پسيحولوگييالىق زاقىم العاننان كەيىن جۇيكە بىردەن توزىپ كەتپەۋى ۇشىن اسكەريلەر التى-سەگىز ساعات وياۋ بولۋى كەرەك. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى اۋىر سىناقتان سوڭ مي سابىرعا كەلىپ، اقىلي شەشىمىن تاپقانعا دەيىن ۇيىقتاۋ قاۋىپتى ەكەنىن كورسەتەدى.

«ۇرشىقتار» بىرشاما ۋاقىت ار بىرنەشە سەكۋند سايىن كەلۋى مۇمكىن، وسى اتقىلاۋلار باسەڭدەگەن تۇستا جۇرەك قاعىسى سايابىرسيدى. دەنە تەمپەراتۋراسى تۇسەدى. بىز 3 جانە 4-كەزەڭدەرگە شومامىز، بۇل – ۇيقىنىڭ ەڭ تەرەڭ تۇستارى.

ۇيقىشىل بولۋىمىزعا نە سەبەپ؟ مىنا گەرمەتيكالىق كامەرا عالىمدارعا سىناققا قاتىسقان كىسىنىڭ وتتەگى پايدالانۋ مەن ونىڭ زات الماسۋ ينتەنسيۆتىلىگىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سىناق تابيعي جارىقتىڭ مولشەرى مەن تۇسى قالاي اسەر ەتەتىنىن انىقتاماق. ۇيقى شاقىراتىن ىڭعايلى شارتتاردى انىقتاۋ ۇيقىسىزدىقتى ەمدەۋ­دىڭ العاشقى قادامى بولماق.

3-4 كەزەڭدەر

تانىمىزگە اس قالاي قاجەت بولسا، ۇيقى سونشالىق ماڭىزدى، تەرەڭ كوماداعىداي ۇيقى، بۇل – فيزيولوگييالىق شارۋاشىلىق ۋاقىتى، تۇس كورۋ ۋاقىتى ەمەس.

كەز كەلگەن تىرشىلىك يەسى ۇيىقتايدى. ۇش ساۋساقتى جالقاۋ اڭ كۇنىنە 10 ساعات ۇيىقتاي الادى. ال قىسقاقۇلاق جارقاناتتاردىڭ 20 ساعات مۇلگىپ وتىراتىندىعى ايتىلادى. جيرافتاردىڭ ۇيقىسى بەس ساعاتقا جەتپەيدى. دەلفيندەردە ميدىڭ بىر جارتىسى ۇيقىعا كەتكەن كەزدە، ەكىنشىسى – وياۋ بولادى، بۇل ولاردىڭ توقتاۋسىز جۇزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلكەن ەسكەكاياقتىلار – جۇزىپ، كەيبىر قۇستار ۇشقان كۇيى ۇيىقتاي بەرەدى.

ۇيقى – ميى جوق جاراتىلىستاردا دا بار قۇبىلىس. مەدۋزالار ۇيىقتايدى: ولاردىڭ دەنەسىنىڭ لۇپىلدى ارەكەتى باياۋلايدى. پلانك­توندار مەن اشىتقى تارىزدەس بىر جاسۋشالى ورگانيزمدەر دە بەلسەندىلىك پەن تىنىعۋدىڭ انىق تسيكلىن كورسەتەدى. بۇل ۇيقىنىڭ ەجەلدەن بار نارسە ەكەنىن بىلدىرەدى.

«وياۋ جۇرۋ الاپات كۇش-نازاردى تالاپ ەتەدى، – دەيدى نەيرولوگييا پروفەسسورى تومان سكاممەلل، – تىرشىلىك ۇشىن باسقالارىنان وزۋىڭ كەرەك، ال وزۋ ۇشىن مي جاسۋشالارىن تىنىقتىرىپ وتىرۋ قاجەت».

ادامداردا بۇل تەرەڭ ۇيقىعا شومعاندا، ياعني ۇيقى فازاسىنىڭ 3-4 كەزەڭدەرىندە ورىن الادى. 3-كەزەڭدەگى دەلتا–تولقىندار ۋاقىتتىڭ جارتىسىنان از; 4 – كەزەڭدە جارتىسىنان كوبىرەك ۋاقىتقا سوزىلادى. تەرەڭ ۇيقى كەزىندە جاسۋشالارىمىز وتە كوپ وسۋ گارموندارىن بولەدى، ولار تىرشىلىك ەتۋ بارىسىندا سۇيەكتەر مەن بۇلشىقەتتەر ۇشىن قاجەت. يممۋندىك جۇيەنىڭ ساۋلىعى، دەنە تەمپەراتۋراسى جانە قان قىسىمى قالىپتى بولۋى ۇشىن دە ۇيقىنىڭ رولى زور ەكەندىگىنە باسقا دا دالەلدەر بار. «ۇيقى جەتىسپەگەن كەزدە بىز كوڭىل كۇيىمىزدى دۇرىس باقىلاي المايمىز، جاراقاتىمىز ساۋىقپايدى. جانۋارلار اشتىقتان بۇرىن ۇيقىسىزدىقتان ولەدى»، – دەيدى بوستون قالاسى بريگام ايەلدەر اۋرۋحاناسىنىڭ قىزمەتكەرى ستيۆەن لوكلي.

ۇيقىعا قارسى سوعىس قاراڭعىلىقتى جويۋمەن بىرگە باستالدى. توكيو تارىزدەس مەگاپوليستەر قازىر LED شامداردىڭ كومەگىمەن جارىققا جيى «شومىلادى». ولار ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەگەننەن كوك جارىقتى كوپ شىعارادى، ال ول – ۇيقىنىڭ قاس دۇشپانى.

ۇيقىنىڭ قانۋى دەمەنتسييانىڭ دامۋ ىقتيمالدىعىن دا ازايتادى. مايكەن نەدەرگااردتىڭ تىشقاندارعا جاساعان زەرتتەۋى بىزدىڭ نەيروندارىمىز كۇندىز تىعىز ورنالاسىپ، تۇندە كەيبىر مي جاسۋشالارى ارالارىنداعى كەڭىستىك ۇلعايىپ، 60 پايىز بوساپ كەتەدى دەگەندى العا تارتادى. بۇل جاسۋشالاردىڭ مەتابوليكالىق قالدىقتارىنىڭ، ياعني نەيروندار اراسىنداعى بايلانىسقا كەدەرگى كەلتىرەتىن جانە التسگەيمەر كەسەلىمەن تىعىز بايلانىستى بەتا-اميلويد دەپ اتالاتىن زاتتەكتىڭ پايدا بولۋىنا وڭتايلى جاعداي تۋدىرادى. تەك ۇيقى كەزىندە عانا جۇلىن سۇيىقتىعى بەتا-اميلويدتاردى جۋىپ، اعىزىپ جىبەرەدى.

وسى «جوندەۋ جۇمىستارى» بولىپ جاتقان كەزدە بۇلشىقەتتەر تولىقتاي تىنىعادى. اقىل-وي بەلسەندىلىگى ەڭ تومەن دەڭگەيگە تۇسەدى: 4-كەزەڭ تولقىندارى كوماداعى ناۋقاستاردىڭ ميىنداعى تولقىندارعا ۇقسايدى. ادەتتە، بىز 4-كەزەڭدە تۇس كورمەيمىز، تىپتى اۋرۋدى دا سەزىنبەۋىمىز مۇمكىن.

«اڭگىمە مي دەاكتيۆاتسيياسىنىڭ دەڭگەيى تۋرالى، ول، شىنىمەن، ايتارلىقتاي ينتەنسيۆتى، – دەيدى پەنسيلۆانييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مىنەز-قۇلىقتىق ۇيقى مەديتسيناسى باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى مايكل پەرليس، – 4-كەزەڭدەگى ۇيقى كومادان نە مي ولىمىنەن قاتتى قاشىق ەمەس».

بىز 4-كەزەڭدە ارى كەتكەندە 30 مينۋتتاي عانا بولامىز. كوبىنە بىز 3، 2 جانە 1-كەزەڭدەردەن وتىپ بارىپ ويانامىز.

وزدەرى بايقاماسا دا، ۇيقىسى ساۋ ادامداردىڭ وزى تۇندە بىرنەشە رەت ويانادى. بىراق بۇل ساتتە مي كەزەڭدەردى قايتالاعانشا، وزىن جاڭا نارسەگە بۇرادى.

امەريكادا 80 ميلليوننان استام ادام حرونيكالىق ۇيقى بۇزىلۋىنا شالدىققان، ياعني ولار قالىپتى جەتى ساعاتتان كەم ۇيىقتايدى. شارشاۋ سالدارىنان جىل سايىن جول-كولىك وقيعالارى بولادى، كوپتەگەن مەديتسينالىق قاتەلىكتىڭ دە سەبەبى – سول.

سوز جوق، ۇيقىسىزدىق – ەڭ كوپ تارالعان پروبلەمالاردىڭ بىرى، سول سەبەپتى دە اقش-تا ەرەسەكتەردىڭ 4 پايىزى كەز كەلگەن ايدا ۇيقى دارىسىن ىشەدى. ولاردىڭ، ادەتتە، ۇيقىعا كەتۋى قيىن، تۇن ىشىندە ويانىپ كەتەدى. ەگەر ۇيقى بارشاعا تان تابيعي قۇبىلىس بولسا، نەلىكتەن ادامدار وعان جەتە المايدى؟

ايتالىق، ەمتيحان الدىنداعى قوبالجۋ، قارجىلىق جاعدايدى ۋايىمداۋ نەگە ۇيقىدان بەزدىرەدى؟ وياتقىش ساعات پەن كەسىمدى جۇمىس كەستەسىن اكەلگەن يندۋستريالدىق رەۆوليۋتسيياعا دەيىن بىر كۇنگى ۇيقىسىزدىققا كەلەسى كۇنگى ۇيقىمەن جاۋاپ بەرەتىن ەدىك. قازىر ولاي ەمەس.

جەتكىلىكتى ۇيىقتاماعان كەزدە «ورتەنە» باستايتىن ميدىڭ بىرىنشى سەگمەنتى – ميدىڭ الدىڭعى قاباتى. بۇل – شەشىم قابىلداۋ جانە پروبلەما شەشۋگە جاۋاپتى ايماق. جەتكىلىكتى ۇيىقتاماعان ادامدار كۇيگەلەك، قىرسىق ارى ەسەپسىز كۇيگە ەنەدى. «ۇيقى قاشۋ سالدارىنان اربىر كوگنيتيۆتىك فۋنكتسييا بەلگىلى بىر دەڭگەيدە اسەرگە ۇشىرايتىنعا ۇقسايدى»، – دەيدى ۆيسكونسين ۇيقى جانە سانا ينستيتۋتىنىڭ نەيروعالىمى چيارا سيرەللي.

جۇيەلى تۇردە تۇندە التى ساعاتتان از ۇيىقتايتىن كەز كەلگەن ادام ۇشىن كۇيزەلىس، پسيحوز جانە ينسۋلتكە شالدىعۋ قاتەرى وتە جوعارى. ۇيقىسىزدىق ارتىق سالماقپەن دە تىكەلەي بايلانىستى: ۇيقى جەتىسپەيىنشە اسقازان مەن باسقا دا ورگاندار اشتىق گارمونى بولىپ تابىلاتىن گريليندى شامادان تىس بولەدى.

كۇندىز مىزعىپ الۋ ماسەلەنى شەشپەيدى، دارى-دارمەكتەر دە كومەكتەسپەيدى. «ۇيقى مونوليتتىك دۇنيە ەمەس»، – دەيدى دجەففري ەلەنبوگەن. دجەففري – ۇيقى زەرتتەۋشى عالىم ارى «تولىققاندى ۇيقى» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى. جوبا كومپانييالارعا جاقسى تىنىعۋ ارقىلى جۇمىس ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە اقىل-كەڭەس بەرەدى. «بۇل مارافون ەمەس، ونسايىسقا كوبىرەك ۇقسايدى. ول ارتۇرلى مىڭ نارسەدەن تۇرادى. دارىنىڭ كومەگىمەن ۇيقى شاقىرۋ ادامدى تاپ-تاۋىر اربايدى، بىراق جاساندى جولمەن اعزانى مانيپۋلياتسييالايتىنداي ونىڭ قىر-سىرىن الى جەتكىلىكتى اشقان جوقپىز».

ەلەنبوگەن «قىسقا جول» ادىسىن قولدامايدى، اسىرەسە ول «ۇيقىسىز دا ومىر سۇرۋگە بولادى» دەگەن ۇعىمعا قارسى. يدەيا سۋپەر: ۇيقىنىڭ قاجەتسىز بولىكتەرىن كەسىپ الساق، ومىرىمىزگە تاعى بىرنەشە ون جىل قوسىلار ما ەدى. ۇيقى تۋرالى عىلىمنىڭ باستاپقى ۋاقىتتارىندا كەيبىرەۋلەر تۇننىڭ ەكىنشى جارتىسىن تىنىعۋدىڭ كۇيزەلىستىك بولىگى دەپ ەسەپتەيتىن. باز بىرەۋلەر ول مۇلدە كەرەك ەمەس دەپ تە پايىمدادى.

تۇسىنىكسىز تەز ۇيقى

پسيحوزدىڭ ورشىگەن جاعدايىندا بىز تۇس كورەمىز، ۇشامىز جانە قۇلايمىز – ول ەسىمىزدە قالسىن-قالماسىن. سونداي-اق كوڭىل كۇيىمىزدى دە رەتكە كەلتىرىپ، ەستەلىك ساتتەرىمىزدى جيناستىرامىز.

بىراق ول ۋاقىت، – ۇيقىنىڭ مۇلدە بولەك، بىراق اسا ماڭىزدى تۇرى، ىس جۇزىندە سانا-سەزىمنىڭ بىراق اسا ماڭىزدى تۇرى، ىس جۇزىندە سانا-سەزىمنىڭ مۇلدە باسقا تيپى بولىپ شىقتى.

1953 جىلى ەۋگين ازەرينسكي مەن ناتانيەل كلەيتمان پارادوكس، ياكي تەز ۇيقى (كوز جىلدام قوزعالاتىن ۇيقى فازاسى – Rapid Eye Movement) بولاتىنىن انىقتادى. ونىڭ الدىندا ەەگ جازىلىمدارىنداعى ماردىمسىز كورسەتكىشتەرگە بايلانىستى بۇل كەزەڭنىڭ ماڭىزى اسا جوق دەپ پايىمدالىپ كەلگەن بولاتىن. الايدا كوزدىڭ وزىندىك قيمىل-قوزعالىسى جانە ارقاشان وسى پروتسەسپەن بىرگە بايقالاتىن جىنىستىق ورگانداردىڭ قوزۋى تىركەلۋىمەن بارلىق جارقىن تۇس وسى كەزەڭدە كورىنەتىنى تۇسىنىكتى بولدى، ۇيقى عىلىمى توڭكەرىسكە ۇشىرادى.


جۇيەلى تۇردە تۇندە التى ساعاتتان از ۇيىقتايتىن كەز كەلگەن ادام ۇشىن كۇيزەلىس، پسيحوز، ينسۋلت پەن ارتىق سالماق دەرتىنە شالدىعۋ قاتەرى وتە جوعارى. ۇيقىسىزدىق سىزدىڭ دەنەڭىزگە تۇتاستاي كەرى اسەر ەتەدى.

شۆەتسييادا وتباسىلارى دەپورتاتسيياعا ۇشىراعان جۇزدەگەن بوسقىن بالا «شەتتەتىلۋ سيندرومىنا» شالدىققان. بۇل – بالانى الەمنەن الشاقتاتىپ، تىپتى اۋىر­تاتىن نارسەلەرگە ەش رەاكتسييا بەرگىزبەيتىن ارى اسقورىتۋ جۇيەسىن بۇزاتىن، كەيدە جىلدار بويىنا سوزىلاتىن كەسەل.

جالپى، تولىققاندى ۇيقى 5-20 مينۋتتىق قاتتى ۇيقىمەن باستالادى. اربىر كە­­يىنگى تسيكلدا قاتتى نەمەسە تەز ۇيقى ۋاقىتى شامامەن ەكى ەسە سوزىلادى. جالپى، تەز ۇيقى ەرەسەكتەردە تۇتاس تىنىعۋ ۋاقىتىنىڭ بەستەن بىرىن الادى. ۇيقىنى زەرتتەيتىن عالىمدار كوز جىلدام قوزعالمايتىن ۇيقى فازاسىنىڭ (NREM – Non-rapid Eye Movement) جانە تەز ۇيقى فازاسىنىڭ سپەتسيفيكالىق بىرىزدىلىگى الدەقانداي جولمەن بىزدىڭ فيزيكالىق جانە رۋحاني قالپىمىزعا كەلۋىمىزدى وڭتايلاندىرادى دەگەن تۇجىرىم ۇسىنادى. جاسۋشالىق دەڭگەيدە تەز ۇيقى كەزىندە پروتەين سينتەزى شارىقتاۋ شەگىنە جەتەدى، بۇل اعزانىڭ دۇرىس جۇمىس اتقارۋىن قامتاماسىز ەتەدى. تەز ۇيقى، سونداي-اق كوڭىل كۇيدى جاقسى ۇستاۋدا جانە ەستەلىك ساتتەردى بىرىكتىرۋدە ماڭىزدى.

تەز ۇيقى فازاسىن باستان كەشكەن سايىن بىز تۋرا ماعىناسىندا ەستەن تانامىز. انىقتاماسى بويىنشا، پسيحوز – گالليۋتسيناتسييالار جانە ەلەستەرمەن سيپاتتالاتىن جاعداي. كەيبىر ۇيقىنى زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، تۇس كورۋ – پسيحيكالىق جاعداي، بىز جوق بولسا دا كورگەنىمىزگە تولىقتاي سەنەمىز، تۇسىمىزدەگى ۋاقىت، ورىن جانە ادامدار بىزدىڭ ىرقىمىزسىز الماسىپ، عايىپ بولا الاتىنىنا كونەمىز.

ەجەلگى گرەكتەردەن باستاپ زيگمۋند فرەيدكە جانە كوشە تورۋىلداعان بالگەرلەرگە دەيىن تۇس كورۋ سيقىر مەن تىلسىم دۇنيە كوزى بوپ كەلدى. بۇگىن كوپتەگەن ۇيقى ساراپشىسى تۇسىمىزدەگى سپەتسيفيكالىق سۋرەتتەر مەن وقيعالارعا قىزىقپايدى. ولار ەموتسيونالدىق رەزونانسقا تولى بولعاننىڭ وزىندە تۇستەر نازار اۋدارۋدان تىس قالعان دەپ سەنەدى. تەك ويانعاننان كەيىن عانا ساناسى ورالعان مي ماعىنا ىزدەپ بەي-بەرەكەت ۇزىندىلەردى جيناي باستايدى. كەي ساراپشىلار بۇعان مۇلدە كەرەعار پىكىر ايتادى.

يراكتا ەكى رەت سوعىس­تا بولعان ارداگەر جاۋىنگەر مايك مورريس تەراپييالىق يت وليۆپەن بىرگە ۇيىقتاۋ كەزىندە ەەگ شاپكاسىن كيەدى. زەرتتەۋدە جولداستىق سەزىم مەن ۇيىقتايتىن ادامعا ەستىلەتىن دىبىستاردىڭ ناۋقاستان ايىعۋعا قالاي اسەر ەتەتىندىگى تالدانادى.

تۇس كورۋ كەزىندەگى ارەكەت ەەگ قۇرىلعىسىنا دۇرىس «ىلىنبەيتىندەي» ميدىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە ورىن الادى، بىراق تەحنولوگييا دامۋىمەن بىز فيزيكالىق جانە حيمييالىق تۇردە نە بولىپ جاتقانى تۋرالى وي قورىتتىق. تۇس كورۋ NREM فازاسىندا دا بولادى، اسىرەسە 2-كەزەڭدە، بىراق ولار كوبىرەك كىرىسپەگە ۇقسايدى دەلىنەدى.

تۇس كورۋ، پايىمداۋلار بويىنشا، تەز ۇيقى فازاسىنىڭ تۇگەلىندە دەرلىك ورىن الادى، ادەتتە بۇل تۇندە ەكى ساعاتقا سوزىلادى، الايدا وسكەن سايىن بۇل ۋاقىت قىسقارا بەرەدى. جاڭا تۋعان نارەس­تەلەر تاۋلىگىنە 17 ساعات ۇيىقتايدى جانە ونىڭ جارتىسىن تەز ۇيقى فازاسىنا ۇقساس بەلسەندى ۇيقى كەزەڭى قۇرايدى. ىشتەگى نارەستە انا قۇرساعىندا بىر ايعا جۋىق ۋاقىت تەز ۇيقى فازاسىنا ۇقساس كۇيدە بولاتىنى بايقالادى. وسى تەز ۇيقى فازاسىنداعى ۋاقىتتىڭ بارلىعى تەورييا بويىنشا ميدىڭ باعدارلامالىق جۇ­­يەسىن تولىقتاي ىسكە قوسار الدىنداعى سىناققا ۇقسايدى. بۇل پروتسەسس تەلەنسەفاليزاتسييا، ياكي فۋنكتسييالار كورتيكيليزاتسيياسى دەپ اتالادى.

تەز ۇيقى فازاسى كەزىندە دەنە تەرمورەتتەۋ جۇرگىزبەيدى، ىشكى تەمپەراتۋرامىز ەڭ تومەنگى باپتالعان دەڭگەيىندە قالادى. ۇيقىنىڭ باسقا كەزەڭدەرىمەن سالىستىرعاندا جۇرەك قاعىسى ارتىپ، تىنىس الۋ قالىپتان تىس وزگەرەدى. بۇلشىقەتتەر – كوز، قۇلاق، جۇرەك جانە ديافرامما سيياقتى تۇرلەرىن ەسەپكە الماعاندا، قوزعالىسسىز كۇيگە ەنەدى.

تەز ۇيقى فازاسىندا ميدىڭ باسقارۋ مىندەتى لوگيكالىق ورتالىقتاردان يمپۋلستىك باسقارۋ زونالارىنا بەرىلەدى. ەكى سپەتسيفيكالىق حيميكات – سەروتونين جانە نورەپينەفريننىڭ بولىنۋى تولىقتاي توقتاتىلادى. بۇل ەكەۋى دە ماڭىزدى نەيروترانسميتتەر بولىپ تابىلادى. ولار مي جاسۋشالارىنىڭ وزارا بايلانىسۋلارىنا قاتىسادى جانە ولار بولمايىنشا بىزدىڭ ۇيرەنۋ جانە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىمىزگە قاتتى نۇقسان كەلتىرىلەدى – بىز سانا-سەزىمنىڭ حيمييالىق وزگەرگەن كۇ­­يىنە ەنەمىز. الايدا بۇل – كوماعا ۇقساس جاعداي، ياعني 4-كەزەڭدەگىدەي. تەز ۇيقى فازاسى كەزىندەگى مي تولىقتاي جۇمىس كۇيىندە بولىپ، وياۋ كەزدەگىدەي قۋات جۇمسايدى.

تەز ۇيقى فازاسىن ليمبيكالىق جۇيە باسقارادى. بۇل – بىزدىڭ كەيبىر ەڭ جابايى جانە نەگىزگى ينستينكتەرىمىز پايدا بولاتىن ميدىڭ تەرەڭىندەگى ايماق. ليمبيكالىق جۇيە­ – جىنىس­تىق قالاۋدىڭ، اگرەسسييانىڭ جانە قورقىنىش سەزىمدەرىنىڭ «ۇيى»، الايدا ول بىزگە قۋانىش پەن شاتتىقتى، ماحابباتتى دا سەزدىرەدى.

مي باعاناسىنان تومەندەگى «كوپىرشە» دەپ اتالاتىن كىشكەنتاي دوڭەس تەز ۇيقى فازاسى كەزىندە مول قۋات الادى. وسى كوپىرشەدەن كەلەتىن ەلەكتر پۋلستەرى كوز-قۇلاق بۇلشىقەتتەرىن باسقاراتىن مي بولىگىن نىساناعا الادى. ادەتتە، كوز قاباعى جابىق بولادى، بىراق كوزدەرىمىز بىر جاقتان ەكىنشى جاققا قوزعالۋمەن بولادى، ول تۇستىڭ ينتەنسيۆتىلىگىنە بايلانىس­تى بولۋى مۇمكىن. بىزدىڭ ىشكى قۇلاعىمىز دا تۇس كورۋ كەزىندە جۇمىسىن توقتاتپايدى.

قيمىل-قوزعالىسقا جاۋاپتى مي بولىكتەرى دە وسىنداي، سوندىقتان تۇسىمىزدە ۇشقاندى نە قۇلاعاندى جيى سەزىنەمىز. سونداي-اق ەگەر تۋعاننان سوقىر بولماساق، تۇسىمىز تۇرلى-تۇستى بولادى. ادام ار تۇس كورگەن جولى ونىڭ مازمۇنى جىنىستىق قاتىناسقا قاتىس­تى بولماسا دا، ەرلەردىڭ جىنىس مۇشەسى قاتايىپ، ايەلدەردىڭ قىناپتاعى قان تامىرلارى تولادى جانە تۇس كورۋ كەزىندە قانشالىقتى قيسىنسىز بولسا دا، باسىمىزدىڭ ىشىنە تەڭدەسسىز ۆيرتۋالدىق شىنايىلىق ماشيناسى ورنىعىپ الادى.

تۇس كورۋ كەزىندە ىس جۇزىندە مي قوزعالىس تۋدىرۋعا تىرىسادى، بىراق مي باعاناسىنداعى جۇيە موتونەيرون قاقپاسىن تولىقتاي جاۋىپ تاستايدى. ۇيقى انومالدىعى دا بولادى، ول «تەز ۇيقى ادەتىنىڭ اۋىتقۋشىلىعى» دەپ اتالادى، ياعني موتونەيرون قاقپاسى تولىق جابىلماي، سالدارىنان كوزىمىز جابىق كۇ­­يىندە جانە ۇيىقتاپ جاتساق تا تۇسىمىزدەگى قيمىلدار وڭىمىزگە شىعىپ كەتەدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ۇيىقتاپ جاتقان ادام تۇرىپ كەتەدى.

جاپوندىق «ينەمۋري» – مىزعىپ الۋدىڭ ايقىن تۇرى. بۇل دەگەنىڭىز، كەز كەلگەن جەردە وتىرىپ-اق ۇيىقتاي بەرۋ دەگەن سوز. «سىز توسەگىڭىزدە ۇيىقتاپ جاتپاعاندىقتان، ادەپتەن اۋىتقىماۋ ۇشىن وزىڭىزدى جاعدايعا ساي ۇستاۋىڭىز قاجەت، – دەيدى انگليياداعى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاپونيياتانۋشى مامانى بريگيت ستيگەر، – ماسەلەن، جينالىستا تىڭداپ وتىر­عانداي سىڭاي تانىتاسىز». «ەگەر سىز ساندالىپ جۇرمەگەن بولساڭىز، – دەپ قوسادى ستيگەر، – كىشكەنە «ينەمۋري» ەتىپ الۋ، تىپتى سىزدىڭ بيزنەس ورتاداعى بەدەلىڭىزدى كوتەرۋى مۇمكىن، بۇل سىزدىڭ تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ جۇرگەنىڭىزدى كورسەتەدى.

تەز ۇيقى فازاسىنىڭ سوڭىندا – 4-كەزەڭ سوڭىنداعىداي، ادەتتە، ادام شامالى ويانىپ كەتەدى. ەگەر وياتقىش ساعاتسىز، تابيعي كۇيدە جاتساق، تۇندەگى سوڭعى كورگەن تۇس ۇيقىمىز­­دى قورىتىندىلايدى. ۇيقىعا كەتكەن ۋاقىت ويانۋدىڭ وڭتايلى ۋاقىتىن انىقتاسا دا، كۇن جارىعى دەرەۋ وياتۋ دابىلىن بەرە باستايدى. جارىق ساۋلەلەرى قاباعىمىزعا تۇسىپ، كوز تورىن «سيپاعاندا» ميدىڭ سۋپراحيازمالدىق يادرو دەپ اتالاتىن تۇپكى ايماعىنا سيگنال كەتەدى. وسى كەزدە كوبىمىزدە كورىپ جاتقان سوڭعى تۇسىمىز عايىپ بولىپ، كوزىمىزدى اشامىز دا شىن ومىرگە قايتا قوسىلامىز، الدە باسقاشا ما؟ بالكىم، تەز ۇيقى فازاسىنىڭ ەڭ اتاپ وتەر تۇسى، وسى ۋاقىتتا ميدىڭ سەنسورلىق يمپۋلستەر اعىنىنا تاۋەلسىز جۇمىس ىستەۋى شىعار. قۇپييا ستۋديياعا جايعاسقان سۋرەتشىدەي بىزدىڭ سانامىز تىيىمسىز تاجىريبە جۇرگىزەتىنگە ۇقسايدى.

وياۋ كەزىمىزدە ميدىڭ جۇمىسى جەتىپ– ارتىلادى: باسقارۋدى كۇتەتىن بۇلشىقەتتەر، ساۋدا-ساتتىق، حابارلاما جازۋ، اڭگىمەلەسۋ بىراق ۇيقىعا كەتىپ، بىرىنشى تەز ۇيقى فازاسىنا كىرىسكەن كەزدە عالامداعى ەڭ كۇردەلى دە اسا وزىق «ينسترۋمەنت» وز قالاعاندارىن جاساۋ ەركىنە يە بولادى. ول وز-وزىن ىسكە قوسادى. ارماندايدى. بۇل ۋاقىتتى ميدىڭ ويناۋ ۋاقىتى دەسە بولادى. وسى ۋاقىتتا بىز، شىنىمەن، «تىرىلەمىز». «تەز ۇيقى فازاسى بىزدى شىنايى ادام ەتەتىن نارسە دەۋگە بولادى»، – دەيدى مايكل پەرليس.

قورىتا كەلگەندە، مۇمكىن اريستوتەلدەن باستاپ بارىمىز ۇيقى جايىن دۇرىس تۇسىنە الماي جۇرگەن شىعارمىز؟ ەڭ ۇلكەن سۇراق نەلىكتەن ۇيىقتايتىندىعىمىزدا ەمەس، نەگە ۇيىقتاي المايتىندىعمىزدا بولسا كەرەك. قالاي دەسەك تە، وزىمىزدىڭ دە، ۇرپاعىمىزدىڭ دا دەنىمىز ساۋ بولسىن دەسەك، ۇيىقتايتىن ۋاقىتقا ەرەكشە مان بەرگەنىمىز جون. وسىنى ەستەن شىعارمايىق.

اۆتور: مايكل فينكەل، فوتو: ماگنۋس ۆەننمان


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز