.

ۋاقىت توقتاپ قالعان جەر

قارمەن، سۋىقپەن ارى شارشاعان ەسەكتەرمەن كۇرەسكەن پول سالوپەك اۋعانستاننىڭ ۆاحان دالىزىندەگى سوڭعى قادامدارىن باسىپ بارادى. ول فوتوگراف مەتيۋ پالەيمەن بىرگە پاكستانعا قاراي يرشاد اسۋىنا بەت العان. شىڭعا كوتەرىلۋگە 3 ساعات ۋاقىت قاجەت ەدى، الايدا ساپار 9 ساعاتقا سوزىلدى. اسۋدىڭ ۇستىندەگى بۇلت كوشىپ، كۇننىڭ ۇياسىنا قونۋى انىق كورىندى. «شارشاعانىما قاراماستان الگى كورىنىس مەنى تاڭعالدىردى. بۇل جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقاندا كورەتىن ساۋلە سەكىلدى»، – دەيدى سالوپەك.

قاتەرلى ارى قىزىققا تولى ساپار اۋعانستاننىڭ بەيبىت ومىرى مەن قازىرگى شيەلەنىستى كورسەتەدى.

ونىڭ شاشى كۇلگىن تۇسكە بويالعان. ۇستىنە سپاندەكستەن تىگىلگەن كويلەك كيىپتى. ول جالعىز بيلەپ تۇر. جەرگىلىكتى ەمەس الدەبىر بويجەتكەن ازييانىڭ تاستاقتى جۇرەگى سانالاتىن تاجىكستان مەن اۋعانستاندى بولىپ جاتقان پياندج وزەنىنىڭ جاعاسىندا، قييانداعى ەلسىز ايماققا ايالداعان كولىگىنىڭ ۇستىندە جالاڭاياق بۇراڭدايدى. پامير تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك قيىرىنداعى بۇل مەكەن – ەسىرتكى تاسىمالداۋشىلار ۇشىن جەر جانناتى. كولىكتە ەۋروپالىق وداقتىڭ نومىرى بار. ال ونداعى بويجەتكەن كىم؟ كونە حيپپيلەر سوقپاعىنىڭ كەشىككەن تابىنۋشىسى ما؟ دارۋىش؟ كىرىپتار؟ ساياحاتشى؟ جيھانكەز؟ بولجاپ بىلۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.

ۆاحان دالىزىندەگى تومەنگى القاپتاعى شوپتىڭ وسۋىن باقىلاپ كەلە جاتقان سيدول، جۇماعۇل مەن اسسان حان قوداستارىمەن قايتىپ كەلە جاتىر. تابىنداردى جايىلىمعا جىبەرمەيدى. سوسىن ۆاحان حالقى شوپتى ورىپ الىپ، كەپتىرىپ، قىس ايلارىندا مالدىڭ جەمى ۇشىن پايدالانادى.

ورتالىق ازييا تاۋلارى اراسىندا ايدان اسا ساپارلاپ، شالا قۇرساق ارى دەنەسى كۇستەنگەن، السىرەگەن ەسەگىن تەبىنىپ، ىلبىپ بارا جاتقان مەن سالەمدەسۋ رەتىندە تەر سىڭگەن باسكيىمىمدى كوتەردىم. مەن الەمدى ارالاپ كەلەمىن. بەس جىل بويى «جۇماقتان شىققان جول» دەپ اتالاتىن جوبا اياسىندا جەردى شارلاپ جۇرمىن. بۇل – تاس داۋىرى كەزىندە جايلى مەكەن ىزدەپ عالامشاردى ارالاعان العاشقى اتا-بابالارىمىزدىڭ ىزىمەن جۇرە وتىرىپ باياندايتىن جوبا. توقتاۋسىز، كۇنى بويى وزەننەن وتىپ، قۇرلىقتى اي بويى كەزىپ، 34 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلعان جولدى جۇرىپ وتۋ بارىسىندا كۇندە بىر تاڭعاجايىپ وقيعاعا كۋا بولاسىز. سوندىقتان جاپان دالادا بيلەپ تۇرعان قىز مەنى تاڭعالدىرعان جوق.

«وعان قاراپ وزىمدى كارى سەزىندىم»، – دەپ نالىدى فوتوگراف مەتيۋ پالەي كەڭەس وكىمەتى سالىپ كەتكەن شاڭداق جولمەن باياۋ ىلبىپ بارا جاتقاندا.

پالەي – اۋعانستاننىڭ ۆاحان دالىزىن كەسىپ وتەتىن سيرەك ساپارداعى سەرىگىم. بۇل – گيندۋكۋش تاۋلى جوتالارىنىڭ ارتىندا جاسىرىنعان، ۇمىت قالعان مەكەن. كۇندە تاڭەرتەڭ ول قۇرىسقان ارقاسىن جازۋ ۇشىن جول ۇستىندە يوگا جاسايدى. ال مەن ۇشىن ورتا جاس بەلگىسى – نوۋتبۋگىمدەگى ۇلكەيتىلگەن قارىپتەر بولاتىن. بىراق وزىمدى كارى سەزىنگەن ەمەسپىن. الەمدى ارالاۋ بالا كۇنىڭدى قايتا ورالتادى. بەس نە التى جىلدان كەيىن بارۋدى ماقسات ەتكەن وتتى جەر ارحيپەلاگىنە جەتكەن كەزدە جاڭا تۋعان سابيدەي بولامىن. سوڭىما قارادىم.

قالا-يە پاندجاح اۋىلىندا بالالار تاڭەرتەڭ مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى مەرەكەسى قۇربان ايت مەيرامىنا جينالعان. ولار قۇرباندىققا شالىنعان قويدىڭ ەتىنەن اۋىز تييۋگە قۇمارتىپ وتىر. ۆاحاندىقتار ەتتى سيرەك جەيدى، ويتكەنى جاس ەتتى ساقتاي المايدى.

پالەي پياندج وزەنىنىڭ ەلسىز جاعاسىندا قولىن قۇلاشتاپ جايىپ جىبەرىپ، تىرسەگىن بىر-بىرىنە سوعىپ ۆاحان بيىن بيلەپ جۇر. تاۋدان اققان سالقىن سۋدىڭ ارعى جاعى – اۋعانستان.سول ارعى بەتتە پالەيدىڭ بيىن قىزىقتاپ جينالىپ قالعان كەڭ بالاقتى قوڭىر شالبار مەن قوڭىر جەيدە كيگەن بىرنەشە ۆاحان قويشىسى ونىڭ قيمىلىن قايتالاپ تۇر. اۋعانستاندا بارى بيلەيدى. 2000 جىلدارى سوعىس كەزىندە سولتۇستىك اليانسى اسكەري كولونناسىمەن، مينالارعا تۇسىپ قالماس ۇشىن ت-55 تانكىسىنىڭ ارتىنان «كونگو تىزبەگى» سەكىلدى قادامىمىزدى ساناپ باسىپ، كابۋلعا بيلەپ كىردىك. ول كەزدە وسى ساپارىم الى باستالماعان.

اۋعانستانداعى ۆاحان دالىزى – تاجىكستان مەن پاكستان اراسىندا جاتقان، باتىس قىتايدىڭ باسىن قىراۋ شالعان تاۋلارىنا دەيىن 320 كيلومەترگە سوزىلعان ارى جەردەگى ەڭ الىس ەلسىز مەكەننىڭ بىرى. رەسەي مەن بريتانييا XIX عاسىرداعى وزدەرىنىڭ ازييالىق يمپەريياسىن بولۋ ۇشىن جاساعان بۋفەرلىك ايماق، گەوگرافييا، گەوساياسات پەن ۋاقىت قۇرساۋىندا ۇمىت قالعان جەر ىسپەتتى. مۇندا 17 000-عا جۋىق فەرمەر مەن كوشپەندى حالىق وزدەرىنىڭ ورتاعاسىرلىق جا­­يىلىمدارى مەن تاس قابىرعالى اۋىلدارىندا تىرشىلىك كەشىپ جاتىر. بۇل – مەنىڭ وڭتۇستىك ازيياعا كىرەتىن نۇكتەم.

بىز تاجىكستان شەكاراسىن يشكاشيمدا كەسىپ وتتىك. سوعىس تىلشىسى رەتىندە اۋعانستان شاڭىن «جۇتقالى» بەرى 16 جىل وتە شىعىپتى. بۇل جاقتىڭ مەنىڭ ەسىمدە قالعانىنان اۋىلى الىس ەكەن.

ومينا بەگۋم ۋچ ۋرگۋنتتاعى ۇيىنىڭ توبەسىندە سالىنعان لاشىقتا دەمالىپ وتىر. بۇتا، جاپىراق پەن شوپتەن جاسالعان ۋاقىتشا قۇرىلىس «كاپا» دەپ اتالادى. جاز ايلارىندا كۇندىز ونى كولەڭكەلەپ، تۇندە ۇيىقتاعان قولايلى.

مەنىڭ اۋعانستان تۋرالى ەستەلىكتەرىم «hilux» پيكاپتارىنىڭ ۇستىندەگى قارۋلى ادامدار مەن 230 كيلوگراممدىق بومبانىڭ زاقىمدارىنان قۇرالعان. كەرىسىنشە، كەدەي، مۇلدە وڭاشا، قاۋىپ-قاتەردەن قالقان بولىپ تۇرعان گيندۋكۋش ارقاسىندا ۆاحان دالىزى بەيبىتشىلىكتىڭ وازيسى سەكىلدى كورىنەدى. ادامدارى بىر تابىن وگىزدى اي̆نالدىرا اي̆داپ، ەجەلگى تاسىل بوي̆ىنشا استىق باستىرىپ جۇرگەن بيداي̆ القابىنان قورىقپاستان وتتىك. ولار ۇندى كونە سۋ ديىرمەنىمەن تارتادى. جەرگىلىكتى ۆاحان فەرمەرلەرى اقكوڭىل يسمايليتتەر ارى ولاردىڭ ايەلدەرى ورامال تاقپايدى. قارلى شىڭدارعا جاۋىنگەرلەر ەمەس، تاۋ بارىسى يەلىك ەتەدى. ەشكىم مىلتىق اسىنبايدى. بۇل – اۋعانستاننىڭ اۋىلدىق جەرىنىڭ ناعىز ۇلگىسى.

«قازىر بىز قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان داۋىردەمىز، – دەيدى قويشى دەرۆيش الي.  – 1990 جىلدارى شاي دا تاپپايتىن ەدىك. قازىر ومىر جاقسى».

اليدىڭ قوناقجاي ايەلى كۋشناماماش بىزگە داندى تاندىر نان پىسىرىپ بەردى. شاتىرىمىزدى ولاردىڭ شوپتى اۋلاسىنا ورناتتىق. تىزىلگەن تەرەكتەر سامال جەلمەن تەربەلەدى. ۆاحاننىڭ تىمىرسىق تابيعاتى جاسىل رەۆوليۋتسييانى باستان وتكەرگەندەي. ەگىلگەن اعاشتار كونونداردىڭ بىر كەزدەگى جالاڭاش تابانىن باسقان. كەيبىر ۆاحاندىقتار العاش رەت وزدەرىندە وسكەن قىزاناق پەن اسقاباقتىڭ دامىن تاتتى. بۇل – كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ ارقاسى. ورىكتەر ەكى اي بۇرىن گۇلدەدى جانە مۇزدىقتار ەرۋىنىڭ كەنەتتەن ارتۋى سۋارۋدى جەڭىلدەتتى.

9 جاستاعى ازيز بەگۋم شارفىن تۇزەتىپ جاتىر. ۆاحاندىقتار يسلامنىڭ ەركىندەۋ يسمايلييا دەپ اتالاتىن اعىمىن ۇستانادى. بۇل اعىمدا ايەلدەردىڭ حيدجاب كييۋى مىندەتتى ەمەس. الايدا ورامال كۇندەلىكتى داستۇرلى كيىمگە اينالىپ كەتكەن.

بىر كۇنى گيندۋكۋش پەن پاميردەگى مۇزدىقتار ەرىپ بىتەدى دە، ۇمىت قالعان اشتىق قايتا ورالادى. الايدا ۆاحان سۇرلەۋسىز اتىراپتارىندا جاياۋ وتكەن سول جارقىن كۇندەر وزىم سەزبەگەن، بىراق ومىر بويى ىزدەگەن جەرۇيىعىم سەكىلدى كورىندى. قارعالار اشىق كوك اسپاندا اينالا ۇشىپ جۇر. قىركۇيەكتە شىعىس ۆاحانداعى قىرعىز كوشپەندىلەرىنىڭ جوعارى جا­­يىلىمدارى كۇن ساۋلەسىن كونە كارىپتاس سەكىلدى كورسەتەدى. ۇي كولەمىندەي قويتاستار جالاڭاش تاۋ سىلەمدەرىندە الىپ اينا سەكىلدى جارقىرايدى. ولاردىڭ بەتى جوعالعانىنا كوپ بولعان مۇز جارتاستار اسەرىنەن اينەكتەي جىلتىر كۇيگە ەنگەن.

مۇز داۋىرلەرى تسيكلمەن قايتالانادى. كەلەسى مۇز داۋىرى اليدىڭ كىشىگىرىم قوجالىعىن تۇك قالدىرماي جويىپ، شامامەن 40 جىل بۇرىن ۆاحان جايىلىمدارىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ تانكىلەرى قالدىرعان تەرەڭ ىزدەردى وپ-وڭاي تەگىستەپ تاستايدى. ولاردىڭ ىزى جاڭا تۇسكەندەي كورىنەدى. ۋاقىت وتە كەلەسى بىر ۆاحاندىق استىق باستىرىپ، بيدايدى سوبىعىنان اجىراتۋ ۇشىن وگىزدەرىن ايداپ، مەنىڭ ساناۋىم بويىنشا ار تابا نان ۇشىن 3600 اينالىم جاسايدى. مۇنىڭ بارى شەڭبەر سەكىلدى اينالىپ كەلەدى.

مەنىڭ ساپارىم دا راديۋسى الەمنىڭ قاق ورتاسىنا اپاراتىن شەڭبەر تارىزدەس.

قالاھ-يە ۋست قالاسى. بيبى حاۋا وتتى باقىلاپ وتىر. ول سۇت پىسىرىپ، دامىن كەلتىرۋ ۇشىن بىر شوكىم تۇز قوسادى. ۆاحان اسحاناسىندا تاماق پىسىرۋ، ىشۋ مەن جۋىنۋعا ارنالعان سۋ شاينەكتەرى داستۇرلى پەشتەردە كۇنى بويى قايناپ تۇرادى. ۆاحاندىقتار قوناقتار مەن اۋىلدىڭ ماڭىنان وتىپ بارا جاتقانداردىڭ بارىنە قوناقجايلىق كورسەتەدى.

تاڭەرتەڭ 23 قىركۇيەكتە مۇزدى تۇماندى قاق جارىپ، ەكى ەسەككە جۇگىمىزدى ارتىپ، يرشاد اسۋىنان وتپەككە ساپارعا شىقتىق. بۇل جاپان دالاداعى بيىك وتكەل اۋعانستان مەن پاكستاندى بولىپ تۇرعان گيندۋكۋش پەن قاراقورىم جوتاسىنىڭ تۇي̆ىسەتىن تۇسىنا جاقىن.

وسىنداي قىسقى داۋىلدا تاۋعا شىعۋ وعاش ارى باعىتتان جاڭىلدىرادى. بۇل قاتقان ارى قاتتى قۇلاما تەڭىزگە ورمەلەۋمەن تەڭ. بىز مۇنداي جاعدايعا لايىقسىز جازعى اياقكيىمدەرىمىزبەن سول «بريلليانت» تولقىنداردى تەپكىلەپ، اياق تىرەيتىن جەر سالامىز. قار قاۋىپتى جىرالاردى جاسىرىپ جاتىر. كەيدە ەسەكتەر مۇزعا تايىپ قۇلاپ، قايتا تۇرۋعا تالپىنبايدى. بىز ولاردىڭ بەلىنە ۇستاپ، اياققا تۇرعانشا كوتەرەمىز. بۇل قايتالانا بەرگەننەن كەيىن قاتتى تيتىقتاتتى. جيى اداسىپ تا كەتتىك.

يرشاد اسۋى تەڭىز دەڭگەيىنەن 4979 مەتر بيىكتە جاتىر. اقىرى وعان كۇن باتقاندا بىر-اق جەتتىك. پالەي شارشاڭقى قالىپتا جەڭىس بيىن ورىندادى. مۇزداي اۋانى جۇتىپ ەدىم، وكپەمدى ۇستارانىڭ جۇزىمەن تىلىپ وتكەندەي̆ بولدى. ىقتاسىن مەن وتسىز بۇل ارا شاتىر تىگۋگە قاۋىپتى ەدى. بىراق بىزدە باسقا امال بولمادى. بىز تەمىردەي قاتقان ارقاندارمەن الىسىپ جۇرىپ، بولاتتاي بەرىك جەرگە شاتىرىمىزدىڭ قازىقتارىن قاقتىق. مەنىڭ مۇز قاتقان شالبارىم، تىپتى ۇيىقتايتىن سومكەنىڭ ىشىندە بولسا دا تۇنى بويى ەرىگەن جوق. قاراڭعىدا جەلپىلدەگەن برەزەنتپەن ەسەكتەردى وراۋ ۇشىن ازىناعان دالاعا بىر-اق رەت شىقتىم. باسىمدا ورناتىلعان شام ساۋلەسىنەن ولاردىڭ ماعان قادالعان رەنىشتى كوزدەرىن كوردىم. مەن ولارعا قاراي المادىم.

كەلەسى كۇنى تۇندە گيندۋكۋشتىڭ شىعىس شەتىندە شاتىر تىگىپ جاتقانىمىزدا قاراپايىم كيىنگەن پاكستاندىق قورعانىس كۇشتەرى قاماۋعا الدى. بىز بۇعان دەيىن پاكستانعا يرشاد ارقىلى كىرۋ جوسپارىمىز تۋرالى قۇزىرەتتى ورگاندارعا حابارلاعان بولاتىنبىز. قولىمىزدا الدىن الا العان ۆيزامىز بار ەدى. بىراق اك-47 اۆتوماتتارىمەن قارۋلانعان اسكەريلەر تىيىم سالىنعان ايماققا وتكەنىمىزدى ايتىپ تۇرىپ الدى. ولار بىزدى جاقىن ماڭداعى قالا گيلگيتكە اكەلدى. قاماۋعا تۇستىك. كەرەۋەتىندە دوڭبەكشىگەن پالەيدىڭ تىعىپ ۇستاعان موبيلدى تەلەفونىنان فيلم كورىپ، فرانتسۋز اكتسەنتىمەن سونداعى سوزدەردى قايتالاعانىن ەستىدىم: «كوز ۇشىن كوز شىعارۋ بۇكىل الەمدى سوقىر قىلادى».

كوسيم مۇحاممەد پەن ونىڭ ۇلى اتو شيرك اۋىلىنىڭ ۇستىندەگى ىستىق بۇلاققا جاڭا عانا شومىلىپ كەلدى. ۆاحان دالىزىندەگى كوپتەگەن ۇيدە اعىن سۋ جوق، سوندىقتان شومىلۋ مەن كيىم جۋۋعا ارنالعان تۇراقتى ىستىق سۋدىڭ بولۋى جان راقاتى.

«مەتيۋ، گانديدى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ قاۋىپسىز ۇيىندە كورىپ جاتسىڭ با؟» – دەپ سىبىرلادىم.

كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ قاراپايىم كيىنگەن اگەنتتەر بىزدى پاكستاننان كەتەتىن العاشقى ۇشاققا وتىرعىزىپ جىبەردى. كەيىننەن مۇنىڭ بارى قاتەلىك ەكەنى مالىم بولدى. قاعازدان كەتكەن قاتە. بىرنەشە كۇن ىشىندە پاكستانعا قايتا ورالىپ، توقتاپ قالعان الەمدىك ساپارىمدى قايتا جالعاستىرۋعا رۇقسات الدىم. بىراق شىجىعان اراب قالاسىنا كەلىپ قونعان تۇنى بۇتىمدا الى سول البا-جۇلبا قىسقى شالبارىم بولاتىن. وزىمدى ىڭعايسىز سەزىندىم. اۋەجايدىڭ شۋلى يمميگراتسييالىق كەزەگىندە ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى بولعان مەن كۇنگە كۇيگەن قولىمنىڭ سىرتىنا قارادىم. سودان كەيىن يرشاد اسۋىنىڭ توبەسىندەگى كەشتى ەسىمە الدىم.

ۋچ ۋرگۋنت اۋىلىندا بيبى بەدجود ۇلى دجاۆەدتى كوتەرىپ تۇر. 70 مىڭعا جۋىق ۆاحاندىق اۋعانستان، تاجىكستان، پاكستان مەن قىتايعا سوزىلعان تاۋلاردا تىرلىك ەتەدى. «ۆاحان» دەپ اتالاتىن ولاردىڭ ۇندىس-ەۋروپالىق تىلى يراندىقتار سويلەيتىن پارسى تىلىنە جاقىن.

بوزارعان كۇن شەڭبەرى بوراندى بۇلتتار اراسىنان جىلت ەتىپ كورىندى. شامامەن ەكى مينۋتتاي اي̆نالانىڭ بارى كۇمىستەي̆ جىلتىراپ تۇردى. التىن مەن كۇمىسكە مالىنعان بىلىك قاراقورىمعا شاشىلىپ، الەمنىڭ جيەگىنە سوزىلا قاز-قاتار تىزىلگەن قار پيراميدالارىنىڭ توبەلەرىن نۇرعا بولەدى. بۇل مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ سونگەن ۇمىتىن قايتا تۇتاتقان جارىق تارىزدى. بۇل بۇكىل ادامزاتپەن بىرگە جاڭا مەملەكەتكە قاراي قادام باسىپ بارا جاتقانىمدى ەلەستەتتى.

جولدار سوقپاققا اينالاتىن ۆاحان دالىزىنىڭ شىعىس شەتىندەگى ەلسىز ايماققا تاياۋ ماڭدا مىنا قىز نيشتكوۋر اۋىلىنداعى ۇيىنە قاراي اسىعىپ، سيىرىنىڭ قۇيرىعىن بۇراپ جاتىر. جەر جۇزىن ارالاپ جۇرگەن سالوپەك توبەسىن تۇسكى كۇن ساۋلەسى شالعان شالعايداعى تاۋعا باعىت الىپ بارادى.

اۆتور: پول سالوپەك، فوتوگراف: مەتيۋ پالەي


پول سالوپەك Chicago Tribune گازەتىنىڭ تىلشىسى بولىپ جۇرگەندە ەكى رەت پۋليتتسەر سىيلىعىن جەڭىپ الدى. وڭىردى 1999 جىلدان بەرى ارالاپ جۇرگەن مەتيۋ پالەيدىڭ ۆاحان دالىزىن تۇسىرگەن سۋرەتتەرى سوڭعى رەت جۋرنالدىڭ 2013 جىلعى اقپانداعى سانىندا جارييالاندى.

ماقالا كوممەرتسييالىق ەمەس National Geographic ۇيىمىنىڭ ارقاسىندا جارىققا شىقتى.


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*
تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز