.

سىرتقى الەمنەن تونگەن قاۋىپ

برازيلييا ۇكىمەتى سالىپ بەرگەن پوستو-اۆا ەلدى مەكەنىندەگى بەس اۆالىق وتباسىنىڭ ورمانداعى تۇنگى سەرۋەنى. ەلدى مەكەندەردە قونىستانعان باسقالارى سيياقتى، اسىرەسە ورماندا تۋىپ-وسكەن اعا بۋىن اۆالىقتار ورماندى ساعىنادى. سوندىقتان بۇرىنعى داستۇردەن قول ۇزبەۋ ۇشىن ولار وسىلاي سەرۋەندەپ تۇرادى. برازيلييا بايىرعى يزولياتسييالانعان حالىقتارمەن قازىرگى «وقشاۋلىقتى ساقتاۋ» ساياساتىن 1987 جىلى عانا قابىلدادى.

برازيلييا مەن پەرۋدەگى امازونييا ورماندارىندا كەن يگەرۋشىلەر، شارۋالار مەن زاڭسىز اعاش كەسۋشىلەر ەڭ سوڭعى وقشاۋداعى ادامداردىڭ مەكەندەرىن باسىپ الۋدا.

كۇرەڭقىزىل جەردەگى تەگەرشىك ىزدەرى تەرەڭ ارى تۇسكەنىنە كوپ بولماعان. تايناكي تەنەتەحار جاقىننان قاراۋ ۇشىن جول تالعامايتىن تاۋ موتوتسيكلىنەن تۇسىپ، ىزدەردى ۇستاپ كوردى.

«ىز تاڭەرتەڭ تۇسكەن»، – دەپ ول مىنا باقىلاۋسىز قالعان شەكارا ايماعىنداعى ادامنىڭ كەز كەلگەن بەلگىسىن نازاردان جىبەرمەيتىن اككى ىزتانۋشىداي ايتتى.

ول دۇربىمەن وتتاي قىزىل ساۆاننانىڭ ويلى-قىرلى جوتالارىن سۇزىپ شىقتى. الگى جوتالار تال-تەرەكپەن كومكەرىلگەن قىرقاعا اپارادى. برازيلييانىڭ وسىناۋ ەڭ داۋلى جەرىندەگى مىنا تەگەرشىك ىزدەرى بىر عانا زييانكەستى بىلدىرەدى.

«اعاش كەسۋشىلەر، – دەيدى تايناكي. – ناعىز جاۋىمىز!».

تايناكي جانىنداعى سەرىكتەرىنە بۇرىلدى. گۋادجادجارا تايپاسىنىڭ تورت وكىلى شوقالاقتان شارشاعان موتوتسيكلدەرىنەن تۇسىپ جاتقان بولاتىن. الا-قۇلا پاترۋل مۇشەلەرىنىڭ ۇستىندە جامالعان دجينسى شالبار، كامۋفلياج كيىم، كەيبىرىندە تىپتى ۇشقىشتىڭ كوزىلدىرىگى بار. تۇگەلىندە قاراپايىم قارۋ: بىر وقتىق مىلتىق، قولدان جاسالعان تاپانشا مەن ازىن-اۋلاق ماچەتە.

«ارتتارىنان ىلەسەيىك پە؟» – دەپ سۇرادى تايناكي.

پوستواۆالىقتار ازانمەن سۋعا تۇسكەندى ۇناتادى. قولىنداعى تاسباقالاردىڭ قازاننان شىعۋى عاجاپ ەمەس.

ولار زاڭسىز اعاش كەسۋشىلەردىڭ تەحنيكاسىن ورتەپ، قارۋ-جاراق پەن شىنجىرلى ارالارىن تارتىپ الىپ كەتۋگە ماجبۇرلەدى. پاترۋل كوشباسشىلارىنا، ولاردىڭ اراسىندا 33 جاستاعى تايناكي دە بار، سان مارتە «ولتىرەمىز» دەگەن قوقان-لوقى كورسەتىلگەن. پاترۋلدەگى كەي قىزمەتكەرلەر وزدەرى مەن جاقىندارىنىڭ باس اماندىعى ۇشىن كىم ەكەنىن جاسىرىپ، جالعان ەسىم قولدانادى. 2016 جىلى بىر اي ىشىندە ولاردىڭ ۇشەۋىن ولتىرىپ كەتكەن. جۇز شاقتى جەرگىلىكتى ۆولونتەردىڭ بارلىعى دەرلىك وسى جەردە تۋىپ-وسكەن. ولار وزدەرىن «ورمان ساقشىلارى» دەپ اتايدى. وسى جانە وزگە دە مۇنداي توپتار شىعىس امازونيياداعى مارانيان شتاتى مەن 4150 شارشى شاقىرىم جەردى الىپ جاتقان اراريبوييا اۋماعىنىڭ قورعالاتىن ورماندى القاپتارىن جالماپ بارا جاتقان جاپپاي زاڭسىز اعاش كەسۋدى توقتاتۋ ماقساتىندا كەيىنگى جىلداردا پايدا بولدى. ورماندارمەن بىرگە گۋادجادجارانىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلگەن اڭشىلىق كاسىبىنە ارقاۋ بولعان جابايى اڭ-قۇس تا قۇرىپ، كولدەردەن باستاۋ الاتىن وزەندەر مەن ساعالاردىڭ سۋى تارتىلا باستادى.

گۋادجادجارادا باسكە تىگىلگەن دۇنيەنىڭ قۇنى جوعارى، بىراق ولار عاسىرلار بۇرىن سىرتتان كەلگەندەرمەن العاشقى قاندى قاقتىعىستان بەرى جان ساقتاۋدىڭ تيىمدى ستراتەگييالارىن ويلاپ تاپقان. كوبى سىرتقى الەمدەگى ومىر سالتىمەن تانىس، سول ورتادا ومىر سۇرگەن. اراريبوييا رەزەرۆاتسيياسىنداعى اۆا تايپاسىنىڭ جاعدايى تىپتەن مۇشكىل. اۆا كوشپەندىلەرىنىڭ بىرنەشە تارماعى، ياعني امازونييانىڭ قيىر شىعىسىنداعى وقشاۋلانىپ قالعان نەمەسە «بايلانىستان ادا» ادامدار شىنجىرلى ارانىڭ ىزىڭداعان دىبىسى مەن ورمان ورتىنەن اردايىم قاشىپ-پىسىپ، وسى اۋماقتىڭ ورتاسىن كەزىپ تىرشىلىك ەتەدى.

تارىلىپ بارا جاتقان ورمان ساقيناسىنا قامالعان اۆالىقتار ايتارلىقتاي السىز توپقا جاتادى. امازونييا سۋ باسسەيندەرىنىڭ بويىندا سانى 50-دەن 100-گە دەيىن دەپ شامالانعان وقشاۋ تايپالار بار. بارلىعىن قوسقاندا، بەس مىڭعا جۋىق ادامعا قاۋىپ تونىپ وتىر. بۇل توپتار الەمدەگى سوڭعى وقشاۋ تايپالاردىڭ كوپشىلىگىن قۇرايدى. مۇنداي تايپالار تەك پاراگۆايدىڭ چاكو بۇتالى ورمانى مەن اندامان ارالدارىندا، سونداي-اق جاڭا گۆينەيانىڭ باتىسىندا عانا بار ەكەنى بەلگىلى. سانى كىشكەنتاي كورىنگەنمەن جەرگىلىكتى ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعايتىندار «باسكە قاۋىپ-قاتەر تونگەن دۇنيە عانا ەمەس، عالامشارىمىزدان جوعالعان ومىر سالتىنىڭ ۇلگىسىن ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى قو­­يىلعان» دەگەندى العا تارتادى.

ورنىققان اۆالىقتار جاققان وت دجۋريتي ۇكىمەتتىك بەكەتى سىرتىنداعى مانيوك الاڭدارىن «تازالايدى». ولار ەگىنشىلىك، بالىق پەن اڭ اۋلاۋ، سونداي-اق ازىق ىزدەۋ سالتتارىن ارالاستىرا ومىر سۇرسە، كوشپەندىلەرى تەك قانا اڭشىلىق جانە ازىق ىزدەۋمەن اينالىسادى.

«الدەبىر ەتنيكالىق نە ادامدار توبى جەر بەتىنەن عايىپ بولعان كەزدە… زييانى وراسان زور، – دەيدى بايىرعى حالىقتىڭ قۇقىعىن قورعاۋشى سيدنەي پوسسۋەلو، – ادامزات جۇزى بىركەلكى بولىپ، ادامگەرشىلىك جۇتاپ بارادى».

اۆالىقتاردىڭ سىرتقى الەممەن بايلانىسى كوبىنە ولارعا قارسى جاسالعان زۇلىمدىقپەن سيپاتتالادى. بۇگىن، بالكىم، شامامەن 600 اۆالىقتىڭ جۇز شاقتىسى عانا ورماندا كوشپەندى ومىر سۇرەدى. ال سوڭعى ونجىلدىقتاردا وركەنيەتپەن بايلانىسقا «شىققان» قالعاندارى بايىرعى حالىقتىڭ قورعالاتىن تورت اۋماعىنىڭ ۇشەۋىندەگى اۋىلدارعا ورنىققان. بۇل جەرلەر مارانياننىڭ باتىس شەكاراسىنداعى ىرگەلەس دالىزىندە سوزىلىپ جاتىر. اۆالىقتاردىڭ بولۋى باتىسقا قاراي سوزىلعان جاڭبىرلى ورماندارعا ماڭىزدى بۋفەرلىك قىزمەت اتقاراتىن 12300 شارشى شاقىرىم قۇرعاق ورماندى ماسسيۆتەردى زاڭمەن قورعاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.

اۆا وقشاۋ توپتارى تورت قورىقتىڭ ۇشەۋىندە ومىر سۇرگەنىمەن اراريبوييادا بارلىق، ياعني شامامەن 60-80 اۆالىق – نەگىزىنەن، وركەنيەتتەن ادا، قورىقتىڭ وزەگىنەن ايىرىلماي وتىر. ولار الى كۇنگە نايزا-ساداقپەن اڭ اۋلاپ، تولىقتاي دەرلىك ورماننىڭ مولشىلىعى مەن سۋىنا سەنەدى. ولاردىڭ اينالاسىندا سىرتتاعىلارمەن كەزدەسىپ قالعاندا دەلدال بولا قالاتىن وتىرىقشى اۆالىقتار جوق.

قورىقتىڭ ورتالىعىنداعى توبە مەن جازىقتاردا ونداعان قالاشىق پەن اۋىل ورنالاسقان. ول جەرلەردە شامامەن 5300 گۋادجادجارالىق ومىر سۇرەدى. ال قورىقتىڭ سىرتىندا بەس ىرى مۋنيتسيپاليتەت بار. ولاردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋ­­شى كۇشى – اعاش كاسىبى بولىپ قالىپ وتىر. مارانياننىڭ بايىرعى ورماندى القابىنىڭ 75 پايىزى جوعالىپ ۇلگەرگەن، ال قۇندى ورماندى ەگىستىكتەردىڭ باسىم بولىگى – اراريبوييا، اۆالىقتار مەكەندەيتىن قالعان ۇش بايىرعى حالىق مەكەنى – التو تۋرياچۋ، كارۋ مەن اۆادا، سونداي-اق ىرگەلەس بيولوگييالىق رەزەرۆات اۋماعىندا جاتىر. بۇل جەرلەردە اعاش كەسۋگە تىيىم سالىنعان، سوندىقتان اعاش ساۋداسى تۇتاستاي قىلمىسقا اينالعان.

قانجىعاسى كىشكەنتاي مازامامەن مايلانعان اۆالىق اڭشى. كەيدە ولار وقشاۋداعى قانداستارىنىڭ ىزدەرىن كورىپ قالانى بار. زاڭسىز اعاش كەسۋشىلەر مەن قونىستانعاندار تاراپىنان قىسىم كورسەتىلۋىنە قاراماستان امازونييا ورماندارىندا جۇز شاقتى اۆالىق الى دە كوشپەندى ومىر سالتىن ۇستانىپ كەلەدى.

بۇل براكونەرلەرگە كەدەرگى كەلتىرمەيدى، ولار اسقان ساقتىق پەن جالعان قۇجاتتارىنىڭ ارقاسىندا كۇزەت پەن زاڭدى پىسقىرمايدى. اعاش كەسەتىن كولىكتەر پوليتسييا تەكسەرمەيتىن جولدارمەن جۇرىپ، تاۋارلارىن ۇندىستەردىڭ اۋماعىنان تىس جەرلەردەگى قۇپييا اعاش زاۋىتتارىنا جەتكىزەدى. وسى جۇيەنىڭ اۆا تايپاسىنا قاتەر توندىرگەنى سونشالىق، 2012 جىلى تايپالىق ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن Survival International ۇيىمى اۆالىقتاردى: «جەر بەتىندەگى ەڭ كوپ قاتەر تونگەن ەتنيكالىق توپ»، – دەپ اتادى.

گۋادجادجالىقتار وزدەرىنىڭ تاعدىرىن اۆا سيياقتى «وقشاۋلانعان» تايپالارمەن تىعىز بايلانىستىرادى. «اۆالىقتاردى قورعاۋ تالپىنىسى مەن ورماندى ساقتاۋ – بىر بۇتىن»، – دەيدى سونييا گۋادجادجارا. سونييا برازيلييا­نىڭ بايىرعى حالىقتارى بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بولىپ ىستەگەن. ۇيىم ەلدەگى 300-دەن استام بايىرعى حالىقتار توبىنىڭ داۋىسىن ەستىرتۋدى وزىنە ماقسات تۇتادى.

تايناكيدىڭ ورمان كۇزەتى باس قوسىپ تۇرعاندا ماڭايداعى فەرمادان باسىنا كاسكا كيگەن الدەكىم اتىپ شىقتى. ول لاس موتوتسيكلىن شۇعىل وتالدىرىپ، تايىپ تۇردى.

الگىلەر: «ولحەيرو!» – دەپ شۋىلداپ قويا بەردى. ۇرى!

ساقشىلار وز ارالارىنداعى تىڭشىلار جەلىسىمەن دە كۇرەسۋگە ماجبۇر. اقپارات تاسۋشىلار پاترۋلدەردى باقىلاپ، اقى تولەۋشىلەرگە جيناعان مالىمەتتەرىن جەتكىزۋگە اسىعادى. ولار وز كەزەگىندە اعاش كەسۋشىلەرگە حابار بەرەدى.

پوستو-اۆا ەلدى مەكەنىندەگى مىنا بەس وتباسى سيياقتى ورنىققان اۆالىقتار ورمانعا شىققاندا ۇستەرىندەگى زاماناۋي كيىمدەرىن شەشىپ تاستايدى. ويتكەنى جابايىلارى كەزدەسىپ قالسا، تانىماي قالىپ، شابۋىلداۋى مۇمكىن. ايەلدەرى وشاق جاعىپ، بالالاردى قارايدى. ال ەركەگى ساداق-نايزا اسىپ، اڭ اۋلايدى.

«بۇل جەردەن كەتۋىمىز كەرەك! – دەپ تايناكي بۇيرىق بەردى، – ول بىز تۋرالى حابارلاۋعا كەتتى!».

ساقشىلار اعاش كەسۋشىلەردىڭ ۇستىنەن كۇتپەگەن جەردەن تۇسۋلەرى كەرەك، ايتپەسە، ولاردىڭ جورىعى قاقپانعا تۇسۋمەن اياقتالادى. تىپتى فەدەرالدىق اگەنتتەر مەن جاساقتار دا مۇزداي قارۋلانعان ۇرىلاردىڭ شابۋىلىنا تاپ بولعان جاعدايلار بار.

«وقشاۋ توپتار ۇشىن بىز كۇرەسپەسەك، كىم كۇرەسەدى؟» – دەدى بىر تۇن بۇرىن ماعان تايناكي. ول اراريبوييا اۋماعىنىڭ كارتاسىن اشىپ، ۇستىنەن ساۋساعىمەن جۇرىپ شىقتى. «اعاش كەسۋشىلەر ايماقتىڭ بارلىق پەريمەترى بويىنشا كىرىپ كەتىپ وتىر. ولاردىڭ كوكسەگەنى – وقشاۋ توپتار ورنالاسقان ورتالىققا جەتۋ. ال ۇرىلار كەلگەن كەزدە بۇل توپتارعا باس ساۋعالاۋدان باسقا امال قالمايدى»، – دەدى ول.

بايىرعى حالىقتاردىڭ ماسەلەلەرى بو­­يىنشا قۇزىرەتتى ورگان Fundação Nacional do Índio نەمەسە FUNAI دەپ اتالادى. وسى اگەنتتىكتىڭ «وقشاۋ جانە جۋىردا عانا سىرتپەن بايلانىس ورناتقان ۇندىستەر» دەپارتامەنتى تايپالارعا تونگەن قاۋىپ ۇشىن اراريبوييانى امازونيياداعى ەڭ داۋلى جەرلەر تىزىمىنىڭ باسىنا قويدى. FUNAI بيۋدجەتىنىڭ ايتارلىقتاي قىسقارتىلۋى وقشاۋ تايپالاردى قورعاۋدى ودان ارمەن قيىنداتا تۇستى. كونگرەستەگى بيزنەستى جاقتايتىن ساياساتكەرلەر امازونييا بويىنشا بايىرعى حالىق جەرلەرىن قورعاۋ شارالارىن جاباتىن ارەكەتتەردى تىقپالاپ وتكىزدى. وسىنىڭ اراسىندا FUNAI ۇيىمىنىڭ ارداگەر اگەنتتەرى جۇمىستارىنان بوساتىلىپ، دالالىق بەكەتتەر جابىلىپ قالدى.

گۋادجادجارالىقتاردىڭ كومەك سۇراعان وتىنىشتەرى بويىنشا قۇزىرەتتى ورگاندار اراگىدىك ماڭايداعى قالالاردا ورنالاسقان زاڭسىز اعاش زاۋىتتارىنا رەيد جۇرگىزىپ، اعاش كەسۋشىلەردەن تازالاۋ ۇشىن بىرلى-جارىم پوليتسييا وپەراتسييالارى جاسالدى. الايدا كوپ جاعدايدا ساقشىلارعا كومەك كەلمەيدى. ولار ۇرىلارمەن وز كۇشتەرىنە سەنىپ كۇرەسۋگە ماجبۇر.

47 جاستاعى كسيميراپيگە «تاج» كەرەك ەمەس، باسىندا كااپوري كاپۋتسين مايمىلى بولسا بولدى. اڭشىلىق مۇمكىنشىلىكتەرى كوبىرەك ارى ادامدارى از بولعان سوڭ ول 1990-جىلدارى پوستو-اۆادان تيراكامبۋگە كوشىپ كەلدى. بەس جاسار كاياۋ باسىنا قارا ساقالدى مايمىلىن وتىرعىزىپ العان. ولار قورەككە دە جاراي بەرەدى. بالاسى بار ۇرعاشىسى اۋلانسا، اۆالىقتار جەتىم قالعانىن اسىراپ الادى جانە ونى وزدەرىمەن بىرگە الىپ جۇرەدى.

ساعات سايىن تەمىر رۋدالارى تولى جۇك پويىزدارى كارۋ بايىرعى حالقىنىڭ 1730 شارشى شاقىرىمدىق اۋماعىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس شەتىندەگى تيراكامبۋ مەن پوستو-اۆا ەلدى مەكەندەرىنەن گۋىلدەپ وتەدى. بۇل پويىزدار الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن اشىق تەمىر رۋداسى كەنىشىنەن اتلانت مۇحيتىنا دەيىن 900 شاقىرىم جول جۇرەدى. اقىرعى پۋنكتكە جەتكەندە رۋدالار – 2017 جىلى 147 ملن مەتريكالىق توننا تەمىر رۋداسى تاسىمالدانعان – نەگىزىنەن، قىتايعا بەت الاتىن كەمەلەرگە تيەلەدى.

«كاراجاس» كەنىشىنەن تەمىر رۋداسىن وندىرىپ، ونى عالامشاردىڭ كەلەسى تۇكپىرىندەگى تەمىر بالقىتۋ زاۋىتتارىنا جەتكىزۋ تەحنولوگييا جەتىستىكتەرىن كورسەتەدى. بۇل سونداي-اق بىر-بىرىنە مۇلدە الشاق ەكى دۇنيە­­نى بەينەلەيدى – جاھاندىق كوممەرتسييانىڭ وسى قۋاتتى سيمۆولى نايزا-ساداقپەن اڭ اۋلاپ جۇرگەن ادامداردىڭ قۇلاق تۇبىنەن وتىپ جاتىر.

1970-تىڭ سوڭى مەن 1980-جىلداردىڭ باسىنداعى تەمىرجول قۇرىلىسى بايىرعى حالىقتاردىڭ بىتىراپ، اۆا اۋماعىنىڭ بولىنۋىنە اكەلدى. اۆا اينالاسىندا ىرى فەرمالار مەن فابريكالار، تىپتى تولىقتاي قالالار پايدا بولاتىن ەدى. الايدا مۇندا ادامدار قونىستانىپ، الىپساتارلار قاپتاپ كەتتى. ارتىنشا اۆالىقتار جەرلەرىنەن ايىرىلىپ، تايپانىڭ بىرنەشە بۋىنى يەلىك ەتكەن جەردىڭ قوجايىنى پايدا بولادى.

پوستا-اۆاداعى اشىق اسپان استىنداعى پاۆيلون. قاسىمدا – گيد، جۇرگىزۋشى مەن ماركو ليما بار. ونداعان اۆالىقتىڭ اراسىندا وتىرمىز. «كارايدىڭ العاشقى بەلگىسى تىكەنەكتى سىم بولدى»، – دەدى تاكاماتكسييا. اۆا تىلىندە ولار اق ادامداردى نە سىرتتان كەلگەندەرى وسىلاي اتايدى ەكەن. بۇل نىساندى 1980 جىلى FUNAI ۇيىمى وسى تايپا ۇشىن باسپانا رەتىندە تۇرعىزعان.

«قارۋ دىبىستارى زارەمىزدى ۇشىردى»، – دەپ تاكاماتكسييا جالعاستىردى. تاتۋكسا ەسىمدى جاس جىگىت ونى پورتۋگال تىلىنە اۋدارىپ وتىردى. «بۇل دىبىس قۇلاعىمىزعا تۇرپىدەي تيدى». سول كۇنى سىرتتان كەلگەندەر يتتەرىمەن ولاردى ورمان اراسىمەن قۋالاعان ەدى. ايتۋىنشا، اتاسىن يتتەر تالاپ ولتىرگەن. مۇنداعىلار، سونىڭ ىشىندە ونىڭ تۋىستارى دا جان-جاققا باس ساۋعالاپ كەتكەن. بۇدان كەيىن ولاردى تاكاماتكسييا كورمەپتى.

«كوكەم الى دە ورماندا بولۋى مۇمكىن بە ەكەن؟ – دەپ ول كىدىرىپ قالدى، – سولاي شىعار»

اۆالىق ايەل پوستا-اۆادا كىرەكەيدى تازالاپ، بولشەكتەپ وتىر. بۇگىن اۆالىقتاردىڭ كوبى ۇكىمەت تۇرعىزعان الدىڭعى شەپتەگى بەكەتتەر جانىنداعى ەلدى مەكەندەردە وتىرىقشى ومىر سالتىمەن كۇن كورۋدە. مۇندا ولار مەتالدان جاسالعان قۇرال-سايمان، قارۋ-جاراق، دارى-دارمەك پەن تىپتى سمارتفون تارىزدەس وركەنيەتتىڭ دۇنيە­-مۇلكىنە قول جەتكىزە الادى.

بارىنىڭ اڭگىمەلەرى تاڭعالارلىقتاي ۇقسايدى: باسقىنشىلاردان جانۇشىرا قاشقانى مەن FUNAI ۇيىمىنان پانا سۇراعانى، سىرتتاعىلارمەن قاتىناعان جاعدايدا تاراعان تۇماۋ مەن قىزىلشا ەپيدەميياسى…

بۇل ۋاقىتتا FUNAI ۇيىمى تايپالارمەن بايلانىس ورناتىپ، وركەنيەتكە جول باستاۋ ۇشىن ەلدى مەكەنگە ورنىقتىرۋ ميسسيياسىمەن اينالىسۋدا ەدى. FUNAI ۇيىمىنىڭ1987 جىلعا دەيىن قازىرگى «وقشاۋلىقتى ساقتاۋ» ساياساتى بولماعان-تۇعىن. ول الى كۇنگە دەيىن تايپالىق ادامداردىڭ قۇقىعىن انىقتاپ-قورعايتىن اسا ماڭىزدى ساياساتتى باستادى: باسقىنشىلاردىڭ قۋدالاۋىنسىز وزدەرىنىڭ داستۇرلى ومىر سالتىن ۇستانۋ مۇمكىندىگى تۋدى.

سول كەشتە اۆالىقتاردىڭ اتا-بابا ارۋاقتارىمەن بايلانىسۋدىڭ قاسيەتتى راسىمى بولايىن دەپ جاتقان ەدى.

ايەلدەر جىرتقىش بۇركىت پەن تازقارانىڭ قاۋىرسىندارىن اۋىلدىڭ بەس-التى اقساقالىنىڭ باسىنا، سانى مەن كەۋدەسىنە تاقتى.

«ولار قاۋىرسىنداردى كاراۆاراعا ناعىز اۆالىق ەكەنىن كورسەتۋ ۇشىن تاعادى»، – دەپ تۇسىندىردى تاتۋكسا. «كاراۆارا» دەگەنى – اتالارىنىڭ ارۋاعى. «ولار ورمان ۇستىنەن باقىلاپ، جەرگە بايلانعان اۆالىقتاردى قورعاپ جۇرەدى، ايتپەسە، بىزدى اق ادامدارمەن شاتاس­تىرىپ، ولتىرىپ تاستاۋى مۇمكىن».

ەركەكتەر ىڭىلداعان سۇمدىق اندەرىن ايتا كەلە ترانسقا ۇشىراعانداي كۇيدە قورشالعان لاشىقتى اينالا بيلەدى. ولار بىر-بىرلەپ لاشىققا كىرىپ-شىعىپ، اياقتارىمەن جەر تەبىستى. بيلەپ-شىرقاپ جۇرىپ، جاڭا عانا «جۇزدەسكەن» ارۋاقتاردىڭ باتاسىن جەتكىزۋ ۇشىن اۋىزدارىن جۇمىپ، ايەلدەرى مەن بالالارىنا قايتىپ باردى.

«بۇل راسىم بىزدى ورماندا تۇرعان بۇرىنعى ۋاقىتقا قايتا اپارىپ، داستۇرىمىزدى ساقتاپ، جەرىمىزدى قورعاۋعا كومەكتەسەدى»، – دەيدى تاتۋكسا.

وسى ەكى تىلدە سويلەيتىن ساۋاتتى جاس جىگىتتىڭ ارۋاقتار الەمىنە سەنەر-سەنبەسى تۇسىنىكسىز ەدى. بىراق وسى كورىنىسكە قاراپ وتىرعانىمدا، ايعاي-شۋدىڭ اراسىندا جالاڭاش ەركەكتەردىڭ تەربەلىپ، بۇگىلىپ، قۇددى بىر كوزگە كورىنبەيتىن كۇشتەردىڭ بيلىگىنە وتكەندەي كۇيلەرىنەن ەجەلگى ارى  بالاماسى جوق ومىر سالتى قىل ۇشىندا تۇرعانداي سەزىمنەن ارىلا المادىم.

گۋادجادجارا تايپاسىنىڭ مۇشەلەرى ەرىكتى ورمان ساقشىسى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. وسىندا تۋىپ-وسكەن ساقشىلار اراريبوييانىڭ بايىرعى يەلىگى مەن قورىقتا الى دە كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كەيبىر وقشاۋ اۆالىق وتباسىلاردى زاڭسىز اعاش كەسۋشىلەردىڭ تولاسسىز جورىقتارىنان قورعاۋعا وز ومىرلەرىن ارناعان.

مەن اۆالىقتاردىڭ تەرريتوريياسىن شارلاپ جۇرىپ، برازيليياداعى تايپالاردى قورعاۋ ۇشىن قۇرىلعان مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ىدىراۋ قاۋپىنەن تۋىنداعان كەڭ تاراعان «اۆالىقتار تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراۋى مۇمكىن» دەگەن قورقىنىشتى سەزىندىم.

بىر ساعاتتىق جەردە ورنالاسقان تيراكامبۋ اۋىلىنا بارعانىمىزدا وسىنداعى 85 تۇرعىننىڭ بارى بىزدى قارسى الدى. كسيپەرەندجيا ەسىمدى جاس جىگىت مەنەن وتىرۋىمدى وتىندى. «ۇكىمەت ۇندىستەردى جاقتىرمايدى، – دەدى ول، – ولار بىزدىڭ جەرىمىزدى ۇلەستىرىپ بەرە مە دەپ قورقامىز».

ادامدار تىڭداۋ ۇشىن شەڭبەرگە جينالدى. «اعاش كەسۋشىلەر ورماندارىمىزدى ورتەپ جىبەردى، – دەيدى كسيپەرەندجيا، – بارلىق جانۋار: تاسباقا، مايمىل مەن دوڭىزدار جويىلىپ بارادى. جەمىس-جيدەكتەر ورتەنىپ كەتتى. بىزگە كومەك قاجەت».

ماركو ليما مەنىڭ قالامىمدى الىپ: «مىنا قالامدى كورىپ تۇرسىڭدار ما، – ول بارى ەستىسىن دەپ ايعايلادى، – بۇل – سكوتتىڭ قارۋى. وسىنىڭ كومەگىمەن ول الەمگە اۆالىقتار تۋرالى ايتاتىن بولادى!».

«اۆالىقتاردىڭ قارۋ-جاراقتارىن كورگىڭىز كەلە مە؟» – دەپ كسيپەرەندجيا جاۋاپ قاتتى. ادامدار كۇركەلەرىنە جۇگىرە جونەلدى. سالدەن كەيىن ولار ەر-ايەلى ارالاس ۇزىن نايزالارىمەن، جەبەلى ساداقتارمەن ورالدى. «كوردىڭىز بە، بۇل – بىزدىڭ قارۋىمىز»، – دەدى كسيپەرەندجيا.

FUNAI ۇيىمىنىڭ كوپتەگەن قىزمەتكەرى اۆالىقتارمەن كەلىسەدى: ۇكىمەت اگەنتتىكتى ادەيى قارجىلاندىرماي وتىرعانعا ۇقسايدى. «FUNAI ۇيىمىنىڭ قىزمەت اتقارۋعا قاجەتتى رەسۋرسى جوق. ول جان ساقتاۋ بولىمىندە جاتقان پاتسيەنتتىڭ كۇيىن كەشۋدە»، – دەيدى بىر باقىلاۋشى.

FUNAI بيۋدجەتىنىڭ قىسقارۋى كەسىرىنەن 1170 شارشى شاقىرىمدىق بايىرعى اۆا جەرىنىڭ باستى كىرەبەرسىندەگى بەكەتتە نەبارى ۇش قارۋسىز كۇزەتشى عانا قالدى. بۇل اۋماق شامامەن جۇز اۆالىقتىڭ، سونىڭ ىشىندە وركەنيەتتەن ادا كوشپەندىلەردىڭ از توپتارىنىڭ ۇيى بولىپ تابىلادى.

ماركو ەكەۋمىز كۇزەت بەكەتىنەن تومەن قاراي باستايتىن سۋ شايعان جولمەن كەلەمىز. جول جيەگىنەن 2014 جىلدان بەرى ەشكىمگە كەرەك بولماي قالعان توت باسقان بۋلدوزەرلەردى بايقاۋعا بولادى. بۇل – قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اعاش كەسىپ بايىماق بولعان «بوتەندەردەن» ايماقتى تازالاعان كەز. ۇزىن-شۇبار توبەنىڭ تۇپكى ەتەگىندە وسى قۋاتتى ماشينالاردىڭ وپىرماق بولعان ورمان الەمىنە – اعاش اراسىنان سىعالاعان نۇرى مەن كولەڭكەسى قاتار كەلگەن جەرگە اياق باستىق. الىستان ماكاو توتىقۇستارى شىقىلىقتايدى. وعان تاعاناق قۇسىنىڭ اۋەنى قوسىلدى.

ۇزىندىعى ۇش شاقىرىمعا دەيىن سوزىلعان پويىز ۆاگوندارىنا تەمىر رۋدالارىن تيەپ، پوستو-اۆا مەن تيراكامبۋنىڭ بايىرعى حالىقتارى اۋىلدارىنىڭ ماڭىنان تارسىلداي وتەدى. ول دۇنيەدەگى تەمىر رۋداسىنىڭ ەڭ ۇلكەن اشىق كەنىشىنەن اتلانت مۇحيتىنداعى «ساو-لۋيس» پورتىنا بارادى. جۇك سول جەردە تەمىر كەمەلەرگە ارتىلىپ، كوبى قىتايعا جول تارتادى. 1970-شى جانە 80-جىلدارى سالىنعان تەمىرجول اۆالىقتاردىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان جەرلەرىن كەسىپ تاستادى.

بىز FUNAI ۇيىمىنىڭ دجۋريتيدەگى بازاسىندا توقتادىق. ۇزىن بويلى الدەكىم مەنىمەن قول الىپ امانداستى. ەسىمى پاتريولينو گاررەتو ۆيانا ەكەن. ول بۇل ۇيىمدا 35 جىل قىزمەت ەتكەن ارداگەر ارى 1995 جىلدان بەرى «دجۋريتي» بەكەتىنىڭ اكىمشىسى ەكەن.

مەن جولداعى بۋلدوزەرلەر تۋرالى سۇرادىم. «ولار اۋماقتاعى 3000 باسقىنشىنى قۋىپ شىقتى، – دەپ ول 2014 جىلعى وپەراتسييانى ەسكە الدى، – اق ادامدار بۇل جەرگە تىم جاقىنداپ كەلدى، ماڭايداعى ساو-دجواو-دو-كارۋ تارىزدەس بەتكەي قالالارعا تونگەن قاۋىپ زور ەدى». ارتىنان بىرنەشە اي وتكەندە ۆيانا ول جاققا قايتا بارا المادى. «مەن um homem marcado ەدىم، – دەدى ول. – تاڭبالانعان ادام».

ول بىزگە بەس بولمەلى عيماراتتى كورسەتتى، بۇل – ونىڭ باس كەڭسەسى ارى ەكى مەملەكەتتىك مەديتسينا قىزمەتكەرى ەڭبەك ەتەتىن «قولدان جاسالعان» كلينيكا ەكەن. ارتقى ەسىكتەن اۆالىق پاتسيەنتتەر لەك-لەگىمەن كىرىپ-شىعىپ جاتتى.

ۆيانانىڭ ايتۋى بويىنشا، سىرتتان كەلگەندەردىڭ باسقىنشىلىقتارىنا قاراماستان اۆالىقتار قونىستانعان تورت ەلدى مەكەن اراسىندا دجۋريتي كوپ جاعىنان ەڭ جاقسى قورعالعانى بولىپ قالدى. ونىڭ 89 تۇرعىنى بار. 50-60 جاستاعى ۇلكەنى FUNAI ۇيىمىنىڭ 1980 جانە 1990-جىلدارداعى قاتىناس ورناتۋ ەكسپەديتسييالارىنىڭ ناتيجەسىندە وسىندا اكەلىنگەن ەدى. ولار ومىرىنىڭ كوپ بولىگىن ورماندا وتكىزگەن. ەركەكتەرى سول جەرلەردى ۇي سانايدى. «بەكەتتە وتكىزگەن بىرنەشە كۇن ولاردى ابدەن قاجىتادى. ولار ورمانعا جەتكەنشە ارەڭ شىدايدى»، – دەيدى ۆيانا.

ەركەكتەر كيىك، قابان مەن سالپىەرىن اتىپ اكەلەدى. تاكييا ەسىمدى جاسى ۇلكەندەۋى باقىراۋىق مايمىلدىڭ تاماعىنىڭ تەرەڭىنەن شىعاراتىن دىبىسىن اينىتپاي سالدى. اۆالىقتار اڭعا شىققاندا جانۋارلاردى تۇزاققا تۇسىرۋ ۇشىن وسىنداي دىبىستارمەن الدايدى.

وسىنداي ومىر سالتىنا تونگەن قاۋىپتىڭ ەڭ زورى، شاماسى، اراريبوييا قورىعىندا عانا شىعار. قۇزىرەتتى ورگاندار قورشاعان ورتانى قورعاۋعا اتسالىسىپ، قانشا قولداسا دا، ورمان ساقشىلارى اعاش كەسۋ اپاتىن توقتاتا الماي الەك.

2017 جىلدىڭ اياعىندا ورماندى ورت جايلاۋىنا بايلانىستى FUNAI ۇيىمىنىڭ «وقشاۋ جانە جۋىردا عانا سىرتپەن بايلانىس ورناتقان ۇندىستەر» دەپارتامەنتى قورىقتىڭ شىعىسىنداعى جازىعىندا تەزدەتىپ دالالىق بەكەت تۇرعىزدى. وقشاۋ اۆا كوشپەندىلەرى باستى جولعا جاقىن جۇرگەندەرى بايقالعان جانە «ولاردى قورعاۋ ۇشىن كۇش قولدانۋ قاجەت بولا ما» دەگەن قورقىنىش تۋىندادى، ويتكەنى بۇل قولدانىلاتىن ەڭ سوڭعى شارا ەدى.

«وقشاۋلىقتى ساقتاۋ ۇستانىمى جالعاسۋدا»، – دەيدى باسقارمانىڭ مارانيانداعى ۇيلەستىرۋشىسى برۋنو-دە-ليما-ە-سيلۆا. ول مۇنىڭ توتەنشە جاعداي جوسپارىنىڭ بىر بولىگى ەكەنىن ايتتى.

«اۆالىقتار جابايى تابيعاتتان ايىرىلۋعا دايىن ەمەس، – دەيدى لياا، – ولار بايلانىسقا شىققىلارى كەلسە، قول ۇزاتار ەدى».

برازيليياداعى سوڭعى كۇنىمدە فوتوگراف چارلي حاميلتون دجەيمس ەكەۋمىز برۋنو ليمامەن بىرگە اراريبوييا قورىعىنىڭ ۇستىنەن اينالا قاراپ شىعۋ ۇشىن ۇشاققا تاپسىرىس بەردىك. اۋەدەن دجۋنگلي شىمىلدىعىنا كوز سالدىق. تومەندەگى الدەبىر جەردە وقشاۋ توپتار بار ەدى.

«قاراڭدار! – دەپ ليما تومەندەگى ورماندى نۇسقادى. – اعاشكەسۋشىلەردىڭ جولى!». باستاپ­قىدا ول كوزىمە تۇسپەدى. جىلانداي يرەلەڭدەگەن قوڭىرقاي جول اعاشتار شوعىرى اراسىندا بىر جوعالىپ، بىر كورىنەدى. «اعاش كەسۋشىلەر ۇرلىقتىڭ ۇستاسى بولىپ العان، – دەدى ليما، – ولار جولدارىن كوزگە تۇسپەيتىندەي اعاش جامىلعىلارى اراسىمەن سالعان». ول سوزىن ارى جالعادى: «بايىرعى حالىقتاردىڭ جەرلەرى اينالاسىنداعى قالالارعا اعاش قاجەت. وسى زاڭسىز ساۋداعا قولىندا بيلىگى بار جەرگىلىكتى ەليتالىق توپتاردىڭ تىكەلەي نە جاناما قاتىسى بار» (جەرگىلىكتى ساياساتكەرلەر زاڭسىز اعاش ساۋداسى تىزگىندەلگەن دەگەن ۋاجبەن ماسەلەگە وسى قىرىنان قارايدى).

يرەلەڭ جولمەن كەتىپ بارا جاتقان اق كابينالى جۇك كولىگىن كوزىمىز شالىپ قالدى. بورتىنا اعاش تيەلگەن. شىعىسقا قاراي، دەمەك، قورىقتىڭ سىرتىنداعى زاۋىتقا بەت العان كولىكتىڭ جولىندا قانداي دا بىر كەدەرگى ەش كورىنەر ەمەس…

ميسسيونەرلەر ماستاناحۋا تايپاسىمەن 2003 جىلى كونتاكت­­قا شىققان كەزدە تەك شۋري مەن جاقىندارى عانا وزدەرىنىڭ ورمانداعى وقشاۋ ومىرلەرىنەن باز كەشتى. ولار جەرگىلىكتى اۋىل تۇرعىندارىمەن ساۋدا-ساتتىق جاساپ، وز توبىنداعى 20 شاقتى كوشپەندى اداممەن قاتىناسىن ساقتاپ وتىر.

شۋريدىڭ قولىندا اعاش ساداق پەن ۇشىنا ۇستارادان وتكىر بامبۋك تاعىلعان ۇزىندىعى 1،8 مەترلىك ەكى جەبە بار.

ول شامامەن 60 جاستا. ول كوكەتتەگى 15 سانتيمەترلىك تىرتىقتى كورسەتۋ ۇشىن كويلەگىن كوتەردى. «ماچو»، – دەدى ول جايمەن ماچو-پيرو تايپاسىنا سىلتەي وتىرىپ. ول اتىپ جاتقانداي ساداعىن كوتەرىپ، قولىن تىرتىققا اپاردى، سوسىن كوزىن جۇمىپ اۋىرعانىن ىممەن كورسەتتى.

شۋري پەرۋدىڭ وڭتۇستىگى مەن برازيلييا شەكاراسىنداعى قاشىق جەرلەردى مەكەندەيتىن تايپالاردىڭ بىرى – ماتاناحۋدان شىققان. 15 جىل بۇرىن ەۆانگەلييا ميسسيونەرلەرى كۋراندجا وزەنىنە كەلىپ، ول جەردەگى ادامداردى ورماننان شىعارۋ ۇشىن تۇرلى ايلا-تاسىل پايدالاندى. ميسسيونەرلەر اۋىل تۇرعىزىپ، فەرما اشۋ ۇشىن جەردى تازالاپ، جەرگىلىكتى تايپالار اراسىنان تىلماشتاردى جۇمىسقا الىپ، اڭ اۋلاۋ جولدارى بويىندا سىيلىق قالدىرىپ وتىرعان. سوڭىندا شۋري مەن ونىڭ ەكى ايەلى جانە ەنەسى ميسسيونەرلەرگە قوسىلادى. توپتىڭ قالعانى – شامامەن 20 ادام، سونىڭ ىشىندە ولاردىڭ قاس جاۋى ماچو-پيرولىقتار دا وزگە وقشاۋ تايپالارمەن بىرگە ورماندا قالۋدى جون كوردى.

بىز ورماننىڭ تازالانعان اۋماعىنا جەتكەندە شۋريدىڭ ەكى ايەلىنىڭ جاستاۋى – ەلەنا پالما جاپىراعىمەن جابىلعان كۇركەدەن شىقتى. بەتىنە ينديگو نۇكتەلەرى سالىنعان. ۇستىنە قىزىل فۋتبولكا كيىپ الىپتى. ول بىزدىڭ اۋدارماشىمىز سەليياعا بىر نارسە ايتىپ ايعايلادى. «ونىڭ قارنى اش جانە اسقازانى اۋىرىپ تۇر ەكەن، – دەدى سەلييا، – وعان دارى كەرەك».

مەن شۋري مەن ەلەنانى 2006 جىلدان بەرى ورماندارداعى بايىرعى حالىقتى قورعاۋ مەن ولاردىڭ تۇراقتى دامۋى جونىندەگى جوبا ارقىلى تانيمىن. ولاردىڭ زاماناۋي قوعامعا بارىنشا از كومەكپەن سىڭىسۋگە دەگەن ۇدايى ۇمتىلىستارىنا كۋا بولىپ كەلەمىن.

فوتوگراف چارلي حاميلتون دجەيمس ەكەۋمىز كۋراندجا وزەنىنە كەلدىك. ول پەرۋدىڭ برازيلييامەن شەكاراسىنىڭ وڭتۇستىككە قاراي 25 شاقىرىمدا ورنالاسقان. ماقساتىمىز – شالعايداعى تايپالاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن الى دە وقشاۋدا ومىر سۇرىپ جاتقانداردىڭ باستان كەشىپ جاتقان قيىنشىلىقتارىن قۇجاتتاۋ. بىز التو پۋرۋس ۇلتتىق ساياباعىنا جاقىن جەردەمىز. ساياباق وقشاۋ تايپالارعا ارنالعان ماچو-پيرو بايىرعى حالىق قورىعىمەن جاپسارلاس ورنالاسقان. اۋماعى شامامەن 25 100 شارشى شاقىرىم ساياباق – پەرۋدەگى ەڭ ىرىسى جانە ول وڭتۇستىككە قاراي بيوالۋان مانۋ ۇلتتىق ساياباعىمەن شەكارالاس ورنالاسقان.

وسى پۋرۋس-مانۋ الىپ لاندشافتى جەر بەتىندە قالعان بايىرعى وقشاۋ حالىقتاردىڭ ەڭ ۇلكەن شوعىرىنىڭ بىرىنە جانە شۋريدىڭ تايپاسى سيياقتى قاتىناستىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى بىرنەشە توپقا ۇي بولىپ وتىر. قاۋىپ تونىپ تۇرعان وركەنيەتتەن ادا اۋماق مەن برازيلييانىڭ ازايعان ورماندى القاپتارى اراسىنداعى كونتراست جاعا ۇستاتادى.

يۋرۋا وزەنى پەرۋ-برازيلييا شەكاراسى ماڭايىنان اعىپ وتەدى. ايماقتاعى قورعالاتىن جەرلەردە ورماندى زاڭسىز جەر بەتىمەن تەگىستەگەندەر ۇلكەن جاپىراقتى قىزىل اعاش سيياقتى ماتەريالدى الەمدىك نارىققا شىعارادى. بۇل سالا ەلدەگى قالعان 15 شاقتى وقشاۋ تايپانىڭ كەلەشەگىنە قاۋىپ توندىرىپ وتىر.

«وقشاۋ نە يزولياتسييا» سوزى سالىستىرمالى ۇعىم بولىپ تابىلادى: ەڭ شالعايداعىلاردان باسقالارىنىڭ بارى ونداعان جىل بويى تۇرلى قۇرال-سايمان قولدانىپ كەلەدى. بۇل – سىرتقى الەممەن قاتىناس بولعانىنىڭ بەلگىسى. ولاردىڭ كوبى – قۇلدىق پەن بىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن «رەزەڭكە يندۋستريياسىنىڭ» دۇمپۋى كەزىندە حالىقتى قىناداي قىرعان ەپيدەمييادان امان قالعانداردىڭ ۇرپاعى. كەيىن كەلگەن ميسسيونەرلەر اسا قاۋىپ توندىرمەسە دە، اعاش پەن مۇناي-گاز يندۋستريياسى وقشاۋ حالىقتى قاتىناسقا تۇسۋگە ماجبۇرلەدى. ناتيجەسىندە، زورلىق-زومبىلىق پەن اۋرۋ ورشي تۇستى. ولاردىڭ وقشاۋ ومىر سالتىن جالعاستىرۋى – سانالى تاڭداۋ جانە ولاردىڭ ويىنشا، امان قالۋ ۇشىن ماڭىزدى شەشىم.

وسىعان قاراماستان، وقشاۋ ادامداردىڭ كوبى بايلانىسقا بارۋ ۇشىن ورماننان شىعا باستادى. مۇنى قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ تايپالاردىڭ اقىر سوڭىندا باسقىنشىلاردان قورقۋىن باسقان وتىرىقشى ومىر سالتى ما، الدە قۇرال-سايمان با؟ بولماسا، بۇل جورتۋىلدار ولاردىڭ جەرلەرىنە قاۋىپ توندىرەتىن سىرتتان كەلگەن قوقان-لوقى سالدارى ما؟

تكساپاناۆا – جۋىردا عانا بوي كورسەتكەن تايپا. ول برازيلييانىڭ شەكاراسىن قيىپ وتەتىن ەنۆيرا وزەنى بويىندا ومىر سۇرىپ كەلدى. 2014 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بەس جاس جىگىت پەن ەكى ايەلدەن قۇرالعان توپ اش ەكەندەرىن ايتىپ، سيمپاتييا اۋىلىنا شىققان. ارتىنشا ولار جاقىندا وزدەرىنە جاسالعان شابۋىل تۋرالى ايتىپ بەردى. شابۋىل جاساعاندار ەسىرتكى تاسىمالداۋشىلار بولۋى كەرەك. ولار تايپانىڭ كوپ مۇشەسىن ولتىرىپ كەتكەن.

برازيليياداعىداي پەرۋدە دە وقشاۋ تايپالار ۇشىن يزولياتسييانى ساقتاۋ ساياساتى قابىلدانعان. ستراتەگييا – بوتەندەرگە شەكتەۋ قوياتىن، قورعالاتىن ايماقتار اشىپ، ول جەرگە كىرىپ-شىعۋدى باقىلاۋ، سونداي-اق العاشقى بايلانىسقا دايىن بولۋى. دەگەنمەن قاتىناس ورناتۋ كوپ ۋاقىت الۋى مۇمكىن. ۇكىمەتتىڭ قاي مەزگىلدە ارالاسقانى جون؟ وقشاۋلىق ساياساتىنىڭ سىنشىلارى زورلىق-زومبىلىق پەن ولىم-جىتىم تۋدىراتىن ەپيدەمييالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ۇشىن ۇكىمەت بەلسەندىرەك ارەكەت ەتىپ، بار تايپالارمەن تولىق باقىلاناتىن قاتىناس ورناتۋى تيىس دەپ ەسەپتەيدى. بارلىعىنىڭ پىكىرى توعىساتىن ورتاق نۇكتە – پەرۋ ورمان القاپتارىن ەكسترابەلسەندى وندىرىس كاسىبىنە جول اشاتىن بولسا، قاتىناسقا شىعۋ جاعدايلارى كوبەيە بەرمەك.

يۋرۋا وزەنىنىڭ ساعاسىندا، كوشپەندىلەر سالعان جول بويىندا گەرسون مانانينگو وديسيو ومىر سۇرەدى. ولار كەيدە اۋىلدىقتاردىڭ ەگىندەرىن، ماچەتە مەن كيىم-كەشەك سيياقتى زات-مۇلىكتەرىن ۇرلاپ كەتەدى. پەرۋ مۇنداي شىعىننىڭ ورنىن تولتىرمايتىندىقتان كوشپەندىلەرگە قارسى زورلىق-زومبىلىق تۋدىرۋى مۇمكىن نارازىلىق پايدا بولادى.

مۇنىڭ مىسالى: 2018 جىلى قاڭتار ايىندا پەرۋ كونگرەسى «باسىمدىلىققا يە جانە ۇلت مۇددەسى ۇشىن» دەگەن جالاۋمەن امازونييانىڭ قاشىق اۋداندارىندا جول سالۋدى جارييالاعان قاراما-قايشى زاڭ قابىلدادى. ارادا ەكى اي وتپەي جاتىپ، تاسىمالداۋ مەن مادەنيەت، سونداي-اق قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيس­ترلىكتەرى بۇل زاڭعا قارسى جوعارى قاۋلى قابىلدادى. ول بويىنشا بارلىق جاڭا جول وقشاۋ تايپالاردىڭ رەزەرۆاتسييالارىن، تابيعي قورعالاتىن ايماق پەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ زاڭدارىن قۇرمەتتەپ، بۇلجىتپاي ورىنداۋ كەرەك دەپ بەلگىلەدى.

مينيسترلىكتەردىڭ جىلدام جاۋابى پەرۋدىڭ دامۋ مەن ايماقتاردى قورعاۋ اراسىنداعى قاجەتتىلىكتى تەڭگەرىمدە ۇستاۋدا ىلگەرىلەپ وتىرعانىن كورسەتەدى. بايىرعى حالىق ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى مادەنيەت مينيسترلىگى وقشاۋ تايپالار ۇشىن بەس جاڭا قورىق پەن قازىرگى تورتەۋى ۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان قورعاۋ شارالارى جوسپارىن ۇسىندى. وسى ۋاقىتتا بايىرعى حالىقتىڭ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ۇەۇ-لار كونسورتسيۋمى وقشاۋ جانە باستاپقى قاتىناس كەزەڭىندەگى تايپالار ۇشىن شامامەن 89 مىڭ شارشى شاقىرىمدىق پۋرۋس-مانۋ لاندشافتىنىڭ ورتالىعىنداعى قورعالاتىن دالىز اشۋدى ۇسىنىپ وتىر.

دالىزدىڭ كوپ بولىگى قازىردىڭ وزىندە قورعالسا دا، ونى زاڭمەن بەكىتۋ ايماقتىڭ بىرتۇتاستىعىن ساقتار ەدى، جاڭا زاڭناما قابىلداۋعا ىقپال ەتىپ، جەردى قورعاۋ شارالارىن كۇشەيتەر ەدى. وسى ۇمىت وتىن جاعاتىن جاعدايدا وز باسىم شۋري مەن ەلەنا تۋرالى ويلادىم، ولاردى قايتىپ كورگەنىمدە ولاردىڭ ۇلكەن وتباسىسى ورماندا وقشاۋ قالعاندى قالار ما ەكەن؟

پەرۋ الەمدەگى ەڭ سوڭعى وقشاۋ تايپالاردىڭ كەيبىرىنە اقىرى وز بولاشاعىن باسقارۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ ۇشىن وسى جاعدايدى پايدالانا ما ەكەن؟

اۆتورى: سكوتت ۆاللاس جانە كريس فاگان، فوتو: چارلي حاميلتون دجەيمس


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز