.

الاكولدە بىر قۇس بار

1980 جىلدىڭ جازى ەدى. الماتىدان الاكولگە ىسساپارمەن كەلە جاتتىم. ويىما قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن دە ىزگى جۇرەكتى دوستارىنىڭ بىرى الەكسەي پانتيەلەۆتىڭ زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار ومارحانۇلى اۋەزوۆ جايىندا جازعان «ۇلان دالانىڭ ۇلى جىرشىسى» اتتى ەستەلىگى تۇستى. وندا مىناداي جولدار بار ەدى.

«…الماتىدان ىستىقكولگە كەتىپ بارا جاتقان ساپار باعىتىندا بىز جەر باۋىرلاي ۇشقان دۋاداقتى كوردىك. ول قاناتىن قاعىپ-قاعىپ جىبەردى دە، دالانىڭ شالعىن شوبىنە سۇڭگىپ كەتتى. اۋەزوۆ قاتتى داۋىستاپ سول جاقتى ساۋساعىمەن نۇسقاپ، ماشينانى توقتاتتى. ونىڭ مەكتەپتە وقيتىن بالاسى ەرنار اكەسى سىيعا تارتقان مىلتىقتى الا ساپ، دۋاداق قونعان جەرگە بوي تاسالاپ بۇعا جونەلدى. بالالىق كوڭىلدەن تۋعان اياۋشىلىق سەزىم بە، الدە قالىڭ شوپتىڭ اراسىنان الگى قۇستى شىنىمەن تابا المادى ما ايتەۋىر ول بىر مەزەتتە وق شىعارماي ورتا جولدان ويلى كەيىپپەن قايتا ورالدى» …

– قازىر، – دەپ ەسكە الادى بۇدان كەيىن ۇلى جازۋشىنىڭ ۇزەڭگى جولداسى وز ەستەلىگىندە: – ەرنار اۋەزوۆ – بيولوگ. ول بىزدىڭ ەلىمىزدە، بىزدىڭ ەلىمىز عانا ەمەس، دۇنيە جۇزىندە تۇقىمى الدەقاشان قۇرىپ كەتتى دەپ ەسەپتەلىنىپ كەلگەن شاعالانىڭ سيرەك تۇرىن تاۋىپ، سونىڭ، وسىپ-ونۋىن، كوبەيۋىن زەرتتەپ جۇر“.

بايقاپ قاراعان ادامعا وسىندا بىر سيمۆوليكالىق ۇقساستىقتىڭ شارتتى تۇردەگى بولسا دا كورىنىسى جەلى تارتىپ جاتقانداي. ول – قۇيتاقانداي قۇسقا زابىر كورسەتۋگە جۇرەگى داۋالاماعان كەشەگى بالا جانە وزىنىڭ ومىرلىك جولىن تابيعات اياسىنداعى قاناتتى قۇستار الەمىنەن تاپقان بۇگىنگى عىلىم وكىلى.

ۇشارالدان الاكولگە قۇلايتىن قۇمداۋىت قاباقتا قۇلدىراڭداپ كەلە جاتقان موتوتسيكلدىڭ قورجىن ورىن­دىعىندا وتىرعان مەن وسىنى ويلاۋمەن بولدىم. ال، جولباسشىم – ۆلاديمير ميحايلوۆيچ كوروبكين بولسا، بيىلعى جاز كۇندەرىنىڭ «تۇسكە دەيىن كيىز، تۇستەن كەيىن مۇيىز» تانىتقان وينامالى مىنەزىنە الاڭداپ كەلە جاتقان سىڭايى بار.

– ورنيتولوگتار مەكەنى انەبىر اشىق ايماقتا، – دەدى ول كىسى بىر مەزەتتە. سويتتى دە جەلدەن جاساۋراعان جانارىن جەڭىمەن سۇرتىپ قويىپ، موتوتسيكل تىزگىنىن مار-مار قامىس اراسىنداعى سۇرلەۋگە بۇردى.

…ەكسپەديتسييا قوسىندا ەرنار اۋەزوۆ جوق بولىپ شىقتى. جىگىتتەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ول مانا تاڭ اتا بەرگەندە-اق قۇس بالاپاندارىنا ساقينا سالۋ ۇشىن تاستى ارالىنا اتتانىپ كەتىپتى.

ىزدەگەن ادامىمىزدى ەندى امال جوق كۇتۋگە تۋرا كەلدى. بايقايمىن، كول جيەگىندەگى شاتىر ادامدارىنىڭ ومىرى ونشالىقتى كوڭىلسىز ەمەس سيياقتى. اۋ باستا وزدەرىن: «اناتوليي، يۋرا، نۇرلان، ستانيسلاۆ»، – دەپ تانىستىرعان رەسپۋبليكا عىلىم اكادەميياسى زوولوگييا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اڭقىلداعان، اقجارقىن ادامدار ەكەن. ولار­دىڭ بىرى بىتەۋدەي سويىلعان قۇس تەرىسىنەن كەپ جاساپ، ال ەكىنشىسى ۇلكەيتكىش اينەك – ميكروسكوپقا ۇڭىلىپ وتىرىپ-اق بىز كەلگەلى بەرگى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تالاي اڭگىمەنىڭ باسىنا سۋ قۇيىپ ۇلگەردى.

– ورنيتولوگ اۋەزوۆتىڭ رەليكت شاعالاسى دەيسىز بە؟ – دەدى ارىپتەستەرى وزىن ماكسيمىچ اتاپ كەتكەن اناتوليي: – نەسى بار، ونى ەرنار كەلمەي-اق سوز ەتە بەرۋگە بولادى. ويت­كەنى، اتالمىش قۇس تۇرىنىڭ بۇل جەردەن قالاي تابىلعانىنا كە­زىندە وسى وتىرعان بارىمىزدىڭ دە كۋاگەر بولعانىمىز بار.

– قىزىق وقيعانىڭ قييۋىن قاشىرما، توليك! ونى ەرناردىڭ وزى ايتسىن. انە، كەلە جاتىر عوي. شىدا.

وسى كەزدە كوزىمىز جاعالاۋعا كەلىپ قايىعىنان تۇسىپ جاتقان كەنەپي سۇلۋلىقتى، رەزەڭكە ەتىكتى ادامعا كوزىمىز تۇستى. امانداسىپ، تانىسقان سوڭ اڭگىمەمىزدى بىردەن باستاپ كەتتىك. جاسى سول كەزدەرى 40-قا ەندى يەك ارتقان، دەنەسى قۇرىشتان قۇيعانداي تىپ-تىك، كوزى دوپ-دوڭگەلەك، قىزىلشىرايلى جىگىتتىڭ كوپ سويلەمەيتىن، سويلەسە شيىرىپ-شيىرىپ كەلىپ لىقسىتاتىن سەزىم بۇلقىنىستارى كوپ ادامداردا كەزدەسە بەرمەيتىن بىر ەرەكشەلىكتى تانىتقانداي. ونىڭ سوزىنەن قانداي جايعا قانىقتىق دەيسىز عوي سوندا؟..

وقيعا 1968 جىلى بولىپتى. رەسپۋبليكا عىلىم اكادەميياسىنداعى زوولوگييا ينستيتۋتىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى ەرنار مۇحتارۇلى اۋەزوۆ ناق وسى الاكولدە سۋ قۇستارىنا ساقينا سالىپ جۇرگەن كەزدە، ونىڭ ورتالىق ارالدارىنان سىرتقى پىشىنى قارا باستى وگىز شاعالاعا ۇقساس ەرەسەك قۇستاردىڭ ۇلكەن توبىن كەزدەستىرەدى. جاس عالىم ولاردى بىرنەشە كۇن بويى باقىلاعاندا العاشقى پىكىرىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىنە كوز جەتكىزەدى. كوز ۇياشىعىنىڭ الدىن دوڭگەلەك اق شەڭبەر قورشاعان، قارا مويىن بۇل قۇستار وگىز شاعالاعا مۇلدە ۇقسامايدى ەكەن.

سوندا بۇل قانداي قۇس بولعانى؟ وسى وي ونى ماۋسىمدىق جۇمىس اياقتالىسىمەن بىردەن ينستيتۋت لابوراتوريياسىنا جەتەلەيدى. ەكسپەديتسييادا جيناقتالعان ماتەريالداردى وي ەلەگىنەن وتكىزۋ، فوتوسۋرەت سلايدتارى الدىندا ساعاتتار بويى تاپجىلماي وتىرۋ، تار بولمە ىشىندەگى تالاي كۇنگى پىكىرتالاس، جەر جۇزىندەگى قۇستار تىرشىلىگى جايىنداعى سيرەك باسىلىم بەتتەرىن پاراقتاۋ… اقىرىندا ول كەلەر جىلى تاعى دا سوندا، الاكولگە بارىپ، عايىپتان پايدا بولعان الگى قۇسپەن شىنداپ شۇعىلدانۋعا بەل بايلايدى.

1969 جىلى ەرنار الاكولدەگى جۇمباق قۇس بويىنان تاعى بىر ەرەكشەلىكتى بايقايدى. ورنيتولوگتاردىڭ، بىردەن-بىر سەنىمدى قۇرالى – 200 مەتر قاشىقتىقتاعى نىساناعا العان وبەكتىسىن 4 ەسە ۇلكەيتىپ كورسەتەتىن جالعىز كوزدى ”كۋتۋزوۆ دۇربىسىنەن“ ول وزى كوپتەن بەرى باقىلاپ جۇرگەن شاعالا دەنەسىنىڭ باسقا تۋىستارىنا قاراعاندا ەكى ەسەگە جۋىق كىشى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى. ونىڭ تاعى بىر كوڭىلگە تۇيىپ قالعانى – الگى قۇستىڭ سال نارسەدەن دۇر ەتىپ ۇشا جونەلەتىن سەكەمشىلدىگى بولدى.

– دەمەك، – دەپ ويلاعان ول سول جولى، – بۇل تەگىن قۇس بولماعانى. مۇنى زەرتتەي تۇسۋ كەرەك.

الاكول ارالدارىنان وسى تۇجىرىممەن قايتقان ەرنار ول كەزدە بۇل قۇستىڭ وزىندىك تاريحى بار ەكەنىن بىلمەگەن ەدى. كەيىنىرەك كوز جەتكىزسە، اتالمىش قاناتتىلار وكىلى جارتى عاسىردان بەرى تۇرلى قۇرلىقتاعى عالىمداردى اۋرە-سارساڭعا سالىپ كەلەدى ەكەن. نەگە دەيسىز عوي؟

…شۆەد ساياحاتشىسى سۆەن گەديننىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىندەگى ورتالىق ازييا ەكسپەديتسيياسى 1929 جىلدىڭ جازىندا موڭعولييانىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىنا جاقىن جەردەگى ەدزين-گول وزەنىنە كەلىپ ات شالدىرادى. وسىندا ايالداعان كۇندەرىندە ساياحاتقا قاتىسۋشى زوولوگ ك.زودەربوم تۇرى وزدەرى كورىپ جۇرگەن شاعالالاردان وزگەشەلەۋ بىر قۇستى كەزدەستىرەدى دە ونى اتىپ الادى. ەكسپەديتسييا مۇشەلەرى بۇل ولجاعا اۋ باستا قىزىعا قاراعانىمەن كەشىكپەي ۇمىتىپ كەتىپ، ستوكگولمگە ورالعان سوڭ عانا ەستەرىنە تۇسىرەدى.

ورتالىق ازييا ەكسپەديتسيياسى كەزىندە جيناقتالعان كولەك­تسييالىق ماتەريالداردى سۇرىپتاپ، قورىتۋعا وتىرعان شۆەد زوولوگى ە.لەنبەرگ وزىمىز سوز ەتىپ وتىرعان قۇستى سيپاتتاۋ بارىسىندا ونى جاڭا تۇرگە جاتقىزا المادى. ول بۇل قۇستى تەك 1931 جىلى عانا بارىپ قاراباس شاعالانىڭ بىر تۇرىنە بالاپ، وعان رەليكت شاعالا دەگەن ات بەردى. بۇل ”كونەنىڭ كوزى“ دەگەن ۇعىمعا ساياتىن ەدى.

سونىمەن ولار الگى ولجانى ستوكگولمدەگى جاراتىلىستانۋ تاريحى مۋزەيىنە قويدى. ونى زەرتتەۋمەن كەيىن امەريكان ورنيتولوگى چارلز ۆوري اينالىستى. وزىنىڭ 1962 جىلى جارييالانعان «ورتالىق ازيياداعى رەليكت جانە قاراباس شاعالالاردىڭ وزگە دە تۇرلەرىنىڭ ستاتۋسى» اتتى ماقالاسىندا ول وسىناۋ بەيمالىم قۇسقا تولىق سيپاتتاما بەرۋگە تىرىستى. بىرقاتار بەلگىلەرىن سارالاي وتىرىپ، عالىم بۇل قۇس قاراباس وگىز شاعالا مەن قوڭىرتوبەل شاعالانىڭ گيبريدى دەگەن توقتامعا كەلدى. الايدا شاعالانىڭ الۋان تۇرىنىڭ مۇنداي گيبريدتەرى وتە سيرەك كەزدەسەدى، ونىڭ ۇستىنە وسىناۋ ەكى تۇرلى قاناتتىلار وكىلىنىڭ باس قوسىپ قاتار جۇرگەندەرىن بۇرىن-سوڭدى ەشكىم ەشقاشان كەزدەستىرگەن ەمەس. ولاي بولسا چ. ۆوري وز پىكىرىن تەك قانا مورفولوگييالىق بەلگىلەر ۇقساستىعىنا قاراپ ايتقان دەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى اينالاسى قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەكسپەديتسييالار ورتالىق ازييا ارقىلى بىرنەشە رەت جۇرىپ وتتى، الايدا ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى دە الەمنىڭ ورنيتولوگييا قازىناسىن مۇنداي تاماشا ولجامەن تولىقتىرعان ەمەس. جۇرتشىلىق وز كەزىندە عالىمنىڭ بۇل پىكىرىمەن ۇنسىز كەلىستى دە ولجا جايى بىرتە-بىرتە ۇمىتىلا بەردى.

1967 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا سول كەزدەگى كسرو-نىڭ چيتا وبلىسىنداعى بورۋن-تورە كولى ارالدارىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن سىبىرلىك زوولوگ ا.ن.لەونتەۆ باسىندا قارا «جامىلعىسى»، كوزىنىڭ اينالاسىندا اق ساقيناسى بار ەرەكشە بىر شاعالانى كەزدەستىرىپ، ونى ۇياسىنان ۇستاپ الادى. بۇعان تاڭقالعان ول تولىق انىقتاۋ ماقساتىمەن قۇستىڭ تەرىسىن ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوگەوگرافييا كافەدراسىنا جولدايدى. وكىنىشكە قاراي بۇل جەردە ەشكىم دە ستوكگولمدەگى رەليكت شاعالانى ويعا المايدى. سويتىپ ولار دا بۇل ولجانى قوڭىرتوبەل شاعالا دەگەن تۇجىرىمعا تەليدى.

ال ا. ن. لەونتەۆ بولسا زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرا بەردى. ونى تاڭعالدىرعان جايت، پامير مەن تيبەت وزەن-كولدەرىندە ۇيالايتىن تاۋلى جەر قۇسىنىڭ بۇل جولى تەڭىز دەڭگەيىنەن بار-جوعى بىرنەشە جۇز مەتر بيىكتىكتە جاتقان جازىققا كەلۋى ەدى.

– بىراق، – دەيدى ەرنار وسى ارادا سال ۇزىلىس جاساپ: – بۇل قوڭىرتوبەل شاعالا دا، ولاردىڭ دۇنيە جۇزىندە كەزدەسەتىن 14-تەن استام تۇرىنىڭ ەشقايسىسى دا، تىپتى بۇلاردىڭ گيبريدى دە ەمەس ەدى. بىزدىڭ لابوراتورييامىزدىڭ قىزمەتكەرلەرى كورنەكتى عالىم-سيستەماتيكتەردىڭ كومەگىمەن ونىڭ وز الدىنا دەربەس قۇس تۇرى ەكەنىن دالەلدەپ، بۇل قاناتتىلار وكىلىنىڭ ەتە سيرەك كەزدەسەتىندىگىنە قاراي وتىرىپ «رەليكت شاعالا» دەگەن اتاۋىن وزگەرتپەۋدى ۇيعاردى.

قازىرگى تاڭدا بۇل قۇس دۇنيە جۇزى بويىنشا ەكى-اق جەردەن بوي كورسەتىپ جۇر. بىزدىڭ ەلىمىزدە ول الاكولدە عانا بار. وسىنى ەسكەرە كەلىپ رەليكت شاعالا بۇكىلوداقتىق جانە قازاقستاندىق «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلدى دە، ونىڭ جازعى مەكەنى تاستى، ورتالىق ارالدارى مەملەكەتتىك زاكازنيك بولىپ جارييالاندى.

وسى ارادا: «سيرەك كەزدەسەتىن بۇل قۇسقا مۇنداي «جاعداي» جاساۋدىڭ سەبەبى نەدە؟» – دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى مۇمكىن. رەليكت شاعالا الاكولدەگى جىرتقىش جانۋارلاردان، ستيحييالىق اپات-سۋ تاسقىندارىنان عانا زابىر كورە مە؟ جوق. ول تابيعات توناۋشىلارى – براكونەرلەردەن دە جاپا شەگەتىن بولىپ جۇر. وعان مىنا بىر مىسالدى كەلتىرسەك تە جەتكىلىكتى.

1972 جىلدىڭ جازىندا ەرنار كۇتپەگەن وقيعانىڭ كۋاسى بولدى. الاكولگە ۇيا باسۋعا كەلگەن رەليكت شاعالالار بۇل جولى سوڭدارىنان بىردە-بىر بالاپان ەرتپەي قايتادى. ال، كەلەسى جىلى ولار بۇل كولگە جىلداعىعا قاراعاندا مۇلدە از مولشەردە كەلىپ، ەرتەرەك ۇشىپ كەتكەن. سوندا وعان نە سەبەپ؟

– بارىنە كىنالى ادامدار بولىپ شىقتى، – دەيدى ەرنار وسىدان سەگىز جىل بۇرىن بولعان كوڭىلسىز وقيعانى ەسكە الىپ. – سول جولى تاستى ارالىنا كەلگەنىمىزدە بەيساۋات جۇرگەن جانداردىڭ ۇستىنەن تۇستىك. قولدارىنا بىر-بىر شەلەك ۇستاعان ولار رەليكت شاعالالار ۇياسىن توڭىرەكتەپ جۇر ەكەن. جاعالاۋداعى قايىقتارىندا شۇپىرلەگەن قۇس جۇمىرتقالارى. مۇنى ولار نە ىستەمەكشى؟ الگى كورىنىسكە ايران-اسىر قالعان بىزدىڭ ويىمىزعا كەنەتتەن مىنا بىر نارسە ساپ ەتە تۇستى.

سول ايدا الۋان تۇسكە بويالعان جۇمىرتقالار نەگىزگى بەلگىسى بولىپ سانالاتىن دىني مەيرام – پاسحا جاقىنداپ كەلە جاتقان بولاتىن. اۋدان ورتالىعى ۇشارالدا ۇشپاي تۇرعان تاۋىق جۇمىرتقاسىنىڭ «دەفيتسيت» ورنىن الگى سابازدار شاعالا جۇمىرتقاسىنىڭ ەسەبىنەن تولىقتىرماق بولسا كەرەك. شىنىندا دا جۇمىرتقالاردىڭ كولەمدىك ايىرماشىلىعى شامالى. سال عانا كوگىلدىرلەۋ شاعالا تۇقىمىنىڭ ارادىك سەكپىلى بار. ولاردى تىپتى بوياماسا دا بولادى. ىستىق سۋعا پىسىرىپ العان سوڭ قابىق سىرتىن جايلاپ سۇرتسە بولدى، جالتىراپ شىعا كەلەدى. دامى تاۋىق جۇمىرتقاسىنان ارتىق بولماسا، كەم ەمەس.

شاعالا جۇمىرتقاسىن وزدەرىنىڭ باس پايداسىنا جاراتپاق بولعان سۇعاناق قولدى جاندار زاڭ جۇزىندە جاۋاپقا تارتىلىپ، تيىستى جازالارىن العانمەن، تابيعات بايلىعىن قالىپقا كەلتىرۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. سەبەبى، الگىندەي سۇمدىقتان شوشىنعان قۇستار وز ۇيالارىنان جەرىپ، باسقا جاققا اۋىپ كەتۋگە شاق-شاق قالدى. سودان نە كەرەك بىرنەشە جىلدان سوڭ عانا بارىپ، رەليكت شاعالالار توبى الاكولگە قايتا ورالا باستادى.

… ورنيتولوگ ەرنار اۋەزوۆپەن مەن سودان كەيىن 1995 جىلى الماتىداعى پارلامەنت ۇيىنىڭ سەسسييا زالىندا كەزدەستىم. «نە جاڭالىق؟» –  دەيمىز بىر-بىرىمىزگە. ول 1988 جىلعا دەيىن سول وزى ەڭبەك جولىن العاش باستاعان زوولوگييا ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەگەنىن ايتتى. سودان سوڭ قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى جان-جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جونىندەگى باس باسقارماعا اۋىسقانىن، 1993 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكامىزداعى ەكولوگييا جانە بيورەسۋرستار مينيسترلىگىندە التى قىزمەت اتقاراتىنمىن. پارلامەنت ۇيىندە جولىعىپ قالعانىمىز، وزى ىستەيتىن ۆەدومستۆو ازىرلەگەن «قازاقستاننىڭ جان-جانۋارلار الەمى تۋرالى» زاڭ جوباسىن دەپۋتاتتارعا تانىستىرۋعا اكەلگەن بەتى ەكەن.

– الاكولگە جىل سايىن بارىپ تۇرامىن، – دەدى كەلەسى قويايىن دەگەن سۇراعىمدى ايتقىزباي تۇسىنگەن ەرنار مۇحتارۇلى. – بىلەسىڭ بە، سوڭعى 15 جىلداعى بىزدىڭ رەليكتى شاعالالاردىڭ ميگراتسيياسىن ۇشارالدان ساقينا سالىنىپ ۇشىرىلعان ولاردىڭ بىرى ۆەتنامنىڭ  كۋانجن پروۆينتسيياسىنداعى بايتى-لونگ كولىنەن بايقالعان. ەكىنشىسى قىتايدىڭ تاگۋ تەڭىز ايلاعىنان ۇستالسا، ۇشىنشىسى موڭعوليياداعى بۋيرنور وڭىرىنەن كورىنگەن. بىزدىڭ زەرتتەپ، باقىلاۋعا الۋىمىزدىڭ ناتيجەسىندە ولار جاقسى وسىپ، ۇشىپ-قونۋ گەوگرافيياسى دا انىق ايقىندالىپ كەلەدى.

سودان كوپ ۇزاماي ەرنار اۋەزوۆ قايتىس بولدى. كەنەتتەن ۇستاعان جۇرەك تالماسىنا دارىگەرلەر ەشتەڭە ىستەي الماعان. جوعارىداعى جۇزدەسۋ ەكەۋمىزدىڭ سوڭعى كەزدەسۋىمىز ەكەنىن كەش سەزگەن مەن وعان قاتتى وكىندىم. بىراق ول تاپقان رەليكتى شاعالا ارا-تۇرا بولسا دا ويىمنان شىققان ەمەس. سوڭعى رەت، ياعني، 2016 جىلى زوولوگييا ينستيتۋتىنا تەلەفون سوعىپ، اتالمىش قۇس تۋرالى سۇراعانىمدا بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانقۇل بەكەنوۆ اقساقال ونىڭ اتاقتى عالىم اناتوليي كوۆشاردىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن دۇنيەگە كەلگەن «قازاقستان قۇستارى» اتتى بەس تومدىققا يەلەنىپ، ال بۇرىنعىداي ەكسپەديتسيياعا شىعىپ، رەليكت شاعالانى ەسەپكە الۋ تۋرالى بىلمەيتىنىن ايتتى.

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ، فوتو: ا. فيليمونوۆ، ە.اۋەزوۆ، يۋ. لەۆينسكيي

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز