.

ساۋلەسىز الەم

ۇڭگىر… وسى سوزدى ەستىگەندە مىناداي سۋرەتتىڭ ەلەس بەرەرى انىق. ول جەر استىنداعى ىشى تاستاي قاراڭعى ارى سۋىق قۋىس كەڭىستىكتىڭ كوز الدىعا كەلەتىندىگى. يا، ۇڭگىرلەر شىنىندا دا سولاي. عالىمدار ش.ايتاليەۆ، ر.بايماحانوۆ پەن ا.بايباتشانىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، قازاقستانداعى مۇنداي تابيعات عاجايىپتارىنىڭ سانى 140-تان اسادى. اتاپ ايتار بولساق، ولاردىڭ ەڭ ىرىلەرى رەتىندە 80-ى قاراتاۋدا، 20-ى تالاس الاتاۋى مەن وگەمدە، 11-ى ماڭعىستاۋدا، 12-ى سارىارقادا، 5-ۋى التاي مەن تارباعاتايدا، 6-ۋى ىلە الاتاۋىندا دەپ ەسەپكە الىنعان.

كەزىندە بىز وسىنداي ۇڭگىرلەردىڭ ەكەۋىن ىزدەپ بارىپ، ار كەزدەرى ولاردىڭ ىشىنە دە تۇسىپ كورگەنىمىز بار. ولار وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتاۋ سىلەمدەرىندەگى جەتىوتاۋ جانە اقمەشىت ۇڭگىرلەرى دەر ەدىك. الدىمەن جەتىوتاۋ تۋرالى ايتايىق. ول اتالمىش وبلىستىڭ بايدىبەك اۋدانىنداعى بۇرىنعى «كراسنايا نيۆا» كەڭشارىنا قارايتىن «پروگرەسس» بولىمشەسى ماڭايىنداعى ۇلكەن اڭعاردا. سونداعى تىك بەتكەيدىڭ ورتان بەلىندە اۋزى ۇڭىرەيىپ كورىنىپ تۇرعان ۇڭگىرگە كىرەر بولساڭىز، بىرىنشى كەزەكتە سىزدى دۇر-دۇر ەتىپ شوشىنا ۇشقان كەپتەرلەر قارسى الادى. سودان كەيىن ۋىلدەگەن سۋىق اۋا بەتىڭىزگە تيىپ، بىرتە-بىرتە ول دەنەڭىزدى قالتىراتا باستايدى. ۇڭگىر اۋزىنداعى جارىقتان الىستاپ، تۇكپىرگە قاراي بەتتەگەن كەزدە ەرىكسىز توقتاپ قالاسىز. وعان سەبەپ، سىزدىڭ الدىڭىزدا قاراڭعى دا قورقىنىشتى ارى تاس-تۇنەك ساۋلەسىز الەمنىڭ جاتقاندىعى. مىنە، وسىدان كەيىن بارىپ قول فونارىڭىزدى ىزدەي باستايسىز. سويتەسىز دە سونىڭ كومەگىمەن اتالمىش تابيعات تىلسىمىن وز بەتىڭىزشە تانىپ، بىلۋدى باستايسىز.

بىزدىڭ بايقاعانىمىز، جەتىوتاۋدىڭ ۇزىندىعى 80 مەتر شاماسىندا سيياقتى. ال، جالپى پوشىمى… يا، جالپى كورىنىسى بۋىلتىق-بۋىلتىق بوپ جاتاتىن جۇلدىزقۇرت بولادى عوي، مىنە ول سودان اۋمايدى. توق ەتەرىن ايتقاندا وزىمىز سوز ەتىپ وتىرعان ۇڭگىر كىرگەن ادام قايتا-قايتا ەڭكەيىپ وتەتىن جەتى بولىكتەن تۇرادى. ار بولىك كيىز ۇيدىڭ كولەمىندەي بىر-بىر قۋىس. سوندىقتان دا ەل ونىڭ وسى قۇرىلىمىنا قاراپ، وعان جەتىوتاۋ دەپ ات بەرگەن سيياقتى. قانداي دال تەڭەۋ دەسەڭىزشى!

جەتىوتاۋ – سپەلەولوگتار ايتاتىن قادىم عاسىرداعى تىرشىلىك يەلەرىنەن قالعان تۇراق ەمەس. ول – تابيعات ستيحيياسىنان تۋعان ۇڭگىر. عىلىم تىلىندە ونى كارست دەيدى. بۇل تاۋداعى ۇلكەندى-كىشىلى تاس ايىرىقتارىنان وتكەن قار، جاڭبىر سۋلارىنىڭ توپىراق قاباتىنا كەلگەندە جينالىپ، كولەمى ۇلعايا كەلە سول جەردى ورىپ وتىپ بارىپ توقتاپ، سودان سوڭ تاعى وسىنداي ارەكەتتەر جاسالىپ بارىپ بەتكەيدى تەسىپ شىعۋ ارقىلى بولاتىن قۇبىلىس. جەتىوتاۋدىڭ بۋىلتىق-بۋىلتىق  بۇكىل بولمىس-بىتىمىن بارلاپ قاراعان كەزدە ول مىنە، جوعارىداعى ويعا تولىق سايكەس كەلەدى.

…وسى جەردەن 40-50 شاقىرىم شاماسىندا تاعى بىر ۇڭگىر بار. سول قاراتاۋ سىلەمىنىڭ ەتەگىنە ورنالاسقان بۇرىنعى لەونتەۆكا ەلدى مەكەنى  تۇسىنداعى ول تابيعات عاجايىبى اقمەشىت دەپ اتالادى. تاستاقتى توبەلەردىڭ اراسىنداعى بۇل ۇڭگىردىڭ اۋزى جازىقتاۋ جەرگە قاپ-قارا شۇڭقىر سيياقتى شالقايا ورنالاسقان. 1980 جىلى وسى جەرگە بىزدى باستاپ اپارعان ارىپتەسىمىز جاقاي ەراليەۆ بارىمىز  الگى جەردىڭ جيەگىنەن ۇڭىلىپ قاراعانىمىزدا ونىڭ ىشىندە ەكى-ۇش قورا قوي سىيىپ كەتەتىندەي كەۋەك كەڭىستىكتىڭ بار ەكەنىن بايقاعانبىز. كەرەمەتى سول، 30-40 مەتر تەرەڭدىكتەگى ونىڭ تۇبىندە ەكى تۇپ تۇت اعاشى وسىپ تۇر ەكەن. ولاردىڭ جاپىراقتارى ۇڭگىر ىشىن مەكەندەگەن قۇس ساڭعىرىقتارىنان بوزامىقتانا اعارىپ كەتىپتى. كۇن ساۋلەسى جارىق قىپ تۇرعان ونىڭ ىشىنەن تاعى بىر بايقاعانىمىز، الگى تۇت اعاشتارىنان ونشا قاشىق ەمەس جەردە دالا ارۋى – اقبوكەننىڭ قاڭقاسى كورىنگەن. جانۋار الدەنەدەن ۇرەيلەنىپ، ۇركە قاشىپ كەلە جاتقاندا، ۇڭگىرگە قۇلاپ تۇسىپ مەرت بولعان سيياقتى.

ال،  2016 جىلى وسى جەردى قايتا كەلىپ كورگەنىمىزدە اقمەشىتتى تانىماي قالدىق. جەرگىلىكتى بيلىك بۇل ماڭايدى جوندەپ، توڭىرەگىنە اسفالت جول تارتىپتى. ۇڭگىر ىشىنە تۇسەتىن مىقتى اينالمالى تەمىر ساتى قويىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ول تۋريستەر كوپ كەلەتىن جەرگە اينالىپتى. «بۇل تابيعات تۋىندىسى گەوماگنيتتى تولقىندار تۋدىراتىن كەدەرگىلەردەن تىس جوعارعى كۇش-قۋاتقا يە، تازا ەنەرگەتيكالىق اۋا اعىندارى شوعىرلانعان ايماققا ورنالاسقان»، − دەدى جانىمىزداعى ەرىپ جۇرگەن عالىم مۇساتىللا توقانوۆ. − اقمەشىت ۇڭگىرىنىڭ وسىنداي اۋراسى ادام اعزاسىنا وڭ اسەر ەتىپ، ولاردى بويلارىندا جيناقتالىپ قالعان كىر ەنەرگييادان تازارتادى. جۇمىس، تىرشىلىك تاۋقىمەتىنەن ەڭسەسىن كوتەرە الماي جۇرگەن جانداردىڭ يممۋندىق كۇش – قۋاتىن وياتىپ، سەرگىتەدى. جۇيكەگە تۇسكەن اۋىر ويلاردان ارىلتادى».

گەوماگنيتتىك تولقىن دەگەنىمىز نە؟ ول سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە، شىعىستان باتىسقا باعىتتالعان اۋاداعى جولاقتار. ەگەر جۇمىس ورنىڭىز، وتىرعان جەرىڭىز، تىپتى ۇيدەگى ۇستەلىڭىز بەن ورىندىعىڭىز وسى گەوماگنيتتى تولقىن جولىندا ورنالاساتىن بولسا، وندا ادام اعزاسى قان – تامىر، بۋىن جانە ىسىك اۋرۋىنا بەيىم بولادى. سول سيياقتى جامان ەنەرگييا: تىل، كوز، قارعىس سوزدەر ادام دەنەسىنە جاعىمسىز اسەر ەتۋ نۇكتەسى تۇرىندە جينالادى. ال ولاردى تازارتاتىن كىسى اياعى سيرەك جەتەتىن تاۋ، ولارداعى اۋاسى تازا اڭعارلار ەكەنى مالىم. وزىمىز سوز ەتىپ وتىرعان اقمەشىت ۇڭگىرى مىنە، سونداي قاسيەتكە يە. سوندىقتان ول، بيوەكوتۋريزمگە وز وزىنەن سۇرانىپ تۇرعان جەر، − دەدى اڭگىمەسىنىڭ سوڭىندا عالىم.

ۇڭگىرلەر… بۇل ەلىمىزدەگى الى زەرتتەلمەگەن وزىنشە بىر تابيعات قۇپيياسى. جوعارىدا بىز ولاردىڭ ەكەۋىن عانا قىسقاشا سوز ەتتىك.  ال ماڭعىستاۋداعى، ورتالىق قازاقستان مەن جەتىسۋداعى مۇنداي  تابيعات عاجايىپتارى قانشاما دەسەڭىزشى. بىلە بىلگەن ادامعا بۇل تابيعات عاجايىپتارىنىڭ وزىندىك پايداسى دا بار. ونى ينتەرنەتتەن تاۋىپ وقىساڭىز ۇڭگىر ىشىندەگى اۋانىڭ قان قىسىمىن قالىپقا كەلتىرەتىندىگى، كوكجوتەلدى پىشاق كەستى تىياتىندىعى، قولداعى جازىلماعان جارادان قۇلان تازا ايىقتىرىپ جىبەرەتىندىگى تۋرالى قىسقا دا نۇسقا مالىمەتتەر جەتەرلىك. تۇرىكمەنستانداعى كوپەت-داگ، گرۋزيياداعى اق ۇڭگىر سوناۋ نيكولاي پاتشا زامانىنان بەرى ەمدىك باعىتقا بەيىمدەلگەن بولسا، ودان بەرگى ۋاقىتتاردا كورشى ەلدەردەگى جاسالعان ونداي يگى تىرلىكتەر قانشاما. بىزدىڭ ويىمىز تەك قازاقستاندا دا وسىنداي ۇڭگىرلەردىڭ بار ەكەندىگىن ايتۋ، حاباردار ەتۋ. ەلگە وي سالۋ.

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ، فوتو: قايسار شەرىم

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز