.

ايازدا وسكەن جيدەك

– شارشادىڭ با، توقا؟

مالاقايى ميلىعىنا تۇسكەن بالاقان وزىنىڭ ەسىمىن ۇلكەن ادامدارعا قولدانىلاتىن  سىپايىلىق ساناتىنداعى سوزبەن قاتار قويىپ ايتقانىما تاڭدانعان كەيىپ تانىتتى دا قىزارىپ كەتتى. سونىمەن بىرگە وسى ساتتە ونىڭ جۇزىنەن جاڭاعى جىلى لەبىزدى قۇرمەتكە ۋاقىتشا بولسا دا لايىق بولۋعا تىرىسقان اڭقاۋ بالالىقتىڭ ەلىگۋشىلىك سەزىمىن انىق اڭعارۋعا بولاتىن ەدى. ونى بويىنداعى لىپ ەتە تۇسكەن شيراق قيمىلى مەن ومبى قارداعى تىپىڭ-تىپىڭ جۇرىسىن ەندى مەنىڭ ىزىممەن قاتار الىپ جۇرۋگە تىرىسقان ادىمى ايتپاي تانىتىپ تۇردى.

– جوق، شارشاعانىم جوق، اعا، – دەدى كىشكەنتاي جولباسشىم مەنىڭ سۇراعىما مۇرنىن بىر تارتىپ قويىپ جاۋاپ قاتا، – ەندى از جۇرسەك اقتۇبەككە ىلىگەمىز. سونداعى مۇيىستى اينالىپ وتسەك بولدى، ىزدەگەن توعايىمىزدىڭ تۋرا ۇستىنەن تۇسەمىز.

ونىڭ ماعان ايتىپ، ەرتىپ اكەلە جاتقانى اقتۇبەكتە جەمىسى قىستى كۇنى پىسەتىن جيدەك اعاشىنىڭ بار ەكەنى، اۋىل ادامدارىنىڭ ونى شاڭكىش دەپ اتايتىنى، وزدەرىنىڭ وسى قاراشا ايىندا سول جەردەن بارىپ الگى جەمىستى تەرىپ اكەلگەنى ەدى.

– سەندەر مۇمكىن ۇسىپ كەتكەن نەمەسە شىرىنى اعىپ، قاق بولىپ قالعان مويىلدىڭ قالدىعىن تەرىپ جۇرگەن شىعارسىڭدار. قىس ىشىندەگى قايداعى جەمىس؟ – دەگەنمىن مەن وعان كەشە سەنبەي.

– جوق، اعا… راس. ول وزى سونداي اعاش. جيدەگى جاز بويى ۋداي اششى بوپ، شىپ-شيكى تۇرادى دا، قار جاۋعان سوڭ قىزارىپ پىسەدى. سەنبەسەڭىز اۋىل ادامدارىنان سۇراڭىز، – دەدى كوزى تاناداي بوپ جارقىراعان توقتار. جۇزىندە: «مەن ونى قالايشا بىلمەيمىن؟ بىلەمىن، تىپتەن جاقسى بىلەمىن»، – دەگەن سەنىم بار. اقىرى بىز ونىمەن بىرگە ەرتەڭ تاعى دا جولعا شىقپاقشى بولدىق. بالاقان بۇعان قۋانا كەلىستى دە تومپاڭ قاعىپ ۇيىنە جونەپ بەردى.

…بىز مىنە، ەندى سول جەرگە كەلە جاتىرمىز. ۇزىن-ىرعاسى ۇش شاقىرىمداي جول جۇرگەن سوڭ، بوزقاراعاندى تۇبەكتى كەسىپ وتىپ، ساي تابانىنا قۇلديلاعانىمىزدا وزگەشە بىر الەمنىڭ ەسىگى ايقارا اشىلعانداي بولىپ كورىندى. ايناداي جارقىراعان شىڭىلتىر كوك مۇز… اقشا قارلى القاپ… كەنەت قان قىزىل جەمىسىن كوتەرە الماعان باكەنە بۇتالار كوزگە شالىندى. عاجاپ! بۇل بۇرىن تىپتى كوزگە شالىنباعان اعاش قوي. ال، ونىڭ ار جاعىنداعى ويپاتتا تەنتەك جەل ەكپىنىمەن ەتپەتتەي جىعىلعان سامبى تالدار مۇلگيدى. اردا تابيعاتتىڭ شىرىشى بۇزىلماعان وسى بىر تىنىشتىعىن ساۋىسقاننىڭ مازاسىزدانا شىقىلىقتاعان ۇنى بۇزدى دا، وعان دۇر ەتىپ ۇشقان سۋىق تورعايلار قاناتىنىڭ سۋسىلى قوسىلدى. شي تۇبىندەگى قاردى بۇرق ەتكىزىپ قويان قاشتى. نە كەرەك، ادام اياعىنىڭ سىقىرى ەستىلۋىمەن بىرگە ماۋجىراپ تۇرعان مىناۋ توعايدا مازاسىز تىرشىلىك باستالدى.

– مەنىڭ سىزگە كورسەتپەك بولعان شاڭكىش اعاشى مىناۋ، – دەدى قاسات قاردى ومبىلاي كەشكەن توقتار ۇشقات تۇقىمداس بۇتاعا جەتە بەرىپ. – بىلەسىز بە، جاڭاعى قۇستار بۇل جەردە بەكەر جۇرگەن جوق. ولار قىس بويى  وسى جيدەكتى شوقىپ شىعادى. شاڭكىشتى  تورعايلار دا جەيدى، بىز دە جەيمىز.

سويتتى دە، ول سۋىقتان تورسيىپ تۇرعان قان قىزىل تۇيىرشىكتىڭ بىرىن اۋزىنا سالىپ جىبەرىپ، عاجاپ دەگەندەي بارماعىن شوشايتتى.

جەمىستىڭ بىرىن مەن دە اۋىزعا سالدىم. تاۋساپ جۇتقاندا بايقادىم، كولەمى مارجانداي عانا تۇينەكتىڭ شىرىنى تىپتەن مول ەكەن، تاڭدايىمدا ونشا وتكىر ەمەس قىشقىل دام قالىپ قويدى. ەكىنشى بىرەۋىن ۇزىپ الا بەرگەنىمدە شىڭىلتىر ايازعا شىتىناي دومبىعىپ تۇرعان ول تىرس ەتىپ جارىلىپ كەتتى دە، ماڭايداعى اۋانى الدەبىر وسىمدىككە تان السىز لەپ جايلادى. ودان كەز كەلگەن اپتەكالاردا  كەزدەسەتىن ۆالەريانا مەن ەفير مايىنىڭ يىسىن انىق اڭعارۋعا بولار ەدى. «مۇنىڭ سۋىققا توزىمدىلىگىنىڭ بىر سىرى وسىندا شىعار مۇمكىن»، – دەگەن  وي ساپ ەتە تۇستى سول ساتتە ماعان. ويتكەنى، قۇرامىندا كاروتين، پەكتين سيياقتى ينۆەرتتىك زاتتارى مەن قىشقىلدىلىعى، مايلىلىعى مول وسىمدىكتەردىڭ وز كلەتكالارىنان جىلۋ بولىپ شىعاراتىندىعى، ونداي جەمىستەردىڭ باسقالارعا قاراعاندا سۋىققا توزىمدى كەلەتىندىگى، جىلى ورتادا ساقتالسا تەز قىزىپ كەتەتىندىگى فارماكولوگييادان حابارى بار ادامعا جاقسى تانىس بولسا كەرەك. بىراق بۇل ازىرشە تەك بولجام عانا. مۇنداي پىكىرگە ماماندار باسقا قىرىنان كەلەر، مۇمكىن… بىزدىكى تەك وز الدىمىزدا تۇرعان قۇپيياعا وراي وي تۇيۋ، بارلاۋ جاساۋ عوي.

بۇدان كەيىن شاڭكىش اعاشىنىڭ بىتىم-بولمىسىنا مىقتاپ نازار اۋدارۋدى جون كوردىك. بارلاي كەلە بايقاعانىمىز، ونىڭ بويى ونشا بيىك ەمەس، ۇشقات سيياقتى باكەنە بولىپ وسەدى ەكەن. بۇتاقتارى تاناداي بولىپ تىزىلگەن القىزىل جەمىستەرىن ارەڭ كوتەرىپ تۇر. اعاش قابىعىنىڭ قالىڭ ەكەندىگى دىڭىنىڭ شىت-شىت بولىپ جارىلعان سىزاتتارىنان انىق بايقالادى.  بىزدىڭ  كوزىمىز شالعان بىر ەرەكشەلىك – بۇتا تەكتەس وسى وسىمدىك جاپىراقتارى فورماسىنىڭ وزگەشەلىگى ەدى.  بىر تۇپتەگى جاپىراقتار كولەمى جۇمىرتقا پىشىندەس تە، ەكىنشىسىندە، ول ۇپ-ۇشكىر سىناعا ۇقسايدى. «بۇل وزى وسى اعاشتىڭ تۋا بىتكەندەگى نەگىزگى قاسيەتى مە، جوق الدە ولاردىڭ بىر-بىرىنىڭ جاس شاماسىن ايىراتىن بەلگىسى مە؟» – دەيسىڭ ىشتەي.  شاڭكىش جاپىراقتارىنىڭ بەتى ماپ-مايدا تۇكتەن كورىنبەيدى. سوندىقتان ونىڭ تۇسىنىڭ نە جاسىل، نە سۇر ەكەنىن تىپتەن اجىراتا المايسىڭ.

القىزىل جيدەك توعايىن ارالاپ بولعان سوڭ كۇنگەيدەگى تەپسەڭگە كوتەرىلدىم دە، قونىشىما قۇيىلعان قاردى قاعا وتىرىپ، تومەنگە كوز سالدىم. اينالا جىم-جىرت. ەكىندىگە قاراي ەڭكەيگەن قىسقى كۇن ساي تابانىنا قييالاي تۇسىپ تۇر. الىستان قىلت-قۇلت ەتكەن توقتاردىڭ توبەسى كورىنەدى. جيدەك تەرۋدەن جالىققان ول ەندى سىرعاناق تەبۋگە كىرىسىپتى. ال، مەنىڭ ويىمدا بىر ساۋال: «جەمىسى ايازدا پىسكەن بۇل قانداي اعاش؟» – دەيمىن ىشتەي. ىلە كوڭىل دۇربىسىمەن كۇنى كەشەگە دەيىن وزىم كورىپ، بىلىپ كەلگەن كورىنىستەردى  شولامىن. بىراق ول جەرلەردىڭ ەشقايسىسىندا دا مۇنداي قۇبىلىس كەزدەسپەگەن سيياقتى.

ويىمدى ساۋىسقاننىڭ شىقىلىقتاعان ۇنى بۇزدى. «ادام كورسە بولدى قويانشىعى ۇستايتىنى نەسى ەكەن مۇنىڭ»، – دەدىم الگىگە ىشتەي جىنىم كەلگەن مەن. دەۋىن دەسەم دە، تىلىمدى تىستەي قويدىم. ويتكەنى، سامبى  تالدا تەڭسەلە قوناقتاپ وتىرعان وسى بىر الاكۇلىك مىنەزدى قۇس ەسىمە الدەبىر جايلاردى تۇسىرگەندەي مە، قالاي؟ ۇيقىدان ويانىپ كەتكەندەي بولعان مەن سول ساتتە بىردە الىستاپ، بىردە جاقىنداپ تۇرعان ەمىس-ەمىس ەلەستەن ايىرىلىپ قالماۋعا تىرىستىم. اقىرى ناق وسى جەردە تۇمان اراسىنداعى  بوزامىق ساۋلەدەن جول تاپقانداي بولىپ، تۋعان جەرىم تيان-شان تاۋى سۇلبالاندى. سودان كەيىن ونىڭ ەتەگىندەگى شىرىشى  بۇزىلماعان نارىنقول  ورمان-توعايلارى ەلەس بەرىپ، سانامدا ونداعى وزىمە بالا كەزدەن تانىس ومىر سۋرەتتەرى جاڭعىرىقتى.

يا، ەندى ەسىمە تۇستى. بولمىس-بىتىمى شاڭكىشكە ۇقساماسا دا، جەمىسى قىستى- گۇنى سولمايتىن دال وسىنداي اعاش ول جەردە دە بار ەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل بۇتانى شىرعاناق دەپ اتاپ، ونداعى وسكەن جيدەك دامىنىڭ قىشقىلدىعىنان جانە تىكەن اراسىنداعى شىرىن تۇينەكتەرىن تەرىپ الۋدىڭ قيىندىعىنان قاجەتتەرىنە ونشا كوپ جاراتا بەرمەيتىن. ونىڭ بارلىق قىزىق-شىجىعىن تەك سول وڭىردە قىستاپ قالاتىن قۇستاردىڭ كورەتىنى الى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. نەگە دەسەڭىز، ورمان-توعايداعى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قورەگى قالىڭ قار استىندا قالىپ قوياتىندىقتان، ولار ەندى شىرعاناق باسىنداعى ۇيقىداي بوپ شىعىپ تۇراتىن ساپ-سارى تۇينەككە ۇيمەلەيتىن. سونىڭ بىرى – ساۋىسقان ەدى. قىزعانشاق مىنەزدى وسى قۇستىڭ الگىندەي جەردى كورسە بولدى باسقا تۋىستارىن جولاتپاي، ولاردى تۋ-تالاقاي ەتىپ ۇركىتىپ جۇرگەنىن تالاي كورگەنىمىز بار. سوندىقتان دا، بۇل جەمىس كوبىنە-كوپ سونىڭ اتىنا، سونىڭ جەيتىن اسىنا تەلىنەتىن.

وسى ورايدا ساۋىسقاننىڭ تاماعى – شىرعاناق قۇنىنىڭ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ەرەكشە داۋىرلەگەنىن ايتا كەتپەسكە بولمايدى. ول – جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇرىن مەنسىنبەي كەلگەن اتالمىش اعاش جەمىسىنەن مەديتسينا ۇشىن دارىلىك قاسيەتى بار زاتتىڭ  تابىلۋى ەدى. سول سول-اق ەكەن، مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ساباقتان بوس كەزدەرىندە شىرعاناق جيناۋ، ونى اۋداندىق اپتەكاعا تاپسىرۋ جونىندەگى جورىعى باستالدى دەيسىز. جۇمىسىمىز العاشىندا ونبەدى. وعان سەبەپ، تىكەندى بۇتاقتاردان شىرىن تۇينەكتەرىن تەرۋدىڭ قيىندىعى ەدى. جەمىسكە ارەڭ دەگەندە قول جەتكىزىپ ۇزىپ الايىن دەسەڭ، ول مىجىلىپ، قابىعى سىدىرىلىپ بوسقا راسۋا بولاتىن. كوپ كەشىكپەي بۇل قيىندىقتان قۇتىلۋدىڭ  جولى تابىلدى دا. ونى ۇيرەتكەن – سول شىرعاناقتىڭ توڭىرەگىنەن قىس بويى اينالسوقتاپ شىقپايتىن قۇستاردىڭ وزى ەدى. قالاي دەيسىز عوي؟ نارىنقول وڭىرىنە بەلگىلى اڭشى مۇحتار قارت بايىنقول وزەنىنىڭ بويىنداعى قالىڭ شىرىش، نۋ توعايمەن كەلە جاتسا، اعاش بۇتاعىن تەڭسەلتە قوناقتاپ وتىرعان قىرعاۋىلدى كورەدى. بۇعىنىڭ قالاي مۇيىز الماستىراتىندىعى، ايۋدىڭ قىس ىشىندەگى ۇزاق ۇيقىعا نە سەبەپتى نار تاتپاي شىدايتىندىعى سيياقتى تالاي عاجايىپتاردى كورگەن جان قارسى الدىنداعى قۇستىڭ مىنا وتىرىسىن، ونىڭ شىرعاناق بۇتاعىن تەڭسەلتكەن سايىن ادامداردىڭ تىكەن اراسىنان الۋعا قيىن دەپ جۇرگەن  جەمىستەرىنىڭ ەش قيىندىقسىز ساۋىلداي توگىلگەنىن، جەرگە  تۇسكەن تۇينەكتەردى قىرعاۋىل مەكيەندەرىنىڭ شوقىپ جەپ جاتقانىن كورىپ: «قۇس ەكەش قۇستان دا قۋلىق  ارتىلمايدى ەكەن-اۋ»، – دەپ جاعاسىن ۇستايدى. سودان باستاپ بىز دە وسى ادىسكە كوشتىك. جيدەكتى تەرمەس بۇرىن بۇتا استىنا وزىمىزدىڭ كيىپ  كەلگەن كۇپايكەلەرىمىزدى جاياتىنبىز دا، اعاش دىڭىن وعان بايلانعان شىجىم جىپتەر ارقىلى تارتقاندا تورسيىپ تۇرعان ساپ-سارى تۇينەكتەرى جەرگە ايازدى كۇندەرى قاتتى توگىلۋشى ەدى.

يا، ول كەزدەرى بىز قىس ىشىندە جەمىس بەرەتىن بۇل اعاشقا ونشا مان بەرىپ، نازار اۋدارمادىق. وعان تەك ساۋىسقاننىڭ تاماعى دەپ ات قايىپ، بولمىس-بىتىمى مەن ەرەكشەلىگىنە وسىلاي شىعار، وسىلاي بولۋعا تيىس دەگەن بالالىق ۇعىممەن قاراعانىمىز انىق. سوندىقتان دا ارا-تۇرا ويعا كەلىپ قالاتىن: «قاراقات پەن تاڭقۋرايدىكى نەگە ولاي ەمەس، شىرعاناقتىكى نەگە بۇلاي؟» – دەگەن سۇراققا ونشالىقتى  باس اۋىرتا جاۋاپ ىزدەمەيتىنبىز. ەندى، مىنە، ارادا كوپ جىلدار وتكەن سوڭ، رەسپۋبليكامىزدىڭ بىر تۇكپىرىندەگى سەمەي وڭىرىنىڭ اياكوز اۋدانىنداعى تارباعاتاي تاۋىنىڭ اڭعارىندا وتىرىپ، سۋىققا توزىمدىلىگى تيان-شانداعى شىرعاناققا ۇقساس شاڭكىشتى كورگەندە  ويلانۋعا تۋرا كەلدى.

بۇل سوندا قالاي؟ وسى بىر سۇراق القىزىل جيدەكتى توعايدى ارتقا تاستاپ اۋىلعا قايتىپ كەلە جاتقاندا دا، ودان اياكوزگە دەيىنگى ارالىقتاعى ۇزاق جولدا دا مازا بەرمەي-اق قويدى.

…الماتىعا كەلگەن سوڭ بوتانيكا ينستيتۋتىنا تەلەفون سوقتىق.  عالىمداردان بىزگە تۇسىنىكتەمە بەرۋىن سۇرادىق. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى مۇنداي ماسەلەنى بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت قۋانىشبەك سىبانبەكوۆتىڭ جاقسى بىلەتىنىن، ونىڭ سوڭعى جىلدارى شىعىس قازاقستان ورمان-توعايلارىنداعى وسى تەكتەس تابيعات بايلىقتارى جايىندا قىزىقتى دەرەكتەر جيناپ جۇرگەنىن ايتتى. ارادا بىراز كۇن وتكەن سوڭ ول اعامىزبەن دە تىلدەسىپ، پىكىر الىسۋدىڭ ساتى تۇستى.

– ۇشقاتتار تۇقىمىنا جاتاتىن شاڭكىش بۇتاسىنىڭ تىرشىلىگى قىزىق، – دەدى عالىم: – ول وزى كوكتەم، جاز ايلارىندا كوزگە كوپ بايقالمايدى. ونىڭ سەبەبى، اتالمىش اعاشتىڭ دولانا، مويىل، قاراقات تارىزدى تۋىستارىنا قاراعاندا كەش گۇلدەپ، كەش پىسەتىندىگى. ال شاڭكىشتىڭ ناعىز كەمەلىنە كەلەتىن كەزى كۇز بەن قىس. قازان، قاراشا ايلارىنداعى سۋىقتا وزگە وسىمدىكتەر سولىپ، جيدەك پەن جاپىراقتارىنان جۇرداي بوپ ايىرىلعان ساتتە ول وز بويىنا بار سۇلۋلىقتى جيناپ الادى دا، قان قىزىل جەمىسىمەن الاۋلاپ، الىستان ايقىن كورىنەدى.

– ال ەندى ونىڭ بيولوگييالىق، حيمييالىق قۇرامى قانداي؟ شيپالىق مانى، فارماكولوگييا ۇشىن قاجەتتىگى بار ما؟

– ەلىمىز عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، – دەيدى بۇل سۇراققا قۋانىشبەك اعا، – بىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا وسەتىن شاڭكىشتىڭ مانى ەرەكشە بولىپ وتىر. ويتكەنى، وزىمىز سوز ەتىپ وتىرعان جەمىستىڭ قۇرامىندا ينۆەرتتىك قانت، س ۆيتامينى، تسينك، پەكتين زاتتارى، كاروتين، ر ۆيتامينى بار. سونىمەن قاتار شاڭكىش قابىعىنداعى ۆيبۋرنين گليۋكوزيدى تۋرالى دا ايتا كەتكەن جون. ول ادام ورگانيزمىندەگى قان تامىرلارىن تارىلتىپ، وسى ارقىلى قان كوپ كەتكەن جاعدايدا ونىڭ تەز توقتاۋىن قامتاماسىز ەتەدى. قابىق قايناتپاسىنان العان شىرىن قازىر كوبىنەسە اكۋشەرلىك تاجىريبەدە قولدانىلادى. ال جەمىس تۇنباسى بولسا جۇرەكتىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى ارى جوتەلگە، باسپاعا شالدىققان ادامنىڭ تاماعىنىڭ اشىلۋىنا كومەكتەسەدى.

بۇدان كەيىنگى اڭگىمەمىز شىرعاناق اعاشىنا ويىستى. بيولوگ عالىمنىڭ سوزىنە قاراعاندا  جەمىسى قىستا جينالاتىن ول رەسپۋبليكامىزدىڭ الماتى، سەمەي، شىعىس قازاقستان وبلىستارىنداعى وزەن جاعالاۋلارىندا، تاۋ جىلعالارىنىڭ بويلارىندا وسەدى ەكەن. عىلىمي ەڭبەكتەردە ونىڭ ونىمىنىڭ 7،8 پروتسەنتى ماي بولاتىندىعى، بىر توننا جيدەگىنەن 40 كيلوگراممداي ماي الىناتىندىعى تولىق دالەلدەنگەن. حيمييالىق قۇرامىن سوز ەتكەندە، شىرعاناقتا قازىرگى بەلگىلى دەگەن ۆيتاميندەردىڭ بارلىعى دەرلىك  كەزدەسەتىندىگىن ايتقان جون. ماسەلەن س ۆيتامينىن الىپ كورەلىك، جۇرتقا ەرتەدەن بەرى وسى ۆيتامينمەن اتى شىققان قاراقاتتا ول 300 ميلليگرامم پروتسەنت مولشەرىندە بولسا، شىرعاناقتا 450 ميلليگرامم پروتسەنت كەزدەسەتىن بولىپ شىقتى. قازىرگى تاڭدا وز بويىندا 15 تۇرلى ميكروەلەمەنت بار شىرعاناق جەمىسى جۇرەك قان تامىرلارى مەن بۇيرەگى اۋىراتىن ادامدارعا وتە پايدالى بولىپ وتىر.

– ال ەندى وسى اعاشتارداعى جيدەكتەردىڭ سۋىققا توزىمدىلىگىنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟

– بۇل  وزى قىزىق قۇبىلىس. بىز ونى زەرتتەۋ ۇستىندەمىز. قۇپييا تولىق شەشىمىن تاپپايىنشا ونىڭ سەبەبى مىنادا دەپ اشىپ ايتۋ الى ەرتە. تاجىريبە بارىسىنداعى قازىرگى جيناقتالعان دەرەكتەرگە قاراعاندا، اتالمىش سۇراققا تۇبىندە جاۋاپ تابىلارى انىق. نە دە بولسا ەڭ سوڭعى ناتيجەسىن كۇتكەن جون شىعار، سىرا.

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ، فوتو: greenness.ru، nadache.guru

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز