.

ەرىپ جاتىر

وڭتۇستىك امەريكاعا قاراي تارتىلعان 1300 شاقىرىمدىق انتارك­تيكا تۇبەگى بويىندا­­عى مۇز تىرشىلىك ۇشىن اسا ماڭىزدى. بىراق ول جىلىنعان اۋا مەن سۋدىڭ كەسىرىنەن قۇرلىق پەن تەڭىزدە ەرىپ بارادى.

انتاركتيكادا اۋا جىلىنعان سايىن ول جەردىڭ «ويىن ەرەجەلەرى» دە بىرتىندەپ وزگەرىپ بارادى. وسىعان الاڭداعان عالىمدار بۇل وزگەرىس­تەردىڭ بولاشاقتا نەگە اكەپ سوقتىرارىن بىلمەيدى.

ديون پونسەت ەشكىم ۇيىم دەپ ايتۋعا اۋزى بارمايتىن جەردە ەر جەتتى. ول لەيت حاربورداعى جەلكەندى كەمەدە دۇنيەگە كەلگەن. بۇل – وڭتۇستىك گەورگييا ارالىنداعى قاڭىراپ قالعان كيت اۋلاۋ بازاسى. اكەسى – فرانتسۋزدىق جاھانكەز، ال اناسى – اۋسترالييا­لىق زوولوگ. اكەسى ونى كەمەسىمەن ساياحاتتاپ جۇرگەن كەزىندە تاسمانيياداعى ايلاقتا كەزدەس­تىرگەن. ولار وڭتۇستىك اتلانتيكادا شاڭىراق كوتەرەدى. ەرلى-زايىپتىلار جىلدار بويى انتارك­تيكا تۇبەگىنىڭ باتىس جاعالاۋىن شارلاپ، ۇش بالاسىن قۇنداقتاپ-ارقالاپ جۇرىپ، ەشقاشان كارتاعا تۇسپەگەن تار شىعاناقتارداعى جابايى تابيعاتتى، ونىڭ ىشىندە يتبالىق، گۇل جارعان وسىمدىك پەن تەڭىز قۇستارىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان. ديون – ولاردىڭ تۇڭعىشى.

شايانجەگىش يتبالىقتار تىنىعۋ، كۇشىكتەۋ كەزىندە كوساتكا مەن لەوپارد يتبالىعىنان جاسىرىنۋ ۇشىن سۋدا جۇزىپ جۇرگەن مۇزدارعا ورمەلەپ شىعادى. انتاركتيكا تۇبەگىندە تەڭىز بەتىندەگى مۇز جۇقارعان سايىن قۇرلىقتان بولىنىپ شىققان ايسبەرگتەر جانۋارلارعا اسا قاجەت تىنىعۋ ورىندارى رەتىندە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. بۇگىندە شايان ەمەس كريل جەۋگە كوشكەن بۇل ماقۇلىقتاردىڭ دا بولاشاعى بۇلىڭعىر بولىپ تۇر.

انتاركتيكا تۇبەگى – اق كونتينەنتتىڭ سولتۇستىگىندەگى تاۋلار مەن جانارتاۋلاردىڭ 1300 شاقىرىمدىق تىزبەگىنەن قۇرالعان ۇزىن جولاقتى ايماق. ديوننىڭ ويىن الاڭى وسى جەردە بولدى. بالا ديون مەن ونىڭ ىنىلەرى كىتاپ وقىپ، سۋرەت سالىپ، پينگۆيندەردى قۋالاپ، قاڭىراپ بوس قالعان عىلىمي ستانسالاردا تىعىلىسپاق ويناپ جانە ەشقاشان ادام اياعى باسپاعان توبەلەردەن شانامەن سىرعاناپ وستى. باسقا بالالار مەكتەپ اۋلاسىندا بىر-بىرىمەن توبەلەسىپ جۇرگەندە ديون اۋەدەن قۇلديلاي كەلىپ شوقيتىن قاراتۇمسىقتاردان تاياق جەيتىن: ولار شەكەسىنەن شوقىپ العاندا كوزىنەن جاس ىتقىپ شىعاتىن. باسقا بالالار ۇي كامەراسىمەن تۇسىرىلگەن ۆيدەولاردا جۇرگەندە پونسەت وتباسىنىڭ بالالارى 1990 جىلى National Geographic ارناسىنىڭ انتاركتيكادا ەسەيۋ تۋرالى دەرەكتى فيلمىنەن كورىندى.

شامامەن وتىز جىلدان كەيىن توڭازىتقان كەشكى تۇنى پونسەت ەكەۋمىز ونىڭ Hans Hansson دەگەن اتاۋى بار 26،5 مەترلىك «جىلجىمالى ۇيىنەن» ادەلي پينگۆيندەرى تىرشىلىك ەتەتىن مۇزدىققا قاراپ تۇردىق. جاسى 39-عا كەلگەن پونسەت – سارى شاشتى، ات جاقتى، توماعا-تۇيىق جان، ونىڭ الاقانى كۇرەكتەي بولاتىن. ول ەرەسەك ومىرىنىڭ كوپ بولىگىن عالىمدار مەن كەلۋشىلەردى جالدامالى كەمەسىنە وتىرعىزىپ، فولكلەندتەگى بازاسىنان وڭتۇستىك گەورگييا مەن انتاركتيكا اينالاسىنداعى سۋ باسسەيندەرىنە تاسىمالداۋ­مەن اينالىسادى. مەن پول نيكلەن باستاعان فوتوگرافتار توبىمەن بىرگە انتاركتيكا تۇبەگىنىڭ باتىس جاعالاۋىنا ساياحاتقا شىقتىم.

جاس كوككوزدى سۋقۇزعىنى جاعالاۋ ماڭىندا سۋعا سۇڭگۋگە تىرىسۋدا. بۇل ونىڭ بىرىنشى تالپىنىسى بولۋى مۇمكىن. كوپتەگەن تەڭىز قۇسى انتاركتيكا تۇبەگىندە ۇيا سالىپ، قورەكتەنەدى.

بۇل جەر پلانەتامىزداعى ەڭ عاجاپ ورتا بولعانىنا قاراماستان توز-توزى شىعا باستاعان. مىڭداعان شاقىرىم جەردەن كەلگەن ىس پەن تۇتىن باتىس تۇبەكتىڭ اۋاسىن باسقا ايماقتارعا قاراعاندا جىلدام لاستاۋدا (اۋا جىلىنۋى جاعىنان اركتيكا عانا وعان ۇقسايدى). اۋانىڭ جىلىنۋى جانۋارلاردىڭ قورەكتەنەتىن، تىنىعاتىن، ۇرپاق وربىتىپ، وزارا قارىم-قاتىناس قۇراتىن ورتانى وزگەرتكەن. سونىمەن بىرگە بۇل ايماقتاعى كوپتەگەن جانۋاردىڭ قورەگى بولىپ تابىلاتىن اسشايان تارىزدەس كريلدەردى الىس ەلدەردەن كەلگەن بالىقشى كەمەلەرى جىم-جىلاس قىپ جاتىر. سەبەبى كريل ديەتالىق قوسپا مەن فارماتسەۆتيكادا، نورۆەگييا فيوردتارىنداعى اقسەركە مەن اكۆاناريۋمداعى تروپيكالىق بالىقتارعا جەم رەتىندە پايدالانىلادى.

بۇل جاقتا ۋاقىتتىڭ جىلدام وتەتىنى سونشالىق، عالىمدار بۇل وڭىردىڭ بولاشاعىن بولجاۋ­دان اۋلاق. «الدەبىر سۇمدىق نارسە كەلە جاتىر، – دەيدى ستوۋني-برۋك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پينگۆيندەردى زەرتتەيتىن بيولوگى حيزەر لينچ، – نە بولىپ جاتقانىن بىلمەۋ بىزدىڭ مازامىزدى قاشىرادى».

باتىس تۇبەكتە ادەلي پينگۆيندەرىنىڭ پوپۋلياتسيياسى جويىلۋعا شاق قالعان: كەي تۇرلەرى كەمىندە 90 پايىزعا دا ازايىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. «بۇل قۇستاردىڭ توپ-توبىمەن بىر شىعاناقتا شوعىرلاناتىنى تۋرالى مالىمەتتەر سوناۋ 1904 جىلعى جازبالاردا كەزدەسەدى. الايدا سول شىعاناقتا بۇگىندە نەبارى التى-اق ۇيا قالعان»، – دەيدى پونسەت. سول كۇنى كەمەدەگى ۇيىندە پونسەت ەكەۋمىز العاشقى ۇلكەن ۇيىردى كورگەنىمىزدە تۇبەكتىڭ باتىس جاعالاۋىنان سولتۇستىك-شىعىس جاق بولىگىنە وتىپ كەتكەن ەدىك.

بۇل ايماقتى اتا-اناسىمەن بىرگە جەلكەندى كەمەمەن العاش كەسىپ وتكەن كەزدەن بەرى ديون پونسەت ۇشىن وڭتۇستىك اتلانتيكادا كوپ نارسە وزگەرگەن. ولار وڭتۇستىك گەورگييادان تومەن قاراي انتاركتيكاعا ساپار شەككەن. 1988 جىلعى مىنا فوتودا ديون توعىز جاسىندا ىنىسى لەيۆ ەكەۋى تەڭىزگە قاراپ تۇر. «بالا كەزىمدەگى انتارك­تيكا تۇبەگىنەن قازىر تۇك قالماعان»، – دەيدى پونسەت.

تيتىمدەي پولەت ارالىندا مىڭداعان پينگۆين جارتاستى ىلديدا قاز-قاتار ۇيىسا جينالىپ قالىپتى. كەمەمىزدىڭ وڭ جاق قاپتالىندا شۇرقىراسقان قالىڭ پينگۆين شايقالاقتاعان بوۋلينگ كەگلدەرى سيياقتى بىر-بىرىمەن قاقتىعىسىپ، تايعاناپ جۇر. بىرەۋى قۇددى بىر شاڭعىشىداي قاناتتارىن ارتىنا قايىرىپ الىپ جىلتىر مۇزدان تومەن قاراي زاۋلاپ بارا جاتىپ، جولداعى بىرنەشەۋىن سوعىپ وتكەنىن كورگەنىمدە شىداي الماي كۇلىپ جىبەردىم. پونسەت بولسا جاي عانا باسىن شايقادى.

انتاركتيكانى تەك اجال مەن حاوس مەكەنى دەۋگە دە بولمايدى: ميلليونداعان ادەلي پينگۆينى كونتينەنتتە كوبەيىپ كەلەدى. دەسە دە، باتىس تۇبەكتەگى ترانسفورماتسييا زور ارى پونسەتتەن باسقا وسىنداي وزگەرىستەرگە كۋا بولعان ادام كەمدە-كەم. ول بىلگەن الەم جوعالىپ بارادى.

«باستان كەشكەن دۇنيەنىڭ بارى – بالا كەزىمدە بارعان جەرلەرىم كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتقانى انىق، – دەيدى پونسەت، – ول كەزدە مۇنى سولاي بولۋى كەرەك دەپ قابىلدايتىن ەدىم».

انتاركتيكانىڭ كوپ بولىگى – جازىق، قار بوراعان قۇلازىعان دالا. مۇندا تەمپەراتۋرا – 96ºس دەيىن بارۋى مۇمكىن. پونسەتتىڭ «انتاركتيكاسى» مۇلدەم وزگەشە.

مۇزدا ورمەلەپ شىعىپ، سىرعاناپ تۇسەتىن ادەلي پينگۆيندەرى. ولاردىڭ ارتىنداعى پوۋلەت ارالىندا مىڭداعان ۇيىرلەسى گۋاناتارىزدى جارتاستى قۇزدا مىڭ-مىڭداپ تىزىلىپ تۇر. تۇبەكتىڭ باتىس جاعالاۋى بويىنداعى ادەلي پين­گۆيندەرىنىڭ ۇيىرى سۋ جىلىنۋى سالدارىنان كۇرت ازايعان. بىراق تۇبەكتىڭ سولتۇستىك-شىعىس بۇرىشىندا جەل مەن مۇحيت اعىنى سۋدى سال دە بولسا سالقىن ۇستايدى جانە ادەلي پينگۆيندەرى وسىلاي جان ساقتاۋدا.

انتاركتيكا تۇبەگى بۇكىل يتالييادان ۇزىن ارى بىرقالىپتى زوناعا – سولتۇستىككە قاراي يىلىپ تۇر. ونىڭ كليماتى – انتاركتيكانىڭ باسقا بولىكتەرىمەن سالىستىرعاندا، الدەقايدا جىلى. جازداعى تەمپەراتۋرا مۇز قاتاتىن دەڭگەيدەن جيى جوعارى كوتەرىلەدى. وسىمدىك وسەتىن وقشاۋ جەر تەلىمدەرى گرانيت پەن بازالتتان تۇرادى. ادەلي پينگۆيندەرى انتاركتيكا جاعالاۋى بويىنداعى جەرلەردىڭ بارىندە بار. تۇبەكتە سۋىق كونتينەنتتە جوق جانۋار تۇرلەرى دە تىرشىلىك ەتەدى: تەڭىز مىسىعى، تەڭىز پىلى، انتاركتيكالىق پەن پاپۋا پينگۆيندەرى.

انتاركتيكانىڭ تاۋلى-جارتاستى تۇبەگىندەگى مۇلگىگەن تىنىشتىقتى اۋىق-اۋىق قۇستاردىڭ ساڭقىلداعان اششى داۋىستارى مەن اڭداردىڭ قىبىرلاعان دىبىستارى عانا بۇزادى. بۇل – اق-كوك مۇزدىقتاردىڭ مۇحيتقا اعىلىپ، كەز كەلگەن فورمانى الا بەرەتىن ايسبەرگكە بارىپ سوقتىعىساتىن وعاش بۇرىشتار مەكەنى. اۋماعى شاعىن قالامەن بىردەي الىپ ايسبەرگتەردىڭ توبەسى كوككە تىرەلەتىندەي. تىپتى ونداعان شاقىرىم جەردەن ولاردىڭ شىتىناپ، زەڭبىرەك جارىلىستارىنداي قارس ايىرىلىپ جاتقانىن ەستۋگە بولادى.

تەڭىز مىسىعى بەتىن قار جاپقان كيت سۇيەكتەر ۇيىندىسى جانىندا تىنىعىپ جاتىر. كيتتەردىڭ كوپتەگەن تۇرىنە قاراعاندا بۇل سۇتقورەكتىنىڭ سانى انتاركتيكادا ولاردى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعاننان بەرى ەداۋىر ارتقان. قازىر وڭتۇستىك شەتلاند ارالدارىنداعى ولاردىڭ پوپۋلياتسيياسى قايتادان كەمىپ بارادى. بۇل – تەڭىز مۇزى ەرۋىنىڭ كەرى اسەرى. سونىڭ سالدارىنان تەڭىز لەوپاردى يتبالىق مارعاۋلارىن قورەك ەتۋ ۇشىن جاعالاۋعا ۇيىر بولىپ العان.

بۇل جابايى تابيعات سيياقتى بولىپ كورىنگەنىمەن، شىندىعىندا، ادام اياعى تيمەگەن دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. انتاركتيكانى ەشكىم كورمەي تۇرىپ-اق، ادامدار بۇل ايماقتىڭ تىرشىلىگىنە ارالاسا باستاعان. كاپيتان دجەيمس كۋك باسكيىم مەن تون بيزنەسى ۇشىن 1770 جىلداردا انتاركتيكاعا العاش رەت اڭشىلاردى اپارىپ، تەڭىز مىسىقتارىن ميلليونداپ قىرا باستاعان. ولار تەڭىز پىلدەرىن دە اياعان جوق: ونىڭ مايى بوياۋ مەن سابىن جاساۋ ۇشىن پايدالانىلاتىن. كونتينەنتكە العاش تابان تىرەگەندەردىڭ بىرى، بالكىم، كوننەكتيكۋتتىق يتبالىق اۋلاۋشىلار بولسا كەرەك، ولار باتىس تۇبەككە العاش رەت 1821 جىلى كەلگەن.

بەلگىلى بىر ۋاقىتتان كەيىن كيت اۋلاۋشىلار سەيۆال مەن فينۆالدى، كوك كيت پەن بۇكىر كيتتەردى اۋلاي باستادى. ولار كيتتىڭ اۋزىنان سۇيەكتەرىن سۋىرىپ الاتىن، ال بۇل سۇيەكتەردەن قامشى، قولشاتىر تۇتقاسى، كورسەت پەن رەسسور جاسالاتىن. ال كيت مايى وتىن، شامعا تامىزىق پەن مارگارين جاساۋعا پايدالانىلىپ وتىرعان. ححى عاسىردىڭ باسىندا وڭتۇستىك گەورگييا كيت ساۋداسىنىڭ «مەككەسىنە» اينالدى. «لەيت حاربور» ونىڭ ەڭ سوڭعى جابىلعان ستانساسى ەدى. ونىڭ قىزمەتى 1966 جىلى توقتادى.

سول جىلدان بەرى كليمات وزگەرىسى ايماقتا وز قولتاڭباسىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ قالدىردى. باتىس تۇبەكتەگى قىس مەزگىلىنىڭ تەمپەراتۋراسى 1950 جىلداردان بەرى 5ºس-قا دەيىن جىلىنعان. جەل اسەرىنەن مۇحيت سۋىنىڭ اينالىمى وزگەرىپ، تۇڭعيىقتاعى جىلى سۋ كوتەرىلۋدە. مۇنىڭ سالدارىنان تەڭىزدەگى مۇزدىقتار، ياعني مۇحيتتىڭ تۇزدى بەتى قاتقان كەزدە پايدا بولاتىن سىنعان كەسەكتەر ازايدى. قازىر تەڭىز مۇزى كەش قاتىپ، ەرتە ەرىپ كەتەتىن بولدى. 1979 جىلمەن سالىستىرعاندا، باتىس تۇبەكتەگى مۇزسىز ماۋسىم تولىق 90 كۇنگە ۇزارعان.

ادەلي پينگۆينى بالشىق باسقان دەنەسىن سىلكىپ، تازالاۋمەن الەك. جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان باتىس انتاركتيكا تۇبەگىندە جاۋىن-شاشىن كوبەيىپ، ىلعالعا توزىمدى تۇكتەرى شىعىپ ۇلگەرمەگەن بالاپان پينگۆيندەر جاۋراپ، پوليارلىق جەلدىڭ ىزعارىنان اجال قۇشۋدا. كەي جۇمىرتقالار سۋ باسقان ۇيالاردا قالىپ قويادى.

پونسەت دۇنيەگە كەلەر الدىنداعى قىستا ونىڭ اتا-اناسى مۇز قاتقان مارگاريتا شىعاناعىن زەرتتەپ، اپتالاپ جۇرەتىن. ولار شىعاناقتىڭ قاتقاق جەرىن شانامەن كەزەتىن. «قازىر ول جوق. تەڭىز مۇزىنىڭ وزى ارەڭ قاتادى»، – دەيدى پونسەت.

مۇز قاتپاعاننان كەيىن جىلى سۋ سۋىق اۋانىڭ ىقپالىندا قالىپ، بۋلانۋ ارتادى، بۇل الەمنىڭ ەڭ قۇرعاق كونتيتەنتىنە جاڭبىر نەمەسە تىپتى قار بولىپ تۇسەدى. باتىس جاعالاۋعا بارار جارتى جولداعى مارگاريتا شىعاناعىنا 2016 جىلى بارعانىندا پونسەت بىر اپتاداي سوزىلعان سۋ تاسقىنىنا تاپ بولعان. «وتىز جىل بۇرىن ادام بالاسى كوكتەن جاۋعان بىر تامشى جاڭبىر سۋىنا زارۋ بولعان بۇل جەردە»، – دەيدى ول.

تەرەڭنەن كەلەتىن جىلى سۋ قۇرلىقتاعى مۇزدىقتارعا تىپتەن اسەرى مول. ول مۇزدىقتار مەن قۇرلىقتىڭ تەڭىزبەن تۇيىسكەن تۇستارىنا سوعىلىپ، مۇجيدى. بريتاندىق زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، باتىس تۇبەكتەگى 674 مۇزدىقتىڭ كەمىندە 596-سى ەرۋگە ۇشىراعان. انتارتيكانىڭ باسقا جەرلەرىندە ۇلكەن مۇز «سورەلەرى» ەرىپ، سۋعا اعىپ كەتكەن. بۇل جاھاندىق تەڭىز دەڭگەيىنىڭ جىلدام كوتەرىلۋىنە قاتەر توندىرمەك. تۇبەكتىڭ وزىندەگى شىعىس جاعالاۋدا مۇزدىقتار اسا ىرى كولەمدە بولىنىپ، سۋعا اققان، تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە دەلاۆەر شتاتىمەن بىردەي مۇز بولىگى لارسەن س قايراڭ مۇزدىعىنان بولىنىپ كەتتى. بىراق شىعىس جاعالاۋ باتىس جاعالاۋعا قاراعاندا شامامەن 3ºس سالقىن. كۇشى باسىم جەل اينالىپ سوعىپ، تەڭىز مۇزىن باتىستان، ياعني تۇبەكتىڭ ۇشىنان شىعىسىنا قاراي ايدايدى. بۇل يرەلەڭ ونى قۇرلىقتان ۇزاتپايدى.

باتىس تۇبەك – انتاركتيكانىڭ جىلى نۇكتەسى. كوبىنە كارتالاردا اق تۇسپەن بەلگىلەنەتىن ونىڭ قازىر جىلىنعانى سونشالىق، وسى كونتينەنتتە عانا وسەتىن گۇلدى وسىمدىكتەر – ايرا مەن سارى گۇلدى مايلىشوپ شوعىرلارى قۇرلىققا جا­­يىلۋدا. ارامشوپتەر مەن قىنالار دا دال سولاي كوبەيىپ جاتىر. جاسىل مۇك بۇرىنعىعا قاراعاندا ۇش ەسە جىلدام وسۋدە. بىر كەزدەرى قار جاپقان ارالدىڭ ەڭ جوعارعى نۇكتەلەرى قازىر ەرىپ، دىمقىل قارا جەر كورىنگەن. مۇنىڭ اسەرىنەن جەر بالشىققا اينالىپ، قارس ايىرىلىپ جاتىر.

«لاندشافت سولىپ بارادى»، – دەيدى پونسەت. جاڭبىر شەلەكتەپ جاۋعان بىر كۇنى قۇستاردىڭ ساڭعىرىعىمەن بويالىپ، رەڭى ۇياسىنا كىرىپ جاتقان كۇنگە ۇقسايتىن جارتاستى قايراڭدا ۇستەرى لاس بىرنەشە ادەلي پينگۆينىن كوردىك. ولاردىڭ بىرى – مامىق سۇر قاۋىرسىنى سۋلانعان بالاپان-تۇعىن.

انتاركتيكا بۇعازى جانىنداعى تۇبەكتىڭ قيىر سولتۇستىك ۇشى. تەڭىز لەوپاردىنىڭ مىنا جاس ادەلي پين­گۆينىن سۋعا باتىرىپ، تۇنشىق­تىرعانعا دەيىنگى بىرەر سات بۇرىن. جارتى توننا تارتاتىن بۇل جىرتقىشتار پينگۆيندەرمەن ويناپ، ولاردى سۋ بەتىنە تارسىلداتا ۇرادى. ادەتتە، تەڭىز لەوپاردى اڭعا جالعىز شىعادى. بىراق تەڭىزدەگى مۇزدىڭ كەش قاتۋى مەن ەرتە ەرۋى سالدارىنان ولار پين­گۆين ۇيىرلەرى بار جاعالاۋ جاقتارعا ۇيىرسەك بولىپ العان.

ادەلي پينگۆيندەرى وسى تۇبەكتىڭ جالعىز انتاركتيكالىق پينگۆين تۇرىنە جاتادى. جاڭبىر نە قار جاۋىپ، مۇز ەرىپ جاتسا دا جىل سايىن ولار وسى مەكەنگە ورالىپ، ۇيالارىن ۇساق تاستاردان سالادى. ولار قۇرعاق تاس نە توپىراقتى ۇناتادى، بىراق قازىر، كوبىندە ۇيالارىن جەڭىل قارعا سالۋعا ماجبۇر. قار ەرىسە ۇيالارى قيراپ، جاڭبىر جاۋسا، توعان سەكىلدى سۋعا تولىپ قالادى. وسىلايشا، ادەلي پينگۆيندەرىنىڭ جۇمىرتقالارى سۋدان بىراق شىعادى. ىلعالعا توزىمدى ارى سۋىقتان قورعايتىن قاۋىرسىن وسىپ ۇلگەرمەگەندىكتەن بالاپاندار سۋعا باتىپ، ىزعاردىڭ كەسىرىنەن توڭىپ ولەدى.

ال ەرەسەكتەرى بولسا، مۇزدىڭ جوعالۋىنان زارداپ شەگۋدە. ادەلي پينگۆيندەرى تۇكپىردەگى تەڭىز مۇزدىقتارىندا تۇلەيدى جانە مۇزدىقتاردى جول ستانساسى رەتىندە قورەكتەرىن اۋلاۋ كەزىندە جىرتقىشتاردى اينالىپ وتۋگە پايدالانادى. ولار تاۋلىكتەپ جۇزە العانىمەن تەڭىزدىڭ جوعارعى جۇز مەتر تەرەڭدىگىندە عانا جۇرۋگە بەيىم. سۋ جىلىنعان سايىن بەيىمدەلگىش پينگۆيندەر ىشكە، ياعني قۇرلىققا قاراي تارتىلدى. پاپۋان پينگۆيندەرى مايلى ارى ىرى بولعاندىقتان ۇيالارىن قاشان قايدا سالۋ جاعىنان قورشاعان ورتا شارتتارىنا يكەمدى ارى ۇيالارىنا بىر نارسە بولعان جاعدايدا جاڭا جۇمىرتقا تۋۋعا بەيىمدى. قورەك تالعامايتىن ولار قۇرلىققا تاياۋ جەردە عانا بالىق اۋلايدى. 1982 جىلدان 2017 جىلعا دەيىن باتىس تۇبەك پەن وڭتۇستىك شەتلاند ارالدارىنداعى ادەلي پينگۆيندەرىنىڭ كوبەيەتىن جۇپتارىنىڭ سانى 105 مىڭنان 30 مىڭعا، ياعني 70 پايىزعا دەيىن ازايعان. پاپۋان پينگۆيندەرىنىڭ جۇپتارى بولسا 25 مىڭنان 173 مىڭعا، ياعني التى ەسەگە دەيىن ارتقان.

ساۆاننا ۇشىن شوپ قالاي قاجەت بولسا، بۇل ايماق ۇشىن دە مۇز سونشالىقتى ماڭىزدى. ول جوعالعان كەزدە اراقاتىناستار بولجانباعان جاققا قاراي وزگەرۋى مۇمكىن. تاڭداردىڭ بىرىندە انتاركتيكالىق بۇعازدىڭ جانىندا نيكلەن مەن فوتوگراف كەيت لادزينسكي ۇشەۋمىز اكۆالانگ كيىپ، جاعالاۋ ماڭىنا سۇڭگۋگە كەتتىك. ۇرىككەن ادەلي پينگۆينىنىڭ بىر كەسەك مۇز ۇستىندە تولقىندارعا قاراپ تۇرعانىن كوردىك. ول بالەسىنەن اۋلاق دەپ تۇرعانداي كورىندى. بۇعان سەبەپ تە جوق ەمەس. الدەبىر تەڭىز لەوپاردى تورۋىلداپ، ارا-تۇرا مۇزدى يىسكەپ قويادى.

تەڭىز لەوپارد شاعىن كەلگەنىمەن، سالماعى جارتى جەڭىل كولىكتەي تارتادى. ونىڭ تىستى جاقتارى قوڭىر ايۋدىكىنەن دە كەڭ اشىلادى. اۋزىن جاپقانداعى كەيپىنەن اششى مىسقىل كورىنەتىندەي. ول بۇل مەكەننىڭ جالعىز پاتشاسىنا عانا تان ازعىنداعان مازاسىز تۇرىمەن اينالامىزدى تورۋىلداپ جۇرە بەردى.

كەنەتتەن تاعى ەكى تەڭىز لەوپاردى پايدا بولدى. ولار بىرىنىڭ ارتىنان بىرى وراتىلىپ، ەرىنە اينالىپ جۇردى. ارتىنشا كوزدەرى باسقا پينگۆيندەرگە قادالعان تاعى ەكەۋى كەلدى. قۇستار بىرىنەن سوڭ بىرى سۋعا سۇڭگي باستاپ ەدى جىرتقىشتار ارتىنا تۇستى. كەي پينگۆيندەر بۇرىلىپ، كەرى قاراي – مۇزعا، ياعني قاۋىپسىز جەرگە سەكىردى. بارىنىڭ بىردەي جولى بولا بەرمەيدى. قالا سىرتىنداعى ەكى اۋلا كولەمىندەي جەردە بەس لەوپارد كوپ ۇزاماي قانتالاعان قورەكتەرىن جۇلقىلاپ، جاس ەتكە مۇرتتارىن مايلادى.

بەس تەڭىز لەوپاردى ماڭايدى تورۋىلداپ جۇرگەنى بايقالعان كۇنى مىنا انتاركتيكا، پاپۋان جانە ادەلي پينگۆيندەرى ۇيىرلەرىنە قايتۋ ۇشىن بىر-بىرىن تاپتاپ، جاپا-تارماعاي جاعالاۋعا ۇمتىلۋدا.

«بويىڭدى تۇرشىكتىرەتىن بۇل كورىنىستى ەش ۇمىتپاسپىن»، – دەيدى كەيىننەن ماعان جاڭا وڭتۇستىك ۋەلس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەڭىز لەوپاردى جونىندەگى ساراپشىسى ترەيسي رودجەرس. قوڭىر ايۋلار سيياقتى بۇل جىرتقىش تا جالعىز جۇرىپ، ادەتتە، تەڭىزدەگى كەڭ القاپتا قورەگىن اۋلايدى. اڭشىلىق اراسىندا ولارعا تىنىعىپ الۋعا مۇز كەسەكتەرى قاجەت. كليمات وزگەرىسى سالدارىنان مۇزدىڭ جۇقارۋى ولارعا وڭاي تيىپ وتىرعان جوق.

بۇل لەوپاردتىڭ تەڭىز مىسىعىنىڭ جۇپتاسۋ ايماقتارىندا جۇرگەنى بۇرىن سيرەك بايقالاتىن. «1800 جىلدارى وسى مىسىق ارتىنا تۇسكەندەر كۇندەلىك جۇرگىزە باستادى، – دەيدى اقش مۇحيت پەن اتموسفەرانى زەرتتەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باسقارما بيولوگى دۋگ كراۋس، – ولاردىڭ ەشقايسىسى وسىنداي مەكەندەردىڭ ماڭىنان تەڭىز لەوپاردىن كورگەنىن جازباعان». قازىر وڭتۇستىك شەتلاند ارالدارىنداعى شيرەفف مۇيىسىندە جىل سايىن 60-80 تەڭىز لەوپاردى جاعالاۋدا ارلى-بەرلى شۇبىرىپ جۇرەدى. ولار ايماقتاعى تەڭىز مىسىعىنىڭ ەڭ ۇلكەن جۇپتاسۋ مەكەنىندە جاڭا تۋعان كۇشىكتەردىڭ جارتىسىنان استامىن ولتىرىپ تىنادى.

1950-جىلدارى انتاركتيكادا تەڭىز مىسىعىنىڭ كوممەرتسييا­لىق ساۋداسى توقتاعاننان كەيىن ولاردىڭ سانى قايتادان كۇرت ارتا باستادى. عالىمدار ولاردى جىلىنىپ بارا جاتقان كليماتقا جاقسى بەيىمدەلەدى دەپ ويلاعان. قازىر شيرەفف مۇيىسىندەگى ولاردىڭ سانى جىل سايىن ون پايىزعا ازايىپ بارادى. «بىزدىڭ كورىپ وتىرعانىمىز – مۇلدە قالىپتان تىس نارسە. مۇنى ەشكىم كورىپ بولجاعان ەمەس»، – دەيدى كراۋس.

ال، ەسەسىنە، ەشكىم بولجاماعان جاعىمدى جاڭالىق رەتىندە بۇكىر كيتتەردىڭ كۇرت كوبەيۋىن ايتساق بولاتىنداي.

قاراتۇمسىق پينگۆين­دەردىڭ جۇمىرتقالارى، ونى جاڭا جارىپ شىققان بالاپاندارى بالىق جانە كريلمەن قورەكتەنەدى. سونداي-اق ولار كۇشىگەننىڭ انتاركتيكالىق بالاماسى ىسپەتتى «تازالاۋشى» رولىن اتقارادى: ولار سالقىن اۋا رايىندا شىرىمەيتىن ولەكسەلەردى جەپ، ۇنەمى اينالانى تازالاپ جۇرەدى.

ححى عاسىردىڭ باسىندا كيت اۋلاۋ كاسىپشىلىگى كيت تەكتەس بالىقتاردىڭ كوزىن جويىپ جىبەرە جازداعان. ولاردىڭ كوپتەگەن تۇرى الى دە وڭالا الماۋدا. ايتالىق، 1900 جىلدارى كوك كيت سانى شامامەن 250 مىڭ بولسا، بۇگىنگى پوپۋلياتسيياسى سونىڭ بەس پايىزى عانا. بىراق انتاركتيكاداعى بۇكىر كيتتەرىنىڭ پوپۋلياتسيياسى قالپىنا ورالدى: ولاردىڭ سانى جىلىنا 7-10 پايىزعا ارتىپ كەلەدى. «ولار قۇتىرىپ كەتتى!» – دەپ اري فرەيدلاندەر نازداندى. پالمەر ارحيپەلاگىن اشىق سكيف-قايىعىمەن كەسىپ كەلە جاتقاندا الدىنان بىرەۋى اتىپ شىعا كەلگەن ەكەن.

سانتا-كرۋزداعى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەڭىز ەكولوگى ارى National Geographic زەرتتەۋشىسى فرەيدلاندەر 2001 جىلدان بەرى كيتتەردىڭ انتاركتيدان تىس جەرلەردە قالاي جانە نەمەن قورەكتەنەتىندەرىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. ول بۇل كيتتەردىڭ بىر-بىرىمەن اۋناپ ويناپ جۇرگەنى مەن ەشكىم ويلاماعان تەرەڭگە سۇڭگىگەنىن تاسپاعا جازىپ العان. ول بۇكىر كيتتەردىڭ دەم ارقىلى مۇزدا ويىق جاساعاندارىن كورگەن. 36 مەتريكالىق تونناعا دەيىن تارتاتىن جانۋارلار ۇشىن مۇنىڭ بارلىعى كوپ ەنەرگييانى قاجەت ەتەدى.

فرەيدلاندەر مۇنىڭ العاشقى بەلگىسىن 2009 جىلى تەڭىزگە شىققان ساپارىندا كورەدى. بۇل كۇزدىڭ سوڭى ەدى، سوندىقتان ول ارىپتەستەرىمەن بۇكىر كيتتەر الدەقاشان ەكۆادور مەن پاناما جاقتاعى «قىستاقتارىنا» كەتىپ قالعان بولار دەپ ويلاعان. ارتىنشا جاڭعىرىققا ارنالعان قۇرال كەمەنىڭ استىنداعى كريل ۇيىرىن انىقتايدى. «بىز كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ ويانساق، اينالامىزدا ەشقايسىسىمىز بۇرىن-سوڭدى عالامشاردىڭ ەشبىر جەرىنەن كورمەگەن قالىڭ كيتتىڭ شۇبىرىپ جۇرگەنىن كوردىك. ولار مۇندا مۇز بولماعاندىقتان جۇرگەن ەدى»، – دەيدى ول. ولار 15 شاقىرىم ارالىقتان 306 كيت ساناپ شىققان.

فرەيدلاندەردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بۇكىر كيتتەر ناۋرىزدىڭ سوڭىندا نە ساۋىردىڭ باسىندا تەڭىزدى مۇز جاپقان بويدا انتاركتيكادان كەتىپ قالاتىن. ال قازىر مۇزسىز كۇندەر ۇزارعاندىقتان اشىق سۋدا كەزىپ جۇرىپ، كريل اۋلايتىن مۇمكىندىك تۋعانداي. كوزدەرى مونشاقتاي موپ-مولدىر، ال كولەمى جۇمىس قاعازدارىن بەكىتىپ قوياتىن تۇيرەگىشتەي عانا بۇل تيتتەيلەر شاقىرىمداپ سوزىلاتىن قالىڭ نوپىرمەن جۇرەدى. كەيدە بىر تەكشە مەتر سۋدان 60 مىڭى بىراق شىعادى. بۇكىر كيتتەر وسى جەرلەردەن ۇزاماي كريل جەپ، ماي جينايدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ سانى ەسەلەپ ارتۋدا.

جىلى سۋ مەن جىلى اۋا «مۇسىندەگەن» ايسبەرگ. «سۋ استىنداعى نەگىزى ەرىگەننەن كەيىن، قار سۋى قاپتالدارىمەن اعىپ، تەڭىزدىڭ جىلى سۋى ىشكە قاراي تارتىلعان. ۇستى ەرۋىمەن ايسبەرگ جارقىل تۇسكە ەنىپ، سۋ بەتىنە شىققان»، – دەيدى گلياتسيولوگ ريچارد الەي.

بىرنەشە جىل بۇرىن مۇزجارعىش زەرتتەۋ كەمەسى اۋلارعا تاپ بولادى. ول تەڭىز مۇزى استىندا تىرشىلىك ەتەتىن ساردينا تارىزدەس مايلى تارپون بالىعىنا ارنالعان ەدى. باتىس تۇبەكتەن تىس ايماقتا كوپ كەزىگەتىن بۇل بالىقتار ادەلي پينگۆيندەرى قورەگىنىڭ جارتىسىن قۇرايدى. الايدا وڭتۇستىك فلوريدا ۋنيۆەرسيتەتىندە ىستەيتىن دجوزەف توررەس باسقارعان توپ انۆەرس پەن ريناۋد ارالدارى اينالاسىن كۇنى-تۇنى قانشا كەزسە دە، بىردە-بىر تارپون تابا المادى. سەبەبى تەڭىز مۇزى ەڭ ىرى ماسشتابتا ەرىپ كەتكەن ايماقتا بالىقتىڭ بۇل تۇرى جوعالۋعا شاق قالعان. ال عالىمدار بىر تارپوننىڭ كالورييالىق قۇنى جيىرما كريلگە تەڭ بولسا دا، پينگۆيندەردىڭ كريلدى كوبىرەك اۋلاي باستاعانىن بايقايدى.

بولاشاقتا قورەك رەتىندە كريلدەر سانى جەتكىلىكتى بولا ما؟ ول – تەك پينگۆيندەر مەن بۇكىر كيتتەردىڭ عانا ەمەس، سونداي-اق قاراتۇمسىق، كالمار مەن يتبالىقتىڭ دا ازىعى. لەوپارد يتبالىعى دا كەيدە كريلدى تالعاجاۋ ەتەدى. كوك كيتتەر كۇنىنە تىپتى ميلليونداپ جۇتادى. ال كريل جەمەيتىن جانۋارلار كوبىنە ونى جەيتىندەرمەن قورەكتەنەدى. انتاركتيكا مايلى كريلدەردى «جاقسى» كورەدى. ادامدار دا.

1960 جىلدارى پوتەنتسيالدى تەڭىز ونىمدەرىنىڭ كوزىن تاپقان كەڭەس تەڭىز فلوتى كونتينەنتتى اينالسوقتاي باستادى. بۇگىندە نورۆەگييا، وڭتۇستىك كورەيا، قىتاي، چيلي مەن ۋكراينادان كەلەتىن وننان استام كەمە تەك كريل اۋلاۋمەن اينالىسادى. اۋلانعان كريلدەر «ومەگا-3» تابلەتكالارىن، كريل مايىنان جاسالاتىن ساعىزداردى وندىرۋگە جانە قولدا وسىرىلەتىن اقسەركەلەرگە جەم رەتىندە پايدالانىلادى. ۋكراينادا تازالانعان كريلدەردى ساردينا بالىقتارى سيياقتى قاڭىلتىر قۇتىلاردا ساتادى. كەيدە كريل تەڭىزدە جۇرگەن ۇلكەن تراۋلەرلەردە قايناتىلىپ، قۇرعاتىلىپ، كەيىن ۇنتاققا اينالدىرىپ وڭدەلەدى.

تەڭىزدە وتكەن بىر ايداي ۋاقىتتان كەيىن اقىرى وڭتۇستىك شەتلاند ارالدارىنان تىسقارى برانسفيلد بۇعازىندا ولاردىڭ بىرەۋىن كوردىك. قۇيرىق جاعىنان تاقالعانىمىزدا Long Da اتاۋلى 101 مەترلىك قىتايدىڭ ورتا تەرەڭدىككە جۇزەتىن تراۋلەر-زاۋىت كەمەسى دۇلەي جەلمەن تەربەلىپ تۇردى. كەمەنىڭ اۋى سۋعا تاستالعان. كەمەدەگى بالىقشىلار ونى تارتقان سايىن اۋدىڭ جاسىل ىلمەكتەرى سوعىلىسىپ، ميلليونداعان كريلدى شىعارىپ جاتتى.

ازىرگە انتاركتيكا اينالاسىندا كريل قورى مول. تراۋلەرلەر مۇنداعى كريلدەردىڭ بولماشى بىر بولىگىن عانا اۋلايدى. بالىق كاسىپشىلىگى 24 ەل مەن ەۋرووداق قۇرعان انتاركتيكانىڭ تەڭىزدەگى تىرى رەسۋرستارىن قورعاۋ كوميسسيياسىنىڭ (اتترقك) قاتاڭ قاداعالاۋىندا. بىراق كريل پوپۋلياتسيياسى ماۋسىمىنا قاراي قۇبىلمالى جانە زەرتتەۋشىلەر جاھاندىق جىلىنۋ مەن مۇزدىڭ ازايۋى ولارعا قالاي تەز نە ىقپالدى اسەر ەتەتىنىن ايتا المايدى. «بىز ولاردىڭ قورىن ولشەپ، سانىن بىلۋىمىز مۇمكىن بولىپ كورىنگەنىمەن، ىس جۇزىندە ولاي ەمەس»، – دەيدى اقش مۇحيت پەن اتموسفەرانى زەرتتەۋ جونىندەگى ۇلتتىق باسقارماسىنىڭ بالىق كاسىپشىلىگى بولىمىندە ىستەيتىن كريستيان رەيسس.

كوپتەگەن ساراپشى كريل اۋلايتىن كەمەلەر باسقا جانۋارلار ۇشىن اسا ماڭىزدى، كوبەيۋ اۋماقتارىنداعى كريلدەردى اۋلاپ، قۇرتىپ جىبەرۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنەدى. 2017 جىلى اقش-تا عالىمدار توبى ماسەلەنى شورت كەسىپ ايتتى. «كريل اۋلاۋ كوبىنە كليمات وزگەرىسكە ۇشىراعان كەزدە كوپتەگەن جانۋاردىڭ امان قالۋىنا تىكەلەي ىقپالى بار جەردە، ياعني باتىس تۇبەكتە ورىن الۋدا. وكىنىشكە قاراي، بۇل – جىرتقىشتاردىڭ دا ەڭ تىعىز ورنالاسقان جەرى، ەكەۋى دە بىر جەردە»، – دەيدى فرەيدلاندەر.

كوك كيتتەردىڭ سۇيەكتەرى تۇبەك جاعالاۋىندا الى جاتىر، بۇل – ادامداردىڭ تابيعاتتى قالايشا تەز جۇتاڭداتا الاتىندىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. كوبىنە وسى جاعالاۋ ايماقتارىنداعى بىر عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان كيت اۋلاۋ كاسىپشىلىگىنەن كەيىن كوك كيت پوپۋلياتسيياسىنىڭ 5 پايىزى عانا قالعان.

2017 جىلى چيلي مەن ارگەنتينا اتترقك-عا تۇبەكتىڭ باتىسى مەن سولتۇستىگىندە مىڭداعان شارشى شاقىرىم اۋماقتا كريل اۋلاۋعا شەكتەۋ ەنگىزۋىن ۇسىندى. وسى جازدىڭ وزىندە ەكولوگييالىق توپتار مەن الەمدەگى ەڭ ىرى كريل اۋلايتىن بيوتەحنولوگييالىق نورۆەگييا كومپانيياسى Aker Bio Marine كريل كاسىپشىلىگىندەگى تاراپتاردى كەلەسى جىلى پينگۆيندەردىڭ كوبەيۋ ايماقتارى ماڭىندا كريل اۋلاماۋعا كوندىردى. 2020 جىلدان باستاپ بۇل كومپانييالار پينگۆيندەر ۇيىرىنەن جىل بويىنا كەمىندە وتىز شاقىرىم قاشىقتىقتى ساقتايتىندارىن ايتۋدا.

Hans Hansson كەمەسىندە كەلە جاتىپ، كەشكىسىن پونسەت كارتادان بىر كەزدەرى كوبەلەك اۋىمەن كريل قۋالاعان جەرلەرىن كورسەتتى. «بالا كەزىمدە ولار قۇرلىقتا دا ورىپ جۇرەتىن، – دەپ ەسىنە الدى ول، – موتور كريلمەن بىتەلىپ قالعاندا قىزىپ كەتەتىن». ال بۇگىن ولاردى سول جەرلەردەن مۇلدە كورمەيسىز.

عالىمدار پونسەتتىڭ كوپجىلدىق تاجىريبەسىنە قۇرمەتپەن قارايدى. «بۇل – وزىندىك بىر داستۇرلى بىلىم»، – دەيدى بەرنارد. انتاركتيكا الدەبىر بەلگىسىزدىككە قاراي قۇلدىراپ بارا جاتىر، ال عىلىمي دەرەكتەر الى دە جوقتىڭ قاسى.

بيىل پونسەت كەمەسىن ساتىپ جىبەردى. ول سەرىكتەسى ارى تاجىريبەلى كاپيتان دجۋلەت نەننەكۋين ەكەۋى ابدەن شارشاعاندارىن ايتادى ارى كوپتەگەن كەلۋشىنىڭ جوعالىپ بارا جاتقان ايماق قازىناسىنا قالىپتى نارسە رەتىندە قارايتىنىنا تاڭدانىسىن جاسىرمايدى. بۇل جەرلەر ادام تانىماستاي وزگەرىپ بارا جاتىر. «قازىرگى احۋالعا قاراسام بالا كەزىمدەگى انتاركتيكا تۇبەگىنىڭ كوبى جويىلعانىن كورەمىن. ونىڭ كەلەشەگىم مەنى قاتتى الاڭداتادى»، – دەيدى ول.

اۆتورى: كرەيگ ۆەلچ، فوتو: پول نيكلەن، كريستينا ميتتەرمەيەر جانە كەيت لادزينسكي


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز