.

مۋميە

وتكەن جىلعى جاز ايى كۇندەرىنىڭ بىرى ەدى. بىز استانالىق رەجيسسەر-وپەراتور ۆاديم تەرەنتەۆ ەكەۋمىز «حان تاڭىرى» اتتى دەرەكتى كينولەنتانى تۇسىرۋ ۇشىن تيان-شان تاۋلارىنىڭ قويناۋىنا جول تارتتىق. جۇرىپ كەلەمىز. توڭىرەگىمىز يت تۇمسىعى وتپەس نۋ ورمان… جالاڭ قييا… جاقپارتاستار. ودان ارىرەكتە توسكەيىندە سىناپ ساعىم سىرعاناعان قارساۋىت مۇزارت شىڭدار مەڭ مۇندالايدى. عاجاپ بىر كورىنىس! كينووپەراتور وبەكتيۆىنە كەرەكتى نارسە دە وسى عوي. ادام اياعى اتتاپ باسپاعان اردا تابيعات اياسىنداعى كوز جانارىڭدى سۋىرىپ اكەتەردەي وسى سۇلۋلىق الەمىن ال كەپ تۇسىرەيىك!.. سول ۋاقىتتا بىزدىڭ سانامىزدان تومەندەگىدەي دە جايتتىڭ قىلاڭ بەرگەنى بار. ول: «مىناۋ يەن تاۋدىڭ تۇكپىرىندە وزىمىزدەن باسقا ەشكىم جوق شىعار، سىرا. ادامدار بۇل جەرگە نە ىزدەپ كەلسىن؟» – دەگەن وي ەدى.

بىراق، ولاي بولماي شىقتى. ساپارىمىزدىڭ ۇشىنشى، الدە تورتىنشى كۇنى بولۋى كەرەك، سۋرەتشى تابيعاتتىڭ عاجايىپ سىيى – سارقىرامالى كەرەگەتاستى كادرعا تۇسىرىپ جاتقانىمىزدا ونىڭ ۇشار باسىنان قىلت ەتە تۇسكەن ەكى ادامنىڭ سۇلباسى كورىنىپ قالدى. مۇنى كوزىمىز شالعان مەن دە، كينووپەراتور دا اڭ-تاڭ بولىپ بىراز تۇردىق تا، ەشتەڭەگە تۇسىنبەگەن سوڭ، جۇمىسىمىزبەن بولا بەردىك. ەرتەڭىندە الگى كورىنىس تاعى دا قايتالاندى. بۇل جولى ولار ەكەۋ ەمەس، بىرنەشە ادام بولىپ قارسى بەتكەيدەگى جالاما جاقپارتاستارعا ورمەلەپ بارادى ەكەن. سودان نە كەرەك، بىز حان تاڭىرى ەتەگىنەن كەتەر-كەتكەنشە بەيتانىس «ساياحاتشىلارىمىز» سول جەردە جۇردى دە قويدى. قايتار جولدا ورمانشىلار كوردونىنا سوعىپ، ونداعىلارعا كورگەن-بىلگەنىمىزدى ايتقانىمىزدا، ەگەر دۇيسەنباي سالىمجانۇلى: «ا، ولار مۋميە ىزدەپ جۇرگەن كەلىمسەكتەر عوي. بۇلار باقىلاۋ پۋنكتىنەن بەيتاراپ ايماققا قالاي وتىپ كەتتى ەكەن؟» – دەپ كادىمگىدەي الاڭداۋشىلىق بىلدىردى.

– مۋميە دەيسىز بە؟ ول تيان-شان تاۋلارىندا كەزدەسۋشى مە ەدى؟– دەدىك بىز وعان قارسى ساۋال قويىپ.

– كەزدەسكەندە قانداي؟ – دەدى ۆاسيليي زاحاروۆيچ. – ەڭ ساپالى مۋميە وسىندا. مۇنى بىلىپ العان الماتى، بىشكەكتەگى پايداكۇنەم دەلدالدار جاز شىقسا بولدى، سول جەرلەردەن نەشە تۇرلى قاڭعىباس جۇمىسسىزداردى جيناپ الىپ، وسى جاققا قاراي اتتاندىرىپ جۇر.

ساپار اياقتالىپ، الماتى مەن استاناعا قايتاردا تيان-شان تاۋلارىنداعى وزىم كورگەن جوعارىداعى وقيعا ويىمنان كەتپەي-اق قويدى. «بۇل نە؟» – دەپ سۇراق قويامىن وزىمە-وزىم ىشتەي. ادامداردىڭ وسى تابيعات سىيىنا قۇنىعا ۇمتىلۋىندا قانداي سىر بار؟ ولاردىڭ قازىرگى انتيبيوتيك زاتتاردان ابدەن جەرىگەنى مە، جوق الدە «عاجايىپتاردىڭ عاجايىبى» مۋميەنىڭ شيپالىلىعى جايىنداعى داقپىرتقا باس-كوزسىز ەلىگىپ، ەلتۋى مە؟ اتالمىش تاس مايى قانداي زات؟ بۇعان عىلىمي تۇرعىدان كىم انىقتاما بەرە الادى.

وسىنداي ساۋالدار اقىرى بىزدى كەزىندە تالاي جىلدار بويى رەسپۋبليكالىق اپتەكا باسقارماسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن، ودان كەيىن الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولعان فارموكولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور كەڭەس ۇشباەۆتىڭ الدىنا الىپ كەلدى.

– مۋميەگە دەگەن قازىرگى كوزسىز تابىنۋدىڭ سىرىن مەن وز باسىم بىلاي ويلايمىن،– دەپ باستادى اڭگىمەسىن عالىم. – ماسەلەن، قاي ەلدە بولماسىن دىمكاس جانداردىڭ كەزىندە بارلىق اۋرۋ تۇرىنە بىردەن توسقاۋىل بولاتىن ەمدىك قاسيەتى بار دارى-دارمەكتى ىزدەگەنى، ارمانداعانى مالىم. انتيبيوتيك زاتتاردىڭ پايدالىلىعىن ەسكەرە تۇرسا دا، بىراق ونى ۇزاق مەرزىمگە قابىلداۋعا شىدامى جەتپەگەن اۋرۋ ادام پسيحولوگيياسى اقىرىندا كەز كەلگەن سىرقاتتى «پىشاقكەستى تىيادى» دەگەن داقپىرتتاعى مۋميە «جارناماسىن» ومىرگە اكەلدى. ونىڭ مۇنداي بىردەن زور سەنىمگە يە بولعانى – داۋىر كوشىندەگى مۋميە جايىنداعى ۋاقىت بايگەسىنەن وزىپ كەلگەن ەرتەدەگى كەيبىر مەديتسينا عۇلامالارىنىڭ انىقتامالارى.

كەڭەس ۇشبايۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، مۋميە تۋرالى دەرەكتەر مەديتسينا جىلناماسىندا سوناۋ ەرتە كەزدەردەن بەلگىلى. مىسالى الەمگە اتى ماشھۇر يبن-سينا: «…مۋميە – السىرەگەن جۇيكە تامىرلارىن تىتىركەندىرە الادى. جارانى تەز جازادى»،– دەگەن. بۇل بىز سوز ەتىپ وتىرعان ەمدىك قاسيەتى بار تاس مايى جونىندەگى بىر عانا انىقتاما. ال ار كەزدەرى ايتىلعان مۇنداي تۇجىرىمدار وتە كوپ. سولاردىڭ بارىنەن تۇيەتىن قورىتىندى سول، ول شىعىستاعى حالىق مەديتسيناسى مىڭداعان جىلدار بويى وسى دارىنى پايدالانىپ كەلگەن، كونە ەمشىلەر مەن تاۋىپتەر ونى كوپتەگەن اۋرۋلاردى جازاتىن قاسيەتى مول شيپا رەتىندە باعالاعان. سويتىپ، ولار مۋميە بۇكىل ورگانيزمگە: «كۇش-قۋات بەرەدى، سال اۋرۋلارىن، ۇستامالى كەسەلدەردى جازادى، جارالاردىڭ اۋزىن تەز قاتىرادى، ۋلانعاندا كومەكتەسەدى»،– دەپ ەسەپتەگەن.

ەمدىك قاسيەتى بار بۇل زات بەلگىلى بىر جەردە كەزدەسە مە، جوق الدە…

مەديتسيناداعى تۇرلى ەكسپەديتسييالىق زەرتتەۋ قورىتىن­دىسىنا جۇگىنسەك، – دەيدى بىزدىڭ بۇل سۇراعىمىزعا سال-پال ويلانىپ بارىپ جاۋاپ قاتقان عالىم، – مۋميەنى ازييا قۇرلىعىنان، ونىڭ بىرنەشە ەلدەرىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى. باسى اشىق نارسە – ونىڭ ەرتەدەگى وتانى ەگيپەت – مىسىر جەرى ەكەندىگى. سودان كەيىن ورتا عاسىرلاردا ول ۇندىستان مەن تيبەتتەن تابىلعان. ال بىزدىڭ زامانىمىزدا ەمدىك قاسيەتى بار بۇل تابيعات سىيى ورتا ازييانىڭ پامير، زەرافشان، قازاقستاننىڭ تيان-شان، تارباعاتاي، سىبىردىڭ زابايكالە تاۋلارىندا كەزدەسەتىن بولىپ شىقتى. عالىمدار مۋميەنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى مىناداي بولجامدار ايتادى. بىرەۋلەرى بۇل تاۋ قىرتىستارىنداعى كومىر سۋتەكتەرىنىڭ وزگەرىپ وتىرۋىنان تۋعان ونىم دەسە، ەكىنشىلەرى ونىڭ شىعۋ تەگى وسىمدىك تەكتەس دەگەنگە سايادى. مۇنداي پايىمداۋعا كەلۋگە كەيبىر مۋميە قۇرامىندا كەزدەسەتىن وسىمدىك قالدىقتارى سەبەپ بولۋدا. مامانداردىڭ ۇشىنشى، ياعني سوڭعى بىر توبى ارشانىڭ نە تۇت اعاشىنىڭ سولى مەن مايى تامشىلاپ اعىپ جەرگە سىڭەدى، تاس جارىقتارىنا قۇيىلىپ جاڭبىرمەن شايىلادى، ودان كەيىن ول بۋلانىپ، جاقپارتاستارعا سمولا تەكتەس زات تۇرىندەگى مۋميە جينالادى دەگەندى ايتادى.

عالىم اعا وسىلاي دەدى دە ەندىگى بىر كەزەكتە بىزدى وزىنىڭ اتالمىش تاقىرىپقا قاتىستى جيناپ جۇرگەن ماتەريالدارىمەن، ونداعى كەلتىرىلگەن عىلىمي دەرەك، تالدامالارمەن تانىستىرا باستادى. بۇلاردان ۇققانىمىز، تابيعي مۋميە نەگىزىنەن ۇش قاسيەتى بويىنشا تۇزىلەدى ەكەن. العاشقىسى جارتاستاردىڭ جارىلعان سىزاتتارىندا قاتقان تامشى سەكىلدى وزەكتى مۋميەلەر. سودان كەيىن جاڭبىر نەمەسە قار سۋىنا ەرىپ تومەن قاراي اققان، سويتىپ بارىپ تاس قۋىستارى مەن ۇڭگىر توبەلەرىنە سۇڭگى بولىپ قاتقان مۋميەلەر. ال ەڭ سوڭعىسى تاۋ قىرتىستارىنداعى تۇرلى ەرىتىندىلەر مەن جان-جانۋار، جاندىكتەردەن بولىنەتىن قالدىقتاردىڭ ارالاسۋى ناتيجەسىندە پايدا بولعان اگرەگاتتى مۋميەلەر. مىنە، مەديتسينالىق ساراپتاۋلار ناتيجەسىمەن تانىسقاندا بىز سوز ەتىپ وتىرعان تابيعات سىيى وسىلاي تۇزىلەتىن بولىپ شىقتى. ال ونىڭ تۇرى، قۇرىلىمى تۋرالى سوز ەتەر بولساق ول كوللويدتارعا تان قوڭىر تۇستى، ومىرىلعىش، وزىندىك يسى بار، ورگانيكالىق جانە ورگانيكالىق ەمەس قوسىندىلاردان تۇراتىن زات.

– مۋميەنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتورييالارىنداعى قازىر­گى بەلگىلى بولىپ وتىرعان قاسيەتتەرى قانداي؟ ول نەندەي سىرقاتتارعا شيپا بولا الادى دەپ ويلايسىز؟

– بۇل سۇراققا تۇجىرىمدى جاۋاپ بەرۋ قيىن، – دەپ سوزىن ساباقتادى كەڭەس ۇشبايۇلى. – ويتكەنى، مۋميەنىڭ قۇرامى تۇبەگەيلى زەرتتەلىپ بولعان جوق. دەگەنمەن، فارموكولوگييانىڭ وسى باعىتتاعى العاشقى قورىتىندىلارىنا بايىپپەن قارايتىن بولساق، ونىڭ بىراز قۇپيياسى دارىگەرلەرگە بەلگىلى بولعان دا سيياقتى. اتاپ ايتقاندا، بىرىنشىدەن، مۋميە وتە كۇشتى بيولوگييالىق تىتىركەندىرگىش. دەمەك، ول بۇرىنعى جانە قازىرگى فارموكولوگييادا باستى ورىندا تۇرعان اتىشۋلى تايگا جەنشەنىنىڭ ەمدىك قاسيەتىنەن 2،5 ەسە ارتىق. ول جەكەلەگەن كلەتكالاردىڭ، تىرى ورگانيزمنىڭ تۇتاس سيستەمالارىنىڭ فيزيولوگييالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى. ەكىنشىدەن، مۋميە باكتروتسيدتى قاسيەتتەرى جاعىنان انتيبيوتيكتەردەن اناعۇرلىم كۇشتىرەك. ول زات الماسۋ پروتسەستەرىن رەتتەيدى. سونداي-اق ورگانيزمنەن زيياندى زاتتاردىڭ بولىنىپ شىعۋىن جۇيەلەيدى. ۆيرۋستارعا دەگەن قورعانىس قابىلەتىن ارتتىرادى، جۇرەكتىڭ بيوەلەكترلىك بەلسەندىلىگىن كۇشەيتەدى. مۋميەنىڭ حيمييالىق قۇرامىندا كالتسيي، فوسفور، كاليي، سترونتسيي توتىعى كوپ مولشەردە كەزدەسەتىندىكتەن، ول ادامداردىڭ دەنە مۇشەلەرىنىڭ زاقىمدانعان جەرىن تەز ارادا قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەدى. اتاپ ايتقاندا، اسقازانداعى جارا، كۇيىك، سىنعان سۇيەك مۋميەنىڭ كومەگىمەن ادەتتەگى جازىلۋ مولشەرىنە قاراعاندا ودان 15-20 كۇن بۇرىن بىتىپ كەتەدى.

بۇل ايتقاندارىمىزدىڭ بارى مۋميەنىڭ ادام ورگانيزمىنە پايدالى جاقتارى. سونىمەن قاتار، ودان ساقتاندىراتىن تۇستاردى دا سوز ەتە كەتكەنىمىز جون عوي دەپ ويلايمىن. ماسەلەن، مۋميەنىڭ قۇرامىندا 28-30 تۇرلى زات بار. بۇل انىق. ەندەشە، سول قۇرامنىڭ اربىر تۇرى سىرقات جاندارعا پايدالى ما، زيياندى ما؟ مىنە، دارىگەرلەردىڭ الدىندا وسىلاردىڭ پايدالىسىن عانا بولىپ الىپ، ونىڭ قانداي ناۋقاسقا ەم ەكەنىن اجىراتىپ، سونان سوڭ عانا دارى جاساۋ مىندەتى تۇر. سودان كەيىن مىنانى ايتقىمىز كەلەدى. مۋميەنى ەپپەن، بايىپپەن قولدانعان جون دەر ەدىك. ماسەلەن، اتالمىش زاتتى جۇرەك ينفاركتىمەن اۋىرعان ادام پايدالانسا، ول تابان استىندا جۇرەكتىڭ بيوەلەكترلىك بەلسەندىلىگىنىڭ كۇرت ارتىپ كەتۋىنىڭ سالدارىنان قيىن جاعدايعا قالادى. ال قان قىسىمى جوعارى ادام بۇل جاعدايدا، وز اۋرۋىن جازۋدىڭ ورنىنا ونى گيپەرتونيياعا دەيىن اسقىندىرىپ الۋى مۇمكىن.

– مۋميە تەك مەديتسيناعا عانا قاجەت پە، جوق الدە…

– ول تەك بىر عانا مەديتسينا ۇشىن ەمەس، حالىق شارۋاشى­لىعىنىڭ سالالارىنا كەرەك شيكىزات. بۇگىندە عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتورييالارىنداعى مۋميەمەن تىڭايتىلعان بيداي كلەت­كا­لارى تاجىريبە جۇزىندە ادەتتەگىدەن 2،5 ەسە جىلدام بولىنەتىنى انىقتالىپ وتىر. وسىدان-اق ونىڭ وسىمدىكتەرگە اسەرى قانشالىقتى ەكەنىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. بۇدان باسقا مۋميەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ تابيعي قولايسىزدىقتارمەن، زييانكەستەرمەن كۇرەسۋ قابىلەتىن كۇشەيتەتىنى تۋرالى دەرەكتەر دە بار. بۇل جەردە مىنانى مىقتاپ ەسكەرگەن جون. مۋميەنىڭ بىزدىڭ رەسپۋبليكامىزداعى تاۋ قويناۋلارىنداعى قورى ونشا كوپ ەمەس. سوندىقتان ونى حالىق شارۋاشىلىعىنا جاپپاي قولدانۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى انىق. ول تەك قانا سەلەكتسييالىق عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتورييالارىنداعى تۇرلى تاجىريبەلەرگە كاتاليزاتور رەتىندە قولدانىلادى.

…وسى اڭگىمەدەن كەيىن كوپ ۇزاماي، مەنىڭ مۋميەنىڭ قازاقستانداعى ەكىنشى بىر نۇكتەسى سەمەي وبلىسىنداعى تارباعاتاي تاۋلارىنا جولىمنىڭ تۇسكەنى بار. مۇندا دا سول تيان-شان وڭىرىندەگىدەي كوڭىلسىز كورىنىس. جەرگىلىكتى حالىق ەمەس، كەلىمسەك جالدامالىلار اياگوز اۋدانىنىڭ «تارباعاتاي» اۋىلىنداعى  اقجايلاۋ، وكپەتى، اقشوقى سيياقتى بوكتەرلەرىنەن بوي كورسەتىپ جۇر. «بوتەن ادامدار مۇندا قايدان كەلگەن، نە ىستەپ جۇر؟» – دەپ ايتار اۋىلدىق اكىمشىلىك،  قوعامدىق تارتىپ ساقتاۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قايدا دەيسىڭ ىشتەي. كولدەنەڭ كوك اتتىلار بىزدىڭ تابيعي بايلىعىمىزدى قاشانعى باس-كوزسىز توناي بەرەدى؟ ونىڭ قىزىعىن نەگە سول اۋىلدىڭ تۇرعىندارى كورمەيدى؟ وسىنى نەگە ويلامايمىز، اعايىن!

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز