.

اش بالا توق بالامەن وينامايدى…

كليمات وزگەرىسى، يادرولىق قارۋ، رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى، باي مەن جارلى اراسىنداعى الشاقتىق تىرشىلىككە قاۋىپ توندىرەدى.

ليۋكسەمبۋرگ پەن اقش سيياقتى الەمدەگى ەڭ باي ەلدەردەگى جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىس، بۋرۋندي مەن كونگو دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسى سيياقتى ەڭ كەدەي ەلدەرمەن سالىس­تىرعاندا، 100 ەسە كوپ. بۇل – كەدەي ەلدەر ۇشىن ۇلكەن قاسىرەت. ال باقۋاتتى ەلدەر ۇشىن شە؟

وسى كۇنگە دەيىن ەشبىر كەدەي ەلدىڭ حالقى باي ەلدەرگە قاۋىپتى بولىپ سانالماعان. ولار بىزدىڭ ومىر سۇرۋ داعدىمىزدى جاقسى بىلە بەرمەيتىن. سىرتتاي بىلىپ، ىشتەي قىنجىلعانىمەن، قولدارىنان ەش نارسە كەلمەيتىن.

دەگەنمەن بۇگىنگى تاڭدا قاشىقتاعى سول كەدەي ەلدەر دامىعان ەلدەرگە قاۋىپ توندىرىپ وتىر. ونىڭ سەبەبىن بىر عانا سوزبەن جەتكىزۋگە بولادى: «جاھاندانۋ». الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بايلانىستىڭ ارتۋىنىڭ ارقاسىندا دامۋشى ەلدەردىڭ حالقى ومىر سۇرۋ ستاندارتىنداعى ايىرماشىلىقتار تۋرالى كوبىرەك بىلە باستادى جانە ولار دامىعان ەلدەرگە بارا الادى.

جاھاندانۋ ومىر ستاندارتتارى اراسىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىققا دەگەن توزىمدى تاۋىستى. وعان دالەلدى بارلىق جەردەن بايقايمىن، بىراق مىنا ۇش مىسال ايتۋعا تۇرارلىق.

بىرىنشىسى – دەنساۋلىق. جاھاندانۋدىڭ بىردەن-بىر كەسىرى – اۋرۋدىڭ تاراۋى. ەندەمييالىق اۋرۋلار كەڭ تاراعان ارى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وسال كەدەي ەلدەردەن كەلۋشىلەر وزدەرىمەن بىرگە تۇرلى اۋرۋلاردى تاسۋدا. ولاردىڭ اراسىندا تىرىسقاق پەن تۇماۋ سەكىلدى ەرتەدەن كەلە جاتقاندارى دا، سپيد، ەبولا، ماربۋرگ سەكىلدى جاڭا تۇرلەرى دە بار. 1992 جىلى ارگەنتينالىق اۋەلينييانىڭ بىرى پەرۋدەن تىرىسقاق قوزدىرعىشى بار تاعام العان بويى لوس-اندجەلەسكە بىر-اق جەتەدى. ول جاقتان كەي جولاۋشىلار سيەتل، الياسكا، توكيوعا ۇشتى. وسىلايشا، تىرىسقاق اۋرۋى كاليفورنييا مەن جاپونييا ارالىعىندا بىرشاما تاراعان ەدى.

ەكىنشىسى – تەرروريزم.  اربىر ەلدە ولىمگە باس تىگۋگە دايار ەسۋاس، اشۋى تاسىعان ادامدار كەزدەسەدى. «لاڭكەستەر كەدەي ەلدەردەن شىعادى» دەگەن تۇسىنىك – قاتە. تالعاجاۋ تاپپاي جۇرگەندەر كوك جاشىك كورسەتكەن ساناۋلى ەلگە عانا قولجەتىمدى ومىردىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا ابدەن تويعان. بويىن قىزعانىش كەرنەپ، ۇمىتى وشكەندەر وزگەنىڭ ومىرىن قييۋ تۇككە تۇرمايتىن باسكەسەرگە اينالىپ جاتىر. بۇعان تۇسىنىستىكپەن قاراپ، قولداپ جاتقاندار دا جوق ەمەس.

مەنىڭشە، ومىر سۇرۋ دەڭگەيىندەگى جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق جوعالمايىنشا، اقش، ەۋروپا، جاپونييا مەن اۋستراليياعا قارسى لاڭكەستىك شابۋىلدار كوبەيمەسە، ازايمايدى.

ۇشىنشىسى – «سپارتالىق» ومىر كەشكەن حالىقتار اۋقاتتى ەلدەرگە ۇمتىلا باستايدى. بۇل ەلدەردەگى ميلليونداعان ادام ماڭگى باقي مەملەكەتتىڭ ومىر سۇرۋ ستاندارتتارىنىڭ جاقسارعانىن كۇتىپ جۇرە بەرمەيدى.

كەرىسىنشە، ولار ۆيزا الىپ، نە الماي-اق دامىعان ەلدەرگە، اسىرەسە باتىس ەۋروپا، اقش پەن اۋستراليياعا قونىس اۋدارا باستايدى. ازىرگە دۇنيەجۇزىلىك كوشى-قونعا توتەپ بەرۋ مۇمكىن بولماي تۇر. افريكا، ازييا مەن لاتىن امەريكادان قاشاتىن يمميگرانتتار تۇرلى تاسىلگە كوشە باستاعان. زورلىق-زومبىلىقتان باسساۋعا سۇراپ، ساياسي پانا ىزدەپ كەلەتىندەردىڭ بارى جاعدايىن جاقسارتۋ ۇشىن كوشەتىنى انىق. الايدا جايلى ومىر، جوعارعى دەڭگەيگە اركىمنىڭ قولى جەتە بەرمەيدى.

جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تۇتىنۋ دەڭگەيى دەگەنىمىز – ورتاشا ادام جىلىنا تۇتىناتىن مايلار مەن باسقا دا رەسۋرستار. باي ەلدەردە ونىڭ دەڭگەيى، دامۋشى ەلدەرگە قاراعاندا، 30 ەسە جوعارى.

ار ەل حالقىنىڭ سانىن ادام باسىنا شاققانداعى تابيعي بايلىقتى، ايتالىق، مۇنايدى ورتاشا تۇتىنۋ دەڭگەيىنە كوبەيتىڭىز. بۇل مولشەردى جالپى الەم كورسەتكىشىنە قوسىڭىز. ناتيجەسىندە، الەمنىڭ سول رەسۋرستى قازىرگى تۇتىنۋ دەڭگەيىن الاسىز.

ەسەپتى قايتالاڭىز، بىراق دامۋشى ەلدەردىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيىن وتىز ەسەگە ۇلعايتىڭىز.

ناتيجەسىندە، دۇنيەجۇزىلىك تۇتىنۋ دەڭگەيى ون ەسەگە ارتادى. بۇل قازىرگى تۇتىنۋ دەڭگە­يىنە شاققاندا، شامامەن، 80 ميلليارد ادامعا تەڭ كەلەدى. كەي وپتيميستەر جەر 9،5  ميلليارد ادامدى اسىراي الادى دەپ توپشىلايدى. الايدا جەردىڭ 80 ميلليارد ادامدى قامتاماسىز ەتە الاتىنىنا سەنەتىندەر از. قيسىن قايدا؟

ەگەر دامۋشى ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى ساياساتتى ادىل جۇزەگە اسىراتىن بولسا، ولاردىڭ دا بايلىققا جەتەتىندەرىنە سەندىرىپ كەلەمىز! دەسە دە، بۇل – بارىپ تۇرعان ميستيفيكاتسييا. جەردە وعان جەتكىلىكتى رەسۋرس جوق. دۇنيەجۇزىنىڭ 7،5 ميلليارد حالقىنىڭ 1 ميلليارد تۇرعىنى عانا دامىعان ەلدەرگە تان بارشىلىقتا ومىر سۇرىپ جاتىر. جەر سول مولشىلىقتىڭ وزىن ارەڭ قامتاماسىز ەتىپ وتىر.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى قانداي؟ بارلىق ەلدىڭ بىردەي بولماسا دا، سوعان جاقىن تۇتىنۋ دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. دامۋشى ەلدەر دامىعانداردىڭ قاتارىنا قوسىلعان جاعدايدىڭ وزىندە، دامىعان ەلدەردىڭ قازىرگى دەڭگەيدەگى تۇرمىسىن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.

مۇنىڭ ارتى اپاتقا ۇرىندىرا ما؟ جوق! ناتيجەسىندە، بارىمىز بۇگىندە دامىعان ەلدەر تۇتىناتىن دەڭگەيدەن تومەنىرەك حالگە جەتۋىمىز مۇمكىن. «بايلار ومىر سۇرۋ ستاندارتتارىمىزدى وزگەلەردىڭ پايداسى ۇشىن قييا المايمىز»، – دەپ قارسى كەلۋى مۇمكىن. دەگەنمەن رەسۋرستار دەڭگەيىنىڭ اششى شىندىعى – امەريكا قالاسا دا، قالاماسا دا ومىر سۇرۋ داعدىسىن وزگەرتۋىنە تۋرا كەلەتىنىن كورسەتەدى. اقيقاتپەن كەلىسە المايسىڭ!

قانشالىقتى قورقىنىشتى ەستىلگەنىمەن، مۇنى اسا ۇلكەن قۇرباندىق دەپ ەسەپتەمەيمىن. نەگە؟ سەبەبى تۇتىنۋ دەڭگەيى مەن حالىقتىڭ ال-اۋقاتى بىر-بىرىمەن بايلانىستى بولعانىمەن، اجىراماس جۇپ دەۋگە كەلمەيدى. اقش رەسۋرستارىنىڭ كوبى راسۋامەن جۇمسالادى جانە حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالمايدى. ماسەلەن، باتىس ەۋروپانىڭ مۇنايدى تۇتىنۋ دەڭگەيى اقش-تان ەكى ەسەگە تومەن، بىراق ورتاشا ەۋروپالىقتىڭ ال-اۋقاتى ورتاشا امەريكالىقتىڭ جاعدا­يىنان جوعارىراق. بۇل زەينەتتەگى قارجىلىق قاۋىپسىزدىك، دەنساۋلىق ساقتاۋ، سابي ولىمى، ومىر سۇرۋ ۇزاقتىعى مەن دەمالىس ۋاقىتى سەكىلدى كەز كەلگەن فاكتوردى ەسەپكە العانداعى جاعداي.

ماسەلەنىڭ ماڭىزدى تۇسى مىنادا: سوزسىز، دامىعان ەلدەردىڭ ادام باسىنا شاققانداعى تۇتىنۋ دەڭگەيى كەميتىن بولادى. بىز سول ناتيجەگە وز ەركىمىزبەن جەتەمىز بە، الدە بىزدىڭ ىقتييارىمىزدان تىس جاعىمسىز ادىستەردىڭ ناتيجەسىندە كەلەمىز بە – گاپ وسىندا. ۋاقىت وتە كەلە دامۋشى ەلدەردىڭ جان باسىنا شاققانداعى تۇتىنۋ دەڭگەيى دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنىڭ 1/30 بولىپ قالا بەرمەيتىندىگى دە تۇسىنىكتى. كەرىسىنشە، ونىمەن تەڭەسۋگە جاقىندايدى. بۇل – الدىن الۋ كەرەك جانتۇرشىگەرلىك جايت ەمەس، شىنىمەن، كۇندەردىڭ كۇنىندە بولاتىن نارسە. پروگرەسسكە قاجەتتى جەتكىلىكتى بىلىمىمىز بار، ەندى كەرەگى تەك ساياسي ەرىك قانا.

تەڭسىزدىكتىڭ ناتيجەسى بىزدى قىنجىلتۋى كەرەك پە؟ قايتادان، جوق! ماسەلە ۋشىققانىمەن، ونى شەشۋ مۇمكىندىكتەرى دە ارتۋدا. بىرنەشە مەملەكەت اراسىنداعى نەمەسە دۇنيەجۇزىلىك كەلىسىمدەر كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى شەشۋدە بىرشاما جەتىستىككە قول جەتكىزدى. مەن بىزدىڭ الەمدى ەكى جۇيرىك اراسىنداعى ات جارىسىنا ۇقساتامىن. بىر جاعىندا «ۇمىت» شاۋىپ كەلە جاتسا، ەكىنشى تاراپىندا «قۇردىم» كەلەدى. بۇل قوس سايگۇلىك بىردەي جىلدامدىقتا باق سىناساتىن قالىپتى جارىس ەمەس. بۇل ەكسپونەنتسييالدىق ۇدەمەلى جارىستا ار جىلقى بارعان سايىن جىلدامدىعىن ارتتىرىپ كەلەدى. بىرنەشە ون جىلدىقتان سوڭ بىز ەكى تۇلپاردىڭ قايسىسى وق بويى وزا شاباتىنىن كورەمىز.

اۆتورى: دجارەد دايموند، يلليۋستراتسييا: دجەرارد ديۋبۋا


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز