.

بوگەت داۋى

ەجەلگى اۋىل حاسانكەيف تيگر وزەنى جاعاسىندا ورنالاسقان. «ىلىسۋ» بوگەتى وزەن دەڭگەيىن شامامەن 60 مەترگە كوتەرىپ، مىنا زاماناۋي كافەنى، ونىڭ ارتىنداعى 900 جىلدىق كوپىردىڭ قيراندىلارى مەن نەوليتتىك داۋىردەن قالعان ۇڭگىرلەردى سۋ استىندا قالدىرادى.

تۇركييا ەڭ قۇندى رەسۋرسقا بولا كوپتەگەن قالاسىن سۋ استىندا قالدىرۋى مۇمكىن.

حاسانكەيف – 12 مىڭ جىل تاريحى بار كونە اۋىل. ول تيگر وزەنىمەن شەكارالاس جازىق دالادا ورنالاسقان. اۋىلدىڭ ۇستىندە نەوليتتىك تايپالاردىڭ قاشاپ سالعان سۋرەتتەرى بار ۇڭگىرلەر مەن جاسى ۆيزانتييالىقتارمەن «قۇرداس» تسيتادەلدىڭ ۇيىندىلەرىن كورۋگە بولادى. بۇل ەلدى مەكەندە ريمدىكتەردىڭ ىزى قالعان. بۇل – اتاقتى ورتاعاسىرلىق يسلام ساۋلەت ونەرىنىڭ مەكەنى، جادىگەرلەر اراسىندا ۇلى «جىبەك جولىنداعى» كوپىر دە بار.

حاسانكەيف – تىرشىلىگى قايناعان، ۇزىلمەگەن تاريح پەن وشپەگەن عۇمىرعا تولى تۇركييانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى قالالارىنىڭ بىرى.

سولاي بولعانىمەن 2006 جىلى تۇركييا ۇكىمەتى رەسمي تۇردە تيگر وزەنى بويىندا حاسانكەيف اۋىلىنىڭ شامامەن 80 پايىزىن سۋ استىندا قالدىرىپ، ۇش مىڭ تۇرعىنىن كوشىرۋگە اكەپ سوعاتىن الىپ بوگەت قۇرىلىسىن باستادى. كەلەسى جىلى بۇل ايماقتى كەز كەلگەن ۋاقىتتا سۋ الۋى مۇمكىن، ويتكەنى «ىلىسۋ» دەپ اتالاتىن بۇل بوگەتتىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن.

«اتاتۇرىك» بوگەتى – تۇركييانىڭ ەڭ ۇلكەن بوگەتى. رەسپۋبليكانىڭ ىرگەتاسىن قالاعان كەمال اتاتۇرىك اتى بەرىلگەن بۇل نىسان 1980 جىلدارى تۇركييانىڭ كەڭ كولەمدى «وڭتۇستىك-شىعىس انادولى» جوباسى اياسىندا ايماقتىڭ ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرۋ، اۋىلدىق جەرلەردى سۋلاندىرۋ مەن ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋ ماقساتىندا ەۆفرات وزەنىندە سالىنعان.

ۇكىمەتتىڭ وز يەلىگىندەگى ەڭ ميستيكالىق مەكەندەرىنىڭ بىرىن قۇرتۋداعى سەبەپ نە؟ بيلىكتەگىلەردىڭ ۋاجىنە جۇگىنسەك، سەبەپ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ەكەن. قالاي دەگەنمەن الىپ جوبانىڭ تۇرىك مەملەكەتىنە پايداسى جوق ەمەس. تۇركييانىڭ وز تابيعي مۇناي نە گاز وشاقتارى جوق. ولاردىڭ بايلىعى – سۋ.

ححى عاسىردىڭ باستاپقى ون جىلدىعىندا تۇركييا رەسپۋبليكاسى ەكونوميكانى دامىتۋدى كوزدەگەن ۇكىمەتتىڭ ۇستى-ۇستىنە جۇرگىزگەن مودەرنيزاتسييالاۋ جوبالارىن باستان كەشىردى. حالقى سالىستىرمالى تۇردە كەدەي، ساۋاتسىز كەلەتىن وڭتۇستىك-شىعىس ايماق كوپ جاعدايدا بۇل وزگەرىستەردەن ماقۇرىم قالدى. 1970 جىلدارى ۇكىمەت مۇنىڭ قارىمى رەتىندە ايماقتى سەنىمدى ەلەكتر قۋاتى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن اسا ىرى بوگەت جوباسىن العا تارتتى. تۇركييا ۇكىمەتى تيگر مەن ەۆفرات وزەندەرى بويىندا – 22 بوگەت، 19 گيدروەلەكتر ستانساسى، جول، كوپىر مەن وزگە دە ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل جوسپار «وڭتۇستىك-شىعىس انادولى» جوباسى (تۇرىكشە قىسقا اتاۋى – GAP) دەپ اتالدى.

لەيلا سونكۋش تۇركييانىڭ وڭتۇستىگىندە سيرييا شەكاراسىنا تاياۋ ماڭداعى حارران جازىعىندا جۇزىم جاپىراقتارىن تەرىپ جۇر. حاررانعا سۋدىڭ كەلۋى – جوبا پايداسىنىڭ بىرى. الايدا سيرييا مەن يراكتاعى ادامدار تۇركييانىڭ بوگەتتەرى سالدارىنان ەۆفرات پەن تيگر وزەندەرىنىڭ سۋى ازايىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتەر توندىرۋمەن بىرگە تازا اۋىزسۋ تاپشىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعانىنا شاعىمدانۋدا.

تۇركييانىڭ تومەندەگى كورشىلەرى سيرييا مەن يراك: «تۇركييا كەرەكتى سۋدان تىيۋى مۇمكىن»، – دەپ جوباعا نارازىلىقتارىن بىلدىردى. 1984 جىلى سەپاريستتەردەن قۇرالعان كۇردىستان جۇمىسشى پارتيياسى (PKK) تۇركييا مەملەكەتى تاراپىنان جول بەرىلگەن ادىلەتسىزدىك دەپ قابىلدانعان ارەكەتتەرگە قارسى باس كوتەرىپ، ەلدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىن سوعىس ايماعىنا اينالدىرعان. دال وسى كەزدە توقتاۋسىز ۇلتارالىق كيكىلجىڭ، ەكولوگييالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋى، قايتا قونىستاندىرۋ مەن ەلدىڭ مادەني مۇرانى قورعاي الاتىنىنا كۇمانمەن قاراعان ەۋروپا بانكتەرى قارجىلاندىرۋدى دوعارىپ، دۇنيەجۇزىلىك بانك نەسيە بەرۋدەن باس تارتقان ەدى.

1990 جىلدارى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنە كەڭەسشى بولعان، قازىردە بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كەڭەسىنىڭ ازىق-تۇلىك جونىندەگى ارنايى بايانداماشىسى حيلال ەلۆەردىڭ ايتۋىنشا، تىپتى تۇركييا ۇكىمەت مۇشەلەرى جوباعا كۇمانمەن قاراي باستادى. GAP – «ۇلتتىق ماقتانىش» دەگەن ەنتۋزيازمگە كولەڭكە تۇستى.

سۋ تاسقىنىنان بۇرىن تۇرعىندار جازعى ىستىقتان قاشىپ، توسەكتەرىن شاتىرعا شىعارادى، ارتقى فونداعى مەشىت مۇناراسى ارحەولوگييالىق پارككە كوشىرىلەدى.

شىنىمەن دە، 2000 جىلدارعا قاراي بوگەت جوبالارىنىڭ كوزدەلگەن ماقساتىنا نەگە جەتە الماي جاتقاندىعى تۇسىنىكتى بولدى. «ولار سۋ رەسۋرستارىن دۇرىس باسقارا المادى ارى جوبا ەل ىشىندە بەيبىت ومىر اكەلە المادى»، – دەيدى ەلۆەر. بۇگىن قۇرىلىسى اياقتالعان 19 بوگەتتىڭ 13-ى وندىرەتىن ەلەكتر قۋاتى تۇگەل پايداعا اسىپ وتىر. از كارىزدەلگەن تۇزدى جەرلەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كەي اۋماقتىڭ سورتاڭداۋىنا اكەپ سوعىپ، جولعا قويىلعان شارۋاشىلىقتار تۇرالاپ قالدى. بوگەتتەردەن تۇسكەن پايدا جەرگىلىكتى بيلىككە دە، تۇرعىندارعا دا جەتپەدى. مىڭداعان ادام كوشىپ كەتتى. كوبىنە اقشالاي نە ۇيمەن وتەماقى بەرىلگەنىمەن، بۇل بۇرىننان كەلە جاتقان كاسىپ كوزدەرىن الماستىرۋعا جەتكىلىكسىز ەدى.

«ىلىسۋ» بوگەتى وزەن ەكوجۇيەسىنىڭ 400 شاقىرىمىن، 300 ارحەولوگييالىق الاڭدى قامتيدى. جاۋھارىمەن بىرگە بوگەت قۇرىلىسىنا بايلانىستى شامامەن 15 000 ادام كوشىرىلىپ، وزگەرىس ونىڭ باسىم بولىگىنە ىقپال ەتەدى. ينجەنەر-ەكولوگ ارى حاسانكەيف اۋىلىن امان ساقتاپ قالۋ باستاماسىنىڭ وكىلى ەردجان ايبوگا بۇل سان جۇز مىڭعا جۋىقتاۋى مۇمكىن ەكەندىگىن العا تارتادى. «كەي كومپانييالار مەن ىرى جەر يەلەنۋشىلەرگە بولماسا، جوبانىڭ جەرگىلىكتى حالىققا ەش پايداسى جوق»، – دەيدى ول.

كۇرد قىزدارى سۋ استىندا قالاتىن ۇيلەرىندە بەيقام جاتقان كەزى.

ەندەشە، تۇركييا ۇكىمەتى نەلىكتەن وعان قادالىپ وتىر؟

كوبى ۇكىمەتتىڭ كوزدەگەنى – جاي عانا وسى تابيعي رەسۋرستى باقىلاۋدا ۇستاۋ دەپ سەنەدى. سوزگە دالەل: PKK كوشباسشىسى سيرييا­دان ساياسي باسپانا تاپقان كەزدە تۇركييا ونى قايتارۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر بارىسىندا ۇركىتۋ امالىنا جۇگىنىپ، «سۋ جولىن جاباتىندىقتارىن» ەسكەرتكەن. «سۋدى يراك پەن سيريياعا قارسى قارۋ رەتىندە قولدانۋعا بولادى، – دەدى Hasankeyf Matters ۇيىمىنىڭ قۇرىلتايشىسى دجون كروفۋت، – بۇل دا – بىر تەتىك».

وسى كوكتەمدە يراكتا قۇرعاقشىلىق قاتتى بولعاندىقتان تيگر وزەنىنىڭ دەڭگەيى قالىپتى دەڭگەيدەن بىرشاما تۇسىپ كەتتى. يراك ۇكىمەتى تۇركييانىڭ ماۋسىم ايىندا «ىلىسۋ» بوگەتى ارقىلى جاسالعان سۋ قويماسىن تولتىرۋدى باستاۋ جوسپارىنا قارسىلىق بىلدىردى. تۇرىكتەر بولسا، وعان ىقىلاسسىز كەلىسىم بەردى. الايدا كەيىنگى ون جىلدىقتا ۇكىمەتتىڭ جالپى ۇستانىمى وزگەرمەدى: يراكتا – مۇناي، ال تۇركييادا سۋ بار!

حالفەتي اۋدانىنداعى ساۆاشان اۋىلىنا قاراپ حاسانكەيفتىڭ بولاشاعىن بولجاۋعا بولادى. 2000 جىلى «بيرەدجيك» بوگەتى اياقتالعاننان كەيىن بارلىعى سەگىز اۋىل سۋ استىندا قالعان. جوبانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا، كومەك بەرۋ ۋادەسىنە قاراماستان، حالفەتي تۇرعىندارىنا تيەسىلى فەرمالىق القاپتارىنىڭ باسىم بولىگى بۇگىن سۋ استىندا قالىپ وتىر. تۋر كەمەلەرى سۋ استىنداعى مەشىت جانىنان وتەدى، بىراق تۋريزمنەن تۇسكەن پايدا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق شىعىندارىنىڭ ورنىن الى تولتىرا العان جوق.

ناۋرىز ايىندا بيلىك وكىلدەرى كاسىپكەرلەردى جاڭا حاسانكەيفتەگى بوس تۇرعان كوممەرتسييالىق عيماراتتارعا كوشۋگە شاقىرا باستادى. الايدا كاسىپكەرلەر «ارۋاق» قالادا ىستەرى العا باسپايتىنىن ايتىپ، كۇشتەپ كوشىرۋ ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ قۇقىعىن شەكتەيتىنىنە قاپالاندى. بۇل جولى سانى باسىم بولعاندىقتان ولاردىڭ ايتقانى ورىندالىپ، ۋاقىتشا بولسا دا، وز دەگەندەرىنە جەتتى.

ادامداردا ناقتىلىق جوق، قاجىتاتىن جاعدايدا ومىر سۇرۋدە. سوڭعى بەيرەسمي جاڭالىقتارعا قاراعاندا، ۇكىمەت سۋ قويماسىن شىلدە ايىندا تولتىرۋدى باستايدى ەكەن. ول دا بولمادى. وسىلايشا، ادامدار كۇتكەن كۇيى ومىر سۇرۋدە. حاسانكەيفكە سۋ كەلۋى كەشىكتىرىلگەن سايىن ادامداردىڭ دا وعان دەگەن سەنىمى سەيىلىپ بارادى.

اۆتورى: سيۋزان حانسەن، فوتو: ماتياس دەپاردون


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز