.

ورماندى جۇتقان پالما مايى

مالايزييا. پالما جەمىس ساباقتارىن وڭدەيتىن ديىرمەننىڭ كوبى ماتەريكتەگى مالايزييادا ورنالاسقان. باسقا داقىلدارمەن سالىستىر­عاندا پالما بىر گەكتار القاپتان كوبىرەك ونىم بەرەدى. الەمدەگى ەڭ وتىمدى كوكونىس مايىنا دەگەن سۇرانىستىڭ شارىقتاۋى كەسىرىنەن ىرى وندىرۋشى ەلدەردىڭ، ياعني يندونەزييا مەن مالايزييا تابيعاتىنا ورنى تولماس زييان كەلىپ، بۇتىن قالعان ورمان جوق.

الەمنىڭ ازييادا وندىرىلەتىن پالما مايىنا دەگەن تابەتى قورشاعان ورتا مەن تۇمسا تابيعاتقا الاپات زييانىن تيگىزۋدە. بىراق افريكانىڭ گابون ەلى ورمان القاپتارىن ساقتاي وتىرىپ، وسىنداي كاسىپ جۇرگىزۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتۋدەن ۇمىتتى.

گابوننىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا جۇزدەگەن شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان كونە ورمان بار. مۇنداعى نگۋني وزەنىنىڭ بويىندا سينگاپۋرلىق اگروبيزنەس كاسىپورنى – «ولام» كومپانيياسى ورنالاسقان. بىز بۇل جەرگە كومپانييانىڭ بىرنەشە قىزمەتكەرىمەن بىرگە سۇيىر قايىققا وتىرىپ كەلدىك. پىل ىزدەرىنە ىلەسىپ، ورمانعا كىردىك. قالىڭ كونە اعاشتاردىڭ، شيمپانزە ۇيالارى مەن گوريللالاردان قالعان تاۋ-تاۋ تەزەكتىڭ جانىنان وتىپ بارامىز. توبەمىزدە مايمىلدار جۇگىرىپ جۇر. ولامدىق جاس ورمانشى اياقكيىمىن شەشىپ، جالاڭاياق اعاشقا ورمەلەي جونەلدى. ول قاراورىك سيياقتى القىزىل جەمىستى ۋىسىنا تولتىرىپ الىپ تۇستى.

ارى قاراي جۇرە وتىرىپ، مانگۋ، كولا جاڭعاقتارىن كوردىك. اينالاسىنداعى اعاشتار پىلدىڭ ۇزىن تاياق تىسىمەن جىرىلعان.

كونگو دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسىندا جۇمىسشىلار ەزۋگە دايىن پالما جەمىسىن جۇمسارتۋ اپپاراتىنان الىپ شىعۋدا. مايلى پالما، لات. Elaeis guineensis – افريكانىڭ باتىسى مەن ورتالىعىنا تان وسىمدىك. قازىرگى تاڭدا بۇل ايماقتا كوممەرتسييالىق پلانتاتسييالار جايىلىپ بارادى. ەگەر يندۋسترييا تولىق ماسشتابتا قانات جايسا، ول مايمىل، پىل مەن باسقا دا جويىلۋ قاۋپى تونگەن جانۋارلاردىڭ اسا ماڭىزدى تىرشىلىك ورتاسىنا قول سۇقپاق.

كۇننىڭ قييا تۇسكەن ساۋلەسى استىندا تۇرىپ، اعاشتاردىڭ وتالىپ جاتقانىن كورۋ جۇرەكتى اۋىرتادى. بۇل جەر ساياباق نە قورىق ەمەس، بۇل – موۋيلا پالما مايى پلانتاتسيياسىنىڭ بىر بولىگى. ونى «ولام» كومپانيياسى باسقارادى. ەگەر بۇل جەر الەمدەگى پالما مايىن جەتكىزۋشى ەڭ ىرى ەكى ەل – يندونەزييا مەن مالايزييادا بولسا، اعاش كەسۋشىلەر مەن بۋلدوزەرلەر قاتار-قاتار پالما اعاشتارىن وتىرعىزۋ ۇشىن ايماقتى كۇرەپ-تازالاپ جۇرەر ەدى.

بەتالدى قۇلا وسكەن بۇتاقتارى استىندا قىزىل جەمىستىڭ ۇلكەن بايلامدارى بار ماي پالمالارى ەجەلدەن كەلە جاتقان نەگىزگى داقىلعا جاتادى. مىڭداعان جىل بويى ادامدار ولاردىڭ جەمىستەرىن قايناتىپ، ۇساقتاپ، ودان اس پىسىرەتىن ماي الۋمەن كەلدى. جىلۋ ۇشىن ولاردىڭ دان قابىقتارىن جاعىپ، جاپىراقتارىن شاتىر­دان باستاپ، كارزەڭكە توقۋ ۇشىن تۇرلى نارسەلەرگە پايدالانعان. الايدا وتكەن بىرنەشە ون جىلدىقتا پالما مايىن تۇتىنۋ كۇرت ارتتى. وعان تەڭ مولشەردە ەكى سەبەپ بار: بىرى – مايدىڭ امبەباپتىعى مەن كىلەگەي تەكستۋرالىق قاسيەتى، ەكىنشىسى – ونى شىعاراتىن اعاشتىڭ ونىمدىلىگى. بىردەي ماي مولشەرىن الۋ ۇشىن سويا بۇرشاقتارى تارىزدەس داقىلدارعا قاراعاندا پالماعا ەكى ەسە از جەر تەلىمى قاجەت.

پالما مايى دال قازىر الەمدە جوعارعى سۇرانىسقا يە ونىمدەر قاتارىندا. ول الەمدەگى مايعا دەگەن سۇرانىستىڭ ۇشتەن بىرىن قۇراپ وتىر. ونى كوپ ەل، اسىرەسە ۇندىستان وزىنىڭ تاماق ونەركاسىبىندە كۇندەلىكتى پايدالانادى. سۋپەرماركەت سورەلەرىندەگى بارلىق تاۋار قۇرامىنان پالما مايىن تابۋعا بولادى: پەچەنە، پيتستسا شەلپەگى، نان، دالاپ، لوسون، سابىن مەن تاعىسىن تاعى. ول تىپتى ەكولوگييالىق تازا دەپ ەسەپتەلەتىن بيوديزەل قۇرامىندا دا بار.

بۇل مايدى ەڭ كوپ تۇتىناتىن ەل – ۇندىستان. سانى كوپ ۇندى ەلى جاھاندىق تۇتىنۋ مولشەرىنىڭ 17 پايىزىن يەمدەنىپ وتىر. ودان كەيىنگى ورىنداردا – يندونەزييا، ەۋرووداق پەن قىتاي. اقش – قازىرگى كەزدە سەگىزىنشى ورىندا. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاھاندىق تۇتىنۋ مولشەرى 65،5 ميلليون مەتريكالىق تونناعا نەمەسە دولبارلاپ العاندا ادام باسىنا 9 كيلو پالما مايىنا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر.

وسى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ۇلكەن قۇرباندىقتى تالاپ ەتتى. 1973 جىلدان بەرى مالايزييا مەن يندونەزيياعا ورتاق – بورنەو ارالىندا پالما پلانتاتسييالارىن وسىرۋ ۇشىن 41 مىڭ شارشى شاقىرىم «جاۋىندى ورمان» وتالىپ، ورتەلىپ، بۋلدوزەرمەن تەگىستەلگەن. بۇل – 1973 جىلدان بەرى بورنەوداعى جالپى ورماننىڭ بەستەن بىرى جەرمەن تەڭەستىرىلدى دەگەن سوز. ونىڭ 47 پايىزى 2000 جىلدان بەرى عانا وتالعان.

يندونەزييا. 2015 جىلى بورنەو ارالىنداعى باتپاقتى جەردە جايىلعان ورمان پالما پلانتاتسييالارى ۇشىن ورتەلدى. سول جىلى تابيعي اپات پەن جاساندى ورت كەسىرىنەن اۋا لاستانىپ، 12 مىڭ ادام تۇرلى تىنىس الۋ جولدار اۋرۋىنىڭ اسقىنۋىنان كوز جۇمدى. يندونەزيياداعى پارنيكتى گازدىڭ جارتىسىنا جۋىعى ورمانداردى، اسىرەسە كومىرگە باي باتپاقتى ايماقتاردى وتاۋدان نە ورتەۋدەن پايدا بولادى.

ورماندى وسىلاي وتاۋ جابايى تابيعاتتىڭ جۇتاڭداۋىنا اكەلدى. 1999-2015 جىلدار ارالىعىندا جويىلۋ الدىنداعى بورنەو ورانگۋتاندارىنىڭ شامامەن 150 مىڭى قىرىلدى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى ورماننىڭ جوعالۋى مەن اڭشىلىق بولعانمەن، پالما مايى وندىرىسى دە – باستى فاكتورلاردىڭ بىرى. بۇل ايماقتىڭ كليمات وزگەرىسىنە دە اسەر ەتپەي قويمادى. يندونەزييادا پارنيكتى گاز شىعارىندىلارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ورمانداردىڭ وتالۋى مەن اۋانىڭ قاتتى لاستانۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.

پلانتاتسييا ايماقتارىندا تۇراتىنداردىڭ ودان دا باسقا پروبلەمالارى بار. بالالاردى جۇمىسقا سالۋ نە ادامداردى كۇشتەپ كوشىرۋ سيياقتى ادام قۇقىقتارىن تاپتايتىن وقيعالار جيى كەزدەسەدى. يندونەزييانىڭ سۋماترا ارالىندا پالما مايىن وندىرەتىن كومپانييا­لار تۇرعىنداردى ۇيسىز قالدىرىپ، اۋىلداردى كۇرەپ تاستاعان كەزدەر دە بولعان.

وسىنداي تاجىريبەنىڭ كەسىرىنەن گابون بيلىگى ەكولوگييالىق اپات پەن حالىق نارازىلىعىنا جول بەرمەك ەمەس. ۇكىمەت پەن «ولام» اراسىنداعى كەلىسىم اياسىندا، كومپانييا ماي پالمالارىن رۇقسات ەتىلگەن جەرگە عانا وسىرە الادى.

«گابونداعى تالپىنىسىمىزدى ورماندى تۇگەلدەي شاۋىپ تاستاماي، پالما مايى وندىرىسى، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ورماندى ساقتاۋ اراسىندا بالانس ۇستاۋدىڭ جاڭا جولىن ىزدەۋمەن تۇسىندىرۋگە بولادى»، – دەيدى لي ۋايت. لي گابوننىڭ ساياباقتار اگەنتتىگىندە تابيعات قورعاۋ بيولوگى بولىپ ىستەيدى. گابون حالىق سانى ەكى ميلليونعا جەتپەيدى. يندۋستريالدىق ماسشتابتاعى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولعا الۋعان ۇكىمەت قۇندى ورمان القاپتارىنىڭ قاي بولىكتەرىن ساقتاۋ اسا ماڭىزدى، قاي بولىكتەرىندە پالما وسىرۋگە بولاتىنىن انىقتاۋ ۇشىن عىلىمي ساراپتامالاردى پايدالانباق.

بەنين. پالما مايى – باتىس افريكادا ەجەلدەن تۇتىنىلاتىن ونىم. ونىڭ وندىرىسى يندۋستريال­دىق تۇردەن گورى قولونەرگە جاقىن بولعان. بەنين ايەلدەرى پالما مايى ونىمىن كەرەگىنە جاراتۋ ۇشىن ونى الى كۇنگە دەيىن قولمەن وڭدەيدى. ۇلپادان مايدى شىعارىپ، سىعۋ ۇشىن ەڭ اۋەلى ولار جەمىستى قايناتادى. مىنا سۋرەتتە ايەل جەمىس تالشىقتارى مەن قابىقتارىن مايلى قوسپادان ايىرۋدا. تەك مايىن قالدىرۋ ۇشىن، بۇل قويىرتپاق ارتىنشا قايتا قايناتىلادى.

وڭتۇستىك-شىعىس ازيياداعىداي افريكا دا وسى داقىلدى وسىرۋگە سىبانا كىرىستى. ونى وندىرەتىن ەلدەر كىرىسكە تاۋەلدى. پالما مايىنا بويكوت جارييالاۋ – قيسىنسىز نارسە: بالاما ماي داقىلدارىن وسىرۋ ودان دا كوپ جەرلەردى «جۇتىپ قويادى». بۇل ونىمىڭ كەڭ تارالعاندىعى سونشا، وعان قارسى كۇرەسۋ بەكەر. ەڭ قورقىنىشتىسى، وسى مايدان وندىرىلەتىن جانە دە قورەگىمىزدە جيى كەزدەسەتىن ناتريي لاۋريل سۋلفاتى مەن ستەارين قىشقىلى ينگرەديەنتتەرى جايلى تۇتىنۋشى تۇك بىلمەيدى. بىز پالما مايىن تۇتىنۋدان تۇبەگەيلى باس تارتۋىمىزدىڭ ىقتيمالدىعى از. جالعىز امال – ونىڭ وندىرىسىنىڭ زييانىن بارىنشا ازايتۋ.

يندونەزييا مەن مالايزييا قازىرگى ۋاقىتتا پالما ماي يندۋستريياسىنىڭ ەپيتسەنترى بولىپ وتىر. الايدا پالما ماي اعاشى، ياكي Elaeis guineensis ازيياعا تيەسىلى ەمەس. ونىڭ وتانى – افريكانىڭ باتىسى مەن ورتالىعى. ارحەولوگتار بۇل جەردەن ورمان تۇكپىرىندەگى وزەن ساعاسىندا كومىلگەن ۇش مىڭ جىلدىق پالما جاڭعاقتارىن تاۋىپ العان. 1800 جىلداردا بريتاندىق ساۋداگەرلەر سابىننان باستاپ، مارگارين مەن مايشامعا دەيىن تۇرى ارتا تۇسكەن ونىمدەر قۇرامىندا پايدالانىلاتىن پالما مايىن افريكادان يمپورتتاعان. عالىمدار گليتسەريندى مايدان ايىرۋدى ۇيرەنگەن كەزدە ونىڭ قولدانىسى ەسەلەپ ارتىپ، ول فارماتسەۆتيكا، فوتو-پلەنكالار، پارفيۋمەرييا، تىپتى جارىلعىش زاتتار وندىرىسىندە قولدانىلدى.

حح عاسىردىڭ سوڭىنا تامان ماي پالمالارى يندونەزيياعا جەتكىزىلىپ، ول جاقتا كوممەرتسييا­لىق پلانتاتسييالار كەڭ ەتەك جايدى. 1930 جىلداردىڭ سوڭىندا ونىڭ كولەمى 100 مىڭ گەكتارعا جەتتى. ودان كەيىنگى جارتى عاسىر­داي ۋاقىتتا اگروبيزنەستەگى پروگرەسس – تۇرلى پاتوگەندىك اۋرۋلارعا توزىمدى اعاشتار سۇرىپتاۋ، توزاڭداندىرۋ ۇشىن افريكالىق بىزتۇمسىقتاردى پايدالانۋ ونىمدى ەسەلەپ، ماي پالمالارىنا ينۆەستيتسييا قۇيۋدى ارتتىردى. دەسەك تە، 1970 جىلدارعا دەيىن بورنەونىڭ تورتتەن ۇشى قالىڭ «جاۋىندى ورمانعا» تولى بولاتىن. پالما مايىنا دەگەن جاھاندىق سۇرانىستىڭ ارتۋىمەن ونى نارىققا جەتكىزۋگە جارىسقان كومپانييالار بۇل ورمانداردى ورتەپ، وتاپ تاستادى. ترانسمايدىڭ دەنساۋ­لىققا زيياندىلىعىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىق پالما مايى وندىرىسىن ودان ارى قىزدىرا تۇستى، كوپتەگەن ونىمنىڭ قۇرامىنداعى ترانسمايدىڭ ورنىن پالما مايى باسىپ، بيوديزەلگە دەگەن سۇرانىستى دا ارتتىردى.

يندونەزييا. جاڭا گۆينەياداعى پالما مايى وسىرىلگەن اۋماقتىڭ كورىنىسى; بورنەو مەن سۋماتراداعى ورمان مەن باتپاقتى جەرلەردىڭ تۇگەلى پالما پلانتاتسييا­­سى ۇشىن جاپپاي وتالىپ، قۇرعاتىلعان. Greenpeace مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، ەلدىڭ باتپاقتى القاپتاردى قۇرعاتۋعا جارييالاعان موراتورييى پاپۋا پروۆينتسيياسىنداعى مىنا پلانتاتسييانىڭ كەيبىر بولىگىندە ساقتالماي وتىر.

2000 جىلداردىڭ باسىندا وسى دۇمپۋ شارىقتاپ، بورنەوداعى مىڭداعان شارشى شاقىرىم جا­­يىلعان ورمان مەن شىمتەزەكتى باتپاق القاپتارى پالما پلانتاتسييالارىنا اينالدى.

وسى ۋاقىتقا قاراي حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ورمانداردىڭ وتالۋىنا الاڭداۋشىلىعى ارتىپ، حالىق­ارالىق جابايى تابيعات ۇيىمى پالما مايىن اسا زور جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىندە وندىرۋ ستاندارتتارىن شىعارا باستادى. ول ۇشىن كەيبىر اسا ىرى وندىرۋشى كومپانييالارمەن جانە ساتىپ الۋشىلارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلا باستادى. پالما مايىن ەكولوگييالىق تيىمدى وندىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى دوڭگەلەك ۇستەل (اعىلشىنشا قىسقاشا اتاۋى – RSPO) سەرتيفيكاتى بار پلانتاتسييالار «ەسكى ورماندارد مەن بيوتۇرلىلىگى (جويىلۋ قاۋپىندەگى جانۋارلارى بار) ايتارلىقتاي كەڭ القاپتاردى نە نازىك ەكوجۇيەلەردى وتاي» المايدى. ولار ەروزييانى بارىنشا ازايتىپ، سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋى قاجەت. ولار مينيمالدى جالاقى تولەپ، جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ «ەركىن تۇردە، الدىن الا كەلىسىمىن» الۋى تيىس.

بۇگىن RSPO ۇيىمى دۇنيەجۇزى بويىنشا جەتكىزىلەتىن ونىم مولشەرىنىڭ شامامەن بەستەن بىرىن سەرتيفيكاتسييادان وتكىزەدى. وندىرىسى پالما مايىنا نەگىزدەلگەن كوپتەگەن تاۋار وندىرۋشى – Unilever، Nestlé، Procter&Gamble الداعى بىرنەشە جىلدا وزدەرىنىڭ ماتەريالدىق جابدىقتاۋىندا تەك قانا سەرتيفيكاتتالعان پالما مايىنا كوشۋدى مويىنىنا الدى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. بىراق الى دە جەتكىلىكتى ەمەس.

وكىنىشكە وراي، بۇل سالانى تولىق باقىلاۋعا الۋ ۇشىن ۇكىمەتتىڭ ارالاسقانى ابزال. «تابيعات قورعاۋ ۇيىمى رەتىندە بىز نارىققا نەگىزدەلگەن شەشىمدەرمەن عانا ماسەلەنى رەتتەۋگە بولاتىنىنا سەنىپ كەلدىك، – دەيدى Conservation International ۇيىمىندا «ازىق-تۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى نارىعى باعدارلاماسىندا» قىزمەت ەتەتىن دجون بۋحانان. – ەگەر ۇكىمەتتىڭ بۇل سالانى باقىلاۋدا ۇستاۋعا قاۋقارى جەتپەسە، «جاۋىندى ورماندارعا» تونگەن قاتەر سەيىلمەك ەمەس».

تۇس اۋا ىلعال باسىم كەزىندە بورنەونىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا پىلدەردىڭ شاعىن ۇيىرلەرى لاي وزەن جانىندا جايىلادى. كۇن اعاشتاردىڭ تۋرا توبەسىنە تۇسكەندە پىلدەر وزەننىڭ باتپاقتى جاعالاۋىنا جينالادى. كوپ ۇزاماي ەلۋدەن استام پىل الىپ باستارىن جوعارى-تومەن يزەپ، ۇزىن تۇمسىقتارىمەن سۋ شاشا وتىرىپ، ەنى – كەڭ، اعىسى جىلدام كيناباتانگان وزەنىن قاتار-قاتار جۇزە كەسىپ وتەدى.

كيناباتانگان وزەنى – بورنەونىڭ سولتۇستىگىندەگى مالايزييالىق سابا شتاتىنىڭ جابايى تابيعاتىن تاماشالاۋعا بولاتىن ەڭ قولجەتىمدى جەرلەردىڭ بىرى. تۋريستەر اياقتارىن بىلعاماي-اق وزەن ۇستىندە كەمەدەن وتە سيرەك ارى سيمۆوليكالىق جانۋار تۇرلەرىن – بورنەونىڭ كىشكەنتاي پىلىن، داۋمۇرىنىن (كاحاۋ)، مالاي كالاونى، تىپتى ورانگۋتاندى قىزىقتاي الادى.

يندونەزييا. بورنەو ورانگۋتاندارىن قۇتقارۋ قورىنىڭ جۇمىسشىلارى ورانگۋتاندى قورعالاتىن ارالعا جىبەرمەك. دجۋنگلي ۇيىنەن ايىرىلعان سوڭ نيارۋ مەنتەنگ قورىعىندا وسكەن مايمىلدار «رەابيليتاتسييادان» وتۋدە. 1999-2015 جىلدار ارالىعىندا ورمانداردىڭ وتالۋى مەن اڭشىلىق كەسىرىنەن شامامەن 150 مىڭ بورنەو ورانگۋتانى قىرىلدى.

اشىق اۋادا بۇل جانۋارلاردى تاماشالاۋ جان تەبىرەنتەدى. الايدا ولاردىڭ كوز الدىمىزعا وسىلاي كەلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – باراتىن باسقا جەرىنىڭ قالماۋىندا. وزەن اينالاسىنداعى شەتى جوق دالاسىنان ورمان كورمەيسىز. قالىڭ ورمان ورنىن ماي پالمالارى باسقان. ماي قۇيىلعان اۆتوتسيستەرنالاردىڭ دا شەگى جوقتاي اسەر قالدىرادى. كولىككە مىنىپ، ساعاتتاپ جۇرسەڭىز دە اعاشتىڭ باسقا تۇرىن تاپپايسىز بۇل اۋماقتان.

1970 جىلدارى ۇكىمەت ساباداعى ونداعان جىلعا سوزىلعان اعاش كەسۋ كاسىپشىلىگىنە دەگەن شامادان تىس تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ ۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەت بۇردى. ۇكىمەت جازىقتىقتاعى ورماندى القاپتاردىڭ ۇلكەن قۇنارلى جەر تەلىمدەرىن، سونىڭ ىشىندە كيناباتانگان ايماعىن داقىل وسىرۋگە بەرە باستادى. «سول كەزدە ەڭ قۇنارلى جەر اۋىل شارۋا­شىلىعىنا بەرىلۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىك شىقتى»، – دەيدى سابادا 1979 جىلدان بەرى تۇرىپ كەلە جاتقان تابيعات قورعاۋ بيولوگى دجون پەين.

1980 جىلداردا سابانىڭ اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىنىڭ باسىم بولىگى كاكاو وسىرۋگە بەرىلدى. الايدا الەمدە ونىڭ باعاسى قۇلدىراپ ارى كاكاونىڭ «بۇرشاق-وتكوبەلەگى» دەپ اتالاتىن زييانكەس كاكاو وسىرۋدىڭ تابىسىن تۇسىرىپ جىبەرگەننەن كەيىن كوپتەگەن پلانتاتسييا ماي پالماسىن وسىرۋگە كوشتى. جەر تەلىمدەرى ارزان بولعاندىقتان مالايزييادا نەگىزدەلگەن كومپانييالار ولاردى كوپتەپ ساتىپ الىپ، ديىرمەندەر مەن باسقا دا ينفراقۇرىلىم سالا باستادى. بۇل وندىرۋشىلەرگە وز ونىمدەرىن نارىققا شىعارۋدى جەڭىلدەتتى، وسىلايشا، ورمانداردى جاپپاي وتاۋ كەڭ ماسشتابتا جايىلىپ كەتتى. بۇگىن مەملەكەت اۋماعىنىڭ بەستەن بىر بولىگىن پالما پلانتاتسييالارى الىپ جاتىر. سابادا الەمدەگى پالما مايىنىڭ شامامەن 7 پايىزى وندىرىلەدى.

مۇنىڭ ەكولوگييالىق شىعىنى وراسان زور بولدى. كوپتەگەن ورمان بىر-بىرىنەن وقشاۋ قالدى. ادام قولى جەتپەگەندەي كورىنەتىن دجۋنگلي ارالداردىڭ كوبىندە اڭ جوق. «بىر كەزدەرى شۇبىرعان ورانگۋتانداردىڭ ۇيى بولعان مەكەندەر قازىر پالما پلانتاتسييالارىن اينالعان»، – دەيدى پەين.

مالايزييا. بورنەو ارالىنداعى ساراۆاك شتاتى. پلانتاتسييالاردىڭ بىرىندە جۇمىسشى پالما جەمىس­تەرىن جيناپ جاتىر. جاسى شامامەن 25 جىلدىق مىنا اعاش جاقىن ارادا شابىلىپ، ورنىنا باسقاسى وتىرعىزىلادى. پالما اعاشتارى قارتايعان سايىن از جەمىس بەرەدى جانە ۇزىن اعاشتان جەمىس تەرۋ دە وڭاي ەمەس.

«اتتەگەن-اي» اراسىنان ۇمىت وتىن تابۋ قيىن. بىراق عالىمدار، بەلسەندىلەر، RSPO وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرالعان توپ سابادا جىبەرىلگەن قاتە-كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋعا تالپىنۋدا. پەين قازىر كاسىپشىلىك پەن ۇەۇ كواليتسيياسى بولىپ تابىلاتىن PalmOil&NGO (PONGO) اليانسىن باسقارادى. ۇيىم بورنەوداعى ەڭ ىرى پلانتاتسييا­لاردىڭ 5 پايىزىن قايتادان ورانگۋتاندارعا قايتارۋدى كوزدەيدى (پونگو – مايمىل تۇرىنىڭ اتاۋى). مەنى كيناباتانگانعا اپارعان Hutan تابيعات قورعاۋ ۇيىمى وقشاۋ ورمان اراسىن جالعايتىن دالىز ۇشىن سوڭعى ون جىل ىشىندە 100 مىڭنان استام 38 اعاش تۇرىن وتىرعىزعان. بۇل – وزەن جاعالاۋىنداعى جابايى تابيعات ساقتاۋداعى العاشقى قادامداردىڭ بىرى.

ەلدىڭ ورمان مينيسترلىگى نەمەسە باس ورمان قامقورشىسى رەتىندە سام ماننان ەڭبەگى وراسان. كوشباسشىلىعى ارقاسىندا ساباداعى قورعالاتىن جەر كولەمى سوڭعى ون جىلدىقتا 12-دەن 26 پايىزعا دەيىن ۇلعايىپ، 19 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن جەتكەن. مانناننىڭ ماقساتى – اڭ-قۇستىڭ ەركىن كوشىپ جۇرۋى ۇشىن ساياباق پەن قورىقتاردى بىرىكتىرىپ، مەملەكەت يەلىگىندەگى باسقا دا ورماندى القاپتاردى وعان قوسۋ ارقىلى بۇل كورسەتكىشتى 2025 جىلعا قاراي 30 پايىزعا دەيىن وسىرۋ بولاتىن.

ول اراداعى ىنتىماقتاستىققا كامىل سەندى. «پالما مايىنسىز تابيعاتتى قورعاۋ استە مۇمكىن ەمەس»، – دەدى ول ماعان سانداكان قالاسىنداعى كەڭسەسىندە وتىرىپ. تەڭىز جاعالاۋىندا ورنالاسقان قالا بىر كەزدەرى اعاش كاسىپشىلىگىنىڭ استاناسى بولعان. ەل ەكونوميكاسىنا پالما مايى وندىرىسىنەن باسقا كوبىرەك اقشا قۇياتىن – مۇناي بيزنەسى عانا. «اينالىپ كەلىپ اقشا تابيعاتتى قورعاۋعا جۇمسالۋدا، – دەدى ماننان. – ارينە، «پالماسىز تۇمسا تابيعات مۇنداي حالگە تۇسپەس ەدى» دەپ كەلىسپەۋىڭىز مۇمكىن، بىراق بۇل وندىرىس كوزىنسىز حالىق اش قالاتىنىن ەسكەردىڭىز بە؟!»

پالما مايى وندىرىسىنىڭ دۇمپۋى ساباعا ناقتى ەكونوميكالىق پايدا اكەلۋگە كومەكتەستى: اسفالت جول، جاقسى مەكتەپ، سپۋتنيكتىك تەلەۆيدەنيە. ەل استاناسى كوتا-كينابالۋداعى جارقىراعان ساۋدا ورتالىقتارىندا باتىس پەن ازييانىڭ اسا قىمبات برەندتەرىن كورۋگە بولادى.

«اينالىپ كەلگەندە، – دەيدى RSPO باسشىسى سابادا تۋىپ-وسكەن داررەل ۆەببەر، – پالما مايى يندۋستريياسىنىڭ مادەنيەتى وزگەرۋى كەرەك». مانناننىڭ قولداۋىمەن ۆەببەر مەن مالايزييالىق بەلسەندى سينتييا ونگ وسىنى سابادا جۇزەگە اسىرۋدىڭ امبيتسييالى جوباسىن قولعا العان. ولاردىڭ ماقساتى – بىرنەشە عانا گەكتار جەرى بار شاعىن قوجالىقتاردان باستاپ، ىقپالى زور كاسىپورىن باسشىلارىنا پالما مايى وندىرىسىن قالاي جانە نەلىكتەن وڭتايلاندىرۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتىپ، سول ارقىلى تۇگەل يندۋسترييانى باقىلاۋعا الۋ.

«سۇرانىس ارتقان سايىن سابا ونى قاناعاتتاندىرۋعا تالپىناتىنى انىق. سۇرانىستى تۋدىراتىن وزىمىز ەكەنىمىزدى ەش ۇمىتپاۋىمىز كەرەك»، – دەيدى ونگ.

مالايزييا. ەكسكاۆاتور پالما جەمىس ساباقتارىن كونۆەيەر جولاعىنا سالۋ ۇشىن جيناپ جاتىر. ولار ارمەن قاراي بۋ اپپاراتىنا بارادى. پالما مايى وندىرىسىندە افريكاعا قاراعاندا ازييا­­دا مەحانيكالىق ادىس الدەقايدا باسىمىراق. پيراك شتاتىنداعى مىنا مالايزيياداعى ديىرمەن ساعاتىنا 40 مەتريكالىق توننا جەمىستى وڭدەي الادى. وسى ونىمنەن 2 مەتريكالىق توننا شيكى پالما مايى الىنادى. ديىرمەن تاۋلىگىنە 24 ساعات جۇمىس ىستەيدى.

قالاي ەكەنى الى بەلگىسىز بولسا دا، ۇكىمەت 2025 جىلعا قاراي يندۋسترييانى تۇگەلدەي سەرتيفيكاتتاۋدان ۇمىتتى. «بىز ۇشىپ بارا جاتىپ، ۇشاق قۇراستىرۋمەن كەلەمىز»، – دەيدى ونگ. مالايزييالىق كوممەرتسييالىق ەمەس مەكەمە Wild Asia كينيباتانگان مەن وزگە ايماقتارداعى جۇزدەگەن شاعىن كاسىپورىندى بىرگە سەرتيفيكاتتاۋ ۇشىن بىرىكتىرمەك. سونىڭ ارقاسىندا ولار پالما مايىن سەرتيفيكاتتالعان ديىرمەندەرگە وتكىزۋگە مۇمكىندىك الادى. وزىنىڭ جەكە پلانتاتسييالارى جوق پالما مايىن ىرى تۇتىنۋشى كومپانييا Nestlé وسى جوبانى قارجىلاندىردى. فەرمەرلەرگە تيىمدىرەك باعالار ۇسىنىلادى، Nestlé تارىزدەس RSPO وكىلدەرى دە وز ونىمدەرى قالاي تۇتىنىلىپ جاتقانىن قاداعالاي الادى. «بىز مۇنى جابدىقتاۋ سالاسىمەن بايلانىستىرعىمىز كەلەدى»، – دەيدى Nestlé وكىلى كەرتيدجا ابدۋل-كادير.

2011 جىلدان بەرى ول كيناباتانگان وزەنى بويىندا 700 مىڭداي اعاش وتىرعىزىلعانىنا كۋا بولدى. بۇل 2500 گەكتار القاپتى قامتيدى. RSPO مۇشەسى ارى الەمدەگى پالما مايىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ ىرى كومپانييالاردىڭ بىرى – Wilmar سابا مەن وزگە وڭىرلەردەگى سۋ باسسەينىن قورعاپ، جابايى تابيعات دالىزدەرىن اشۋ ۇشىن ورمانداردى قايتا جانداندىرۋدا. ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋ كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى جانە شىعىنى دا از ەمەس. كۇتۋدەن باسقا امال جوق. بىراق قانشا كۇتسەڭ دە، كونە قالىڭ ورماننىڭ قايتا قالپىنا كەلمەيتىنى انىق.

افريكانىڭ قالىڭ ورماندى ەلدەرىنىڭ بىرى – گابون دا پالما يندۋستريياسىن قولعا الماق. ەكۆاتور مەن قۇرلىقتىڭ باتىس جاعالاۋىندا ورنالاسقان گابوننىڭ جەر اۋماعى شامامەن كولورادو شتاتىنداي. ال حالىق سانى ونىڭ ۇشتەن بىرىنە عانا تەڭ. ەل اۋماعىنىڭ 76 پا­­يىزدان استامى ورمانمەن كومكەرىلگەن. ال قۇرلىقتاعى تەرريتورييانىڭ 11 پايىزى ۇلتتىق ساياباقتارعا تيەسىلى.

«بۇل – ۇلكەن، ادام اياعى باسپاعان ورمان جانە ونى كەز كەلگەن وندىرىستەن قورعاعىڭىز كەلەدى، – دەيدى «ولامنىڭ» گابونداعى پالما مايى وپەراتسييالارىن سىنعا العان ۋاشينگتوندا ورنالاسقان Mighty Earth ەكولوگييالىق ۇيىمىنىڭ باسشىسى گلەن حۋروۆيتس. – تروپيك بويىندا قۇتى قاشقان جەر جەتكىلىكتى، پالما مايى پلانتاتسييالارىن ورماندى القابى مول ەلدەرگە جىبەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى قانشا؟».

جاۋاپتىڭ بىرى سول – ولار گابون ەلىنىڭ شاقىرۋىمەن كەلگەن. بۇرىن فرانتسييا وتارىندا بولعان بۇل ەل كىرىسىنىڭ باسىم بولىگى مۇنايدان تۇسەدى. ساحارانىڭ تومەنگى بولىگىندە ورنالاسقان ەلدەردىڭ ىشىندە گابون جان باسىنا شاققانداعى جىو جاعىنان تورتىنشى تۇر. ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋ قاجەت. حۋروۆيتس ونىڭ ورنىنا ەكوتۋريزمدى دامىتقان جون دەگەن ۋاج ايتادى. كوز تويمايتىن ساياباقتارى مەن تۇمسا تابيعاتى سالىستىرمالى تۇردە قاۋىپسىز ەل. اۋە قاتىناسى بار. جولدارى ناشار جانە تۇرعىنجاي مۇمكىندىكتەرى دامىماعان. مۇندا ەكوتۋريزمگە زور مۇمكىندىك بار جانە گابوننىڭ ساياباق اگەنتتىگى Agence Nationaledes Parcs Nationaux (ANPN) وسىنى وزىنە ماقسات ەتىپ وتىر.

گابون. اگروبيزنەستەگى سينگاپۋرلىق الىپ – «ولام» كومپانيياسى افريكانىڭ باتىس-ورتالىق ايماعىندا ەكى جاڭا پالما پلانتاتسيياسىن اشتى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وز ديىرمەنى بار. گابوننىڭ تورتتەن ۇشىن ورماندى القاپ الىپ جاتىر. ۇكىمەت وڭتۇستىك-شىعىس ازييا ەلدەرىنىڭ قاتەلىگىن قايتالاماي، تابيعاتقا زييان كەلتىرمەستەن ماي پالماسى سيياقتى داقىلدى شارۋا­شىلىقتى دامىتقىسى كەلەدى.

تۋريزم – ەلگە قاجەتتىنىڭ بىر جاعى عانا. گابون ازىق-تۇلىكتىڭ كوبىن سىرتتان اكەلەدى: استىق پەن سۇت – فرانتسييادان، ىرىقارا ەتى ۇندىستان مەن برازيلييادان يمپورتتالادى. 2016 جىلى داۋ تۋدىرعان سايلاۋدا ەكىنشى مارتە سايلانىپ، جەتى جىلدىق بيلىككە كەلگەن پرەزيدەنت الي بونگو ونديمبانىڭ ۇكىمەتى ەكونوميكاعا كوممەرتسييالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن، سونىڭ ىشىندە پالما مايى يندۋستريياسىن دا قوسقىسى كەلەدى. ال بۇل اعاشتاردى كەسۋدى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى.

قۇرلىقتاعى بىر-بىرىنە قاراما-قايشى قاجەتتىلىكتەردى تۇسىنە وتىرىپ، ۇكىمەت كوپ ەل تارتىناتىن جوبانى قولعا الدى: بۇل – جەردى پايدالانۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارى.

ANPN ديرەكتورى ارى پرەزيدەنتتىڭ ەڭ جاقىن كەڭەسشىلەرىنىڭ بىرى – ۋايت لي ەلدەگى جابايى تابيعات كارتاسىن جاساۋ مەن قاي ايماقتاردى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بەرۋ كەرەكتىگىن انىقتاۋمەن اينالىسادى. قوس ازاماتتىعى بار لي بريتانييادا تۋعانىمەن، 1989 جىلدان بەرى گابوندا تۇرىپ كەلە جاتىر. ۇكىمەت «ولام» كومپانيياسىنا ەكى پالما پلانتاتسيياسىنا رۇقسات بەرىپ، ارتىنشا قولدانىستاعى بىرەۋىن ساتىپ جىبەردى. قازىر «ولام» 1300 شارشى شاقىرىم جەردى يگەرۋدە، بۇل گابوننىڭ قۇرلىقتاعى جەرىنىڭ 0،5 پايىزىن قۇرايدى. ال، جالپى العاندا، شامامەن 557 شارشى شاقىرىم جەرگە پالما وتىرعىزىلعان.

قاڭتار ايىنىڭ جارقىراعان تاڭىندا «ولام» كومپانيياسىنىڭ تۇراقتىلىق جونىندەگى اعا مەنەدجەرى كريستوفەر ستيۋارت ەل استاناسى ليبرەۆيلدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ويقى-شويقى اسفالتتى جولمەن قۇستاي ۇشىپ كەلەدى. الىپ وكوۋمە اعاشتارى تيەلگەن جۇك كولىكتەرى ونىڭ قاسىنان وتىپ جاتىر. وكوۋمە – گابوننىڭ ەڭ كوپ ەكسپورتتالاتىن تاۋارى. ونىڭ كوپ بولىگى قىتاي مەن ەۋروپاعا جول تارتادى. ليبرەۆيلدىڭ شەت جاقتارىندا كىشكەنتاي اۋىلدار بار. شامامەن، جول بويىنداعى اربىر ۇي ماڭىندا توت باسقان تەمىر قاڭقا مەن اعاش سورەدەن جاسالعان دۇڭگىرشەك بار. ولارعا بانان، اشىق تۇستى دجۋنگلي جەمىستەرى، ۆاننادا جاسالعان پالما شارابى تولتىرىلعان سۋدىڭ پلاستيك بوتەلكەلەرى قويىلعان. وسى سورەلەردەن جايرا، كەكىلباس كيىك، كەيتە مايمىل، تسيۆەتتا، قولتىراۋىن، قاراقۇيرىق سەكىلدى جانۋارلاردىڭ تۇكتى جانە تىكەنەكتى تۇتاس ەتتەرىن تابۋعا بولادى.

بۇل جابايى اڭ-قۇس ەتىنىڭ كوبى زاڭسىز ساۋدالانادى. بىر جاعىنان، وزىندە ەت ونىمى جوق ەل ۇشىن بۇل تۇسىنىكتى دە. زاڭسىز اڭ ەتىن ليبرەۆيلدەگى كوپتەگەن مەيرامحانا دا ۇسىنادى. براكونەردى اۋىزدىقتاۋ – «ولام» ۇشىن ۇلكەن پروبلەما. جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن جۇمىسشىلار پلانتاتسييالاردى ورمانعا بارار جول رەتىندە پايدالانادى. سول جاقتا ولاردىڭ جويىلۋ قاۋىپىندەگى اڭداردى اۋلايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ولامنىڭ ساقشىلارى قورعالاتىن ورمانداردى كۇزەتىپ جۇرەدى. پلانتاتسييا شىعابەرىسىندە كۇزەتشىلەر بارلىق كولىكتى تەكسەرەدى.

گابون. «ولامنىڭ» موۋيلا پلانتاتسيياسىنىڭ جارتىسىنان استامى ساۆاننا اۋماعىندا ورنالاسقان. قازىر مۇندا جۇمىسشىلار پالما كوشەتتەرىن وتىرعىزۋدا. بۇل ايماق ورمان وتالۋىنىڭ الدىن الۋ ۇشىن تاڭدالعان. «گابون جاساپ شىعارعان مەملەكەتتىك جەر پايدالانۋ جوسپارى ماي پالماسى، اۋىل شارۋا­شىلىعى مەن ورماندى ساقتاۋ اراسىندا بالانس ۇستاۋ ۇشىن كەرەك»، – دەيدى ساياباقتار اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى لي ۋايت.

ليبرەۆيلدەن ەكى جارىم ساعاتتىق جەردە بىز اۆالا پلانتاتسيياسىنا باراتىن قىزىل توپىراق جولعا تۇستىك. قايتا وسكەن بۇل ورمان گابوندا العاش اعاش كەسىلە باستاعان كەزگە كۋا. ۇكىمەت وسى جاقتان «ولام» كومپانيياسىنا 20 مىڭ گەكتارداي القاپ بەرگەن. كومپانييا ونىڭ شامامەن ۇشتەن بىرىنە پالما وتىرعىزىپ، ۇشتەن بىرىندە ورمان قالدىرعان. قالعان ۇشىنشى بولىك شاعىن جەر تەلىمدەرى رەتىندە قوردا تۇر.

پلانتاتسييا ىشىندە قاتار-قاتار ەگىلگەن پالمالاردىڭ ىشىندە اداسىپ كەتۋ وڭاي. اراسىندا جۇرۋ قيىنعا سوعاتىن توپىراق جولدار بار. ار قاتاردىڭ سوڭىندا پالما بۇتالارى مەن جەمىستەر جينالعان. تۇس اۋا جەمىستەر جۇك كولىگىنە تيەلىپ، ساعاتىنا 45 مەتريكالىق توننا ماي وڭدەيتىن پلانتاتسييا جانىنداعى ديىرمەنگە جەتكىزىلەدى.

«ولامنىڭ» موۋيلا دەپ اتالاتىن پلانتاتسييا­سىندا بۇدان ەكى ەسە كوپ ونىم شىعاراتىن ديىرمەن بار. پالما جايىلعان بۇل القاپ اۋماعىندا بۇرىن ساۆاننا بولدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە مۇندا سيرەك كەزدەسەتىن بوكەن تۇرى – افريكالىق انتيلوپا بارى انىقتالعان. 2017 جىلى «تۇزاق» كامەرا وبەكتيۆىنە ىلىنگەن وسى جانۋار ۋايت ليگە ساۆاننادا جاڭا ۇلتتىق ساياباق اشۋعا دالەل رەتىندە كومەكتەسىپ وتىر.

گابون. گابونداعى پالما كوشەتتەرى جىلىجايى. باعباندار جۇمىسقا كىرىسكەن سات. مۇنايعا تاۋەلدى گابون ەلى ازىق-تۇلىكتىڭ كوبىن يمپورتتايدى. ۇكىمەت يندۋستريالدىق اۋىل شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىڭ بولاشاعى دەپ بىلەدى.

ەكولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى ستيۋارت «ولامعا» جۇمىسقا كىرمەس بۇرىن وڭتۇستىك-شىعىس ازييادا RSPO باعدارلاماسىن ەنگىزۋگە كومەكتەسكەن. «موۋيلاداعى» ەسكى ورماننان كەرى كەلە جاتىپ، يندونەزيياداعى ورمانداردىڭ جويىلۋىن سوز ەتتىك. ول بىرنەشە جىل بۇرىن عانا بۇل ايماقتا بولعانىن، بيولوگتارمەن بىرگە ادام اياعى باسپاعان «جاۋىندى ورماندا» جۇمىس ىستەگەنىن ايتتى. «سول ورماننان تۇك قالمادى»، – دەپ قايران قالدى ول. وسىنى ەسكە العان ساتتە ونىڭ تىلى كۇرمەلىپ قالدى. ول «ولامنىڭ» گابونداعى تابيعات قورعاۋ شارالارىن ەرەكشە ماقتان تۇتاتىنى بايقالدى.

پلانتاتسييا اۋماعىندا شاعىن توبە ۇستىندە بىز ستيۋارت كولىگىنىڭ شاتىرىنا ورمەلەپ مىنىپ الدىق. 180 گرادۋس اينالادا پالما قاتارلارى كوكجيەككە دەيىن سوزىلىپ جاتىر. كوز اشتىرمايتىن كۇن استىندا بىر تۇستەن تۇراتىن كورىنىس ەستەن تاندىرادى. ستيۋارتتىڭ قولىنداعى كارتا تىپتەن باس شايقاتادى. پلانتاتسييانىڭ وسى سەگمەنتى شامامەن 16 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى، ال بىزگە ونىڭ نەبارى 7 پا­­يى­زى عانا كورىنەدى.

«ىس جۇزىندە، گابوننىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇددەسى ۇشىن بۇل جوبا وتە ماڭىزدى. جاقسى جوسپارلانعان ارى تيىمدى باسقارىلعان اۋىلشارۋا­شىلىعىنىڭ شىنايى الەۋەتىن بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك»، – دەيدى ەكولوگ رەتىندە اعاشتىڭ شابىلعانىن سۋقانى سۇيمەتىن ستيۋارت. «ولام» قورعالاتىن ايماقتارعا قاۋىپ ەمەس، – دەپ باسىن يزەدى ۋايت. – «ولام» ماعان ۇلتتىق ساياباق سانىن كوبەيتۋگە سەپ بولىپ وتىر».

اۆتورى: حيللاري روسنەر فوتو: دەۆيد گۋتتەنفەلدەر مەن پاسكال مايترە


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز