.

ار اعزا – بىر- بىر الەم

دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە جاڭا داۋىر ورناپ كەلەدى. ناقتى مەديتسينا دەنساۋلىعىمىزدى سات سايىن باقىلاي وتىرىپ، قاتەرلى ىسىك، جۇرەك اۋرۋى سەكىلدى كوپتەگەن كەسەلدەرگە شالدىعۋ قاتەرىن بولجايدى جانە ارقايسىسىمىزعا بولەك-بولەك ەم-دوم ۇسىنادى.

Tەرەزا ماككيون ۇشىنشى كەزەڭدەگى ومىراۋدىڭ قاتەرلى ىسىگىن حيميوتەراپييانىڭ اۋىر رەجيمى مەن ەكى ماستەكتومييا ارقىلى ەمدەپ جازعان.  الايدا ون ەكى جىل وتكەن سوڭ كەسەل قايتا باس كوتەرەدى. بۇل جولى حيميوتەراپييا كومەكتەسكەن جوق. قوزعالۋعا دەرتى مۇرشا بەرمەي، تەرەزا كۇندەرىن تور بولمەسىندەگى كرەسلودا وتىرعان كۇيى وتكىزۋمەن بولاتىن.

اس قورىتۋ جۇيەسىندەگى ىسىكتەن ول 44،5 كيلوعا دەيىن سالماق تاستاعان. وپەراتسييا الدىندا تەرەزا قاتتى اۋىرسىنىپ جۇرگەنىنە شاعىمداندى. «ەگەر مەن ۇشىن مۇنىڭ اقىرى جاقسىلىققا اپارمايتىن بولسا نەمەسە وپەراتسييادان كەيىن جاعداي ۋشىقسا، تەزىرەك جان تاپسىرعانىمدى تىلەيمىن، – دەپ ول ۇلكەن قىزىنا ايتقانىن ەسىنە الدى، – مەن تاعى قانشالىقتى شىداي الاتىنىمدى بىلمەيمىن».

قايسار ارى تاباندى تەرەزا وتاشىسى دجەيسون سيكليكتەن ونىڭ قانداي دا بىر ەكسپەريمەنتالدى ەمدەۋ ادىستەرىنەن قاپەرى بار-جوعىن سۇرادى. بىر اتاپ وتەرلىگى، دجەيسون دال نەمەسە جەكە تۇلعاعا باعىتتالاتىن مەديتسينا دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ جوباسىنىڭ قوسالقى جەتەكشىسى ەدى.


انا داۋىسى

يتالييا، مودەنا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋرۋحاناسى. كريستينا يوسسا جاڭا تۋعان سابيلەردىڭ جان ساقتاۋ جانە ينتەنسيۆتى تەراپييا بولىمىندە مەرزىمىنەن بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن سابيى الەسساندرونى الديلەپ وتىر. مۇنداي كورىنىس قازىر جيى كەزدەسەتىن قۇبىلىسقا اينالعان. «انانىڭ سابيىن الديلەگەن اۋەنى ەڭ باستاپقى ناقتى مەديتسينا ب.ت.، ويتكەنى ول اۋەن سابيدەن باسقا ەشكىمگە ارنالماعان»، – دەيدى ۆالە د’اوستا مەن جەنەۆا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى مانۋەل فيليپپا. عالىمدار انانىڭ داۋىسى تىل مەن دىبىس تانۋدىڭ العىشارتى دەپ تۇجىرىمدايدى. انا اۋەنى جاڭا تۋعان سابي ميىنىڭ دامۋىنا وڭتايلى اسەر ەتەدى.

گەن زەرتتەۋى مەن دەرەكتەر تالداۋىنداعى جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەن ادىس قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋدىڭ رەۆوليۋتسييالىق مۇمكىندىكتەرىنە يە ارى ول مەديتسينانىڭ داستۇرلى قولدانىلۋ جولدارىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋى مۇمكىن. دال مەديتسينا ناۋقاستاردى اۋرۋ تۇرلەرىنە قاراي كاتەگوريياعا توپتاستىرعاننان گورى اۋرۋدىڭ الدىن الۋ، دۇرىس دياگنوستيكا جاساۋ مەن ادامنىڭ ەرەكشە بيوحيمييالىق جاراتىلىسىنا قاراي ەمدەۋ شارالارىن قولدانۋدى كوزدەيدى.

ماككيون مۋرەس كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن پرەتسيزيوندىق ادىسپەن، ياعني ناقتى ەمدەۋ ورتالىعىندا قولعا الىنعان I-PREDICT (بولجايمىن) دەپ اتالاتىن باعدارلاماعا قوسىلدى. ول جەردەگى زەرتتەۋشىلەر بەلگىلى بىر تەراپييا­­عا يەك ارتىپ وتىرمايدى. ونىڭ ورنىنا ولار ناۋقاستىڭ قاتەرلى ىسىككە شالدىققان جاسۋشالارىنداعى دنق-سىن تالدايدى. ارتىنشا ارنايى الگوريتم ارقىلى كومپيۋتەر مىڭداعان گەن نۇسقاسىن، قاتەرلى ىسىككە قارسى جۇزدەگەن دارى مەن دارىلىك كومبيناتسييا تۋرالى ماعلۇماتتاردى تالدايدى. ماقسات – قاتەرلى ىسىكتىڭ اۋىتقۋشىلىقتارىن كوزدەيتىن ەمدى تابۋ. بۇعان جاڭا يممۋنوتەراپييا، داستۇرلى حيميوتەراپييا، گارمونالدىق تەراپييالار نە ارنايى قاتەرلى ىسىك ۇشىن بەكىتىلمەگەن دارى-دارمەكتەردى قولدانۋ ادىستەرى جاتۋى مۇمكىن.

«قاعيدا – وتە قاراپايىم، – دەيدى «مۋرەس قاتەرلى ىسىكتەردى جەكەلەي ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى ارى ونكولوگ رازەل كۋرزروك، – ىسىكتىڭ سيپاتىنا قاراي ار ناۋقاسقا بولەك-بولەك دارى تاڭدايسىز».

ماككيوننىڭ ىسىكتەرى تۇرلى مۋتاتسييالارعا تولى. «مۇنداي ناۋقاستارعا كەلگەندە بىز باسىمىز سالبىراپ، اياۋشىلىقتان ارىگە بارا المايتىن ەدىك»، – دەيدى كۋرزروك. بىراق مۇنداي ناۋقاستار – «باقىلاۋ نۇكتەلەرىنىڭ ينگيبيتورلارى» دەپ اتالاتىن يممۋنوتەراپييالىق ەمدەۋ ادىستەرىنىڭ جاڭا تۇرى ۇشىن ۇزدىك ۇمىتكەرلەر قاتارىندا. وسى دارىلەر ىسىكتەن پايدا بولعان پروتەيندەردى يممۋندىق جاسۋشالارعا جابىسۋدان جانە ولاردى وشىرىپ تاستاۋدان ساقتايدى. بۇل ناۋقاستىڭ قاتەرلى ىسىككە قارسى كۇرەسۋ قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرەدى.


قاتەرلى ىسىك سوڭى

دجۋدي پەركينس ىسىكتى سۇزگىدەن وتكىزەتىن ليمفوتسيتتەردىڭ (ىسل) – اق قان تۇيىرشىكتەرى قورشاۋىندا. وسى ىسل ونىڭ ومىراۋ قاتەرلى ىسىگىن ەمدەپ جازعان (كت ناتيجەسى تومەندە). پەركينسكە العاش دياگ­نوز قويىلعاندا ونىڭ ومىراۋىن كەسۋگە تۋرا كەلدى. بىراق قاتەرلى ىسىك قايتىپ ورالدى. حيميو، گارمونالدى مەن ماقساتتى تەراپييا بوي بەرمەگەن ىسىك كەۋدە تۇسىندا وسىپ شىقتى. ونىڭ بىرنەشە اي عانا ۋاقىتى بار دەگەن قارار شىعارىلدى. الايدا ۇلتتىق قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارى ورتالىعىندا ىستەيتىن ستيۆەن روزەنبەرگ ويلاپ تاپقان ەكسپەريمەنتالدى ەمدەۋ شاراسىندا پەركينس اعزاسىنا 82 ملرد. ليمفوتسيت ەگىلىپ، دجۋدي امان قالادى.

I-PREDICT باعدارلاماسى تەرەزاعا نيۆولۋماب دارىسىن تاعايىندادى. پايداسى الدەقاشان دالەلدەنگەن بۇل باقىلاۋ نۇكتەسىنىڭ ينگيبيتورى اسقىنعان مەلانوما، بۇيرەك پەن وكپەدەگى قاتەرلى ىسىككە قارسى قولدانىلعانىمەن، ومىراۋ قاتەرلى ىسىگى ۇشىن تاعايىندالمايتىن. دارى ەكى رەت ينفۋزييالانعاننان كەيىن ونىڭ قانىنداعى ىسىك ماركەرلەرى 75 پايىزعا ازايعان. قوسىمشا قابىلداۋدان كەيىن تورت اي ىشىندە قاتەرلى ىسىكتىڭ ىزى دە قالمادى.

سىناقتىق ەمدەۋدەن بىر جارىم جىل وتكەندە 57 جاسقا كەلگەن تەرەزا ماعان كاليفورنيياداعى باعىن ارالاتىپ كورسەتتى. «مۋتاتسييانىڭ پايدا بولۋىنا نە سەبەپ بولاتىنىن انىقتاپ جاتقاندارى مەن اعزانى ولتىرۋگە شاق قالاتىن حيميوتەراپييانىڭ ورنىنا ەمدەۋدىڭ وزگە ادىستەرىن توقتاماي ىزدەۋدەگى تاباندىلىعىمىز، اقىر اياعىندا سونداي ەم تۇرىن تاباتىنىمىز جانىما قاتتى جاعادى. تەك وسى باعىتتا تەزىرەك العا باسا الامىز با ەكەن؟» – دەيدى ول.

ناقتى مەديتسينا «جالپاق» كەڭەس­تەر مەن سىزگە جاقپاۋى مۇمكىن ەمدەۋ ادىستەرىن ۇسىناتىن داستۇرلى مەديتسيناعا قاراعاندا الدەقايدا تيىمدىرەك. بۇل ادىس ارقايسىسىمىزدىڭ ناقتى بىر وزىندىك مولەكۋليارلىق سيپاتتامامىز بار ەكەنىن ارى ول دەنساۋلىعىمىزعا وراسان زور ىقپال ەتەتىنىن ەسكەرەدى.

دۇنيەجۇزىندە زەرتتەۋشىلەر نەبارى ون جىل بۇرىن عانا ويعا دا كەلمەيتىن پرەتسيزيوندىق ادىستەر ويلاپ تابۋدا: سۋپەرجىلدام دنق رەتتىلىگىن انىقتاۋ، تىن ينجەنەريياسى، جاسۋشانى باعدارلامالاۋ، گەندەردى وڭدەۋ مەن ت.ب. جۋىر­­دا عىلىم مەن تەحنولوگييا اۋىرماي جاتىپ سىزدىڭ قاتەرلى ىسىككە، جۇرەك اۋرۋى مەن وزگە دە ەسەپسىز كەسەلدەرگە شالدىعۋ ىقتيمالدىعىن بولجاۋدى شىندىققا اينالدىراتىن بولادى. بۇل جۇمىس ەمبريونداعى گەندەردى وزگەرتۋ مەن تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردى جويۋ مۇمكىندىگى سەكىلدى باسقا دا پەرسپەكتيۆالاردى ۇسىنادى.

حيرۋرگتەر پورتۋگالييا­نىڭ ليسسابون قالاسىنداعى شامپاليمو عىلىمي قور ورتالىعىندا da Vinci Xi روبوتى ميكروسايماندارىنىڭ كومەگىمەن ناۋقاستىڭ قاتەرلى ىسىگىن كەسىپ الادى.

وسىلايشا، زەرتتەۋ جۇمىستارى كوپتەگەن باعىنبايتىن قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا قارسى كۇرەستە ناۋقاس اعزاسىنا نەگىزدەلگەن تەراپييا­لارعا جول اشتى. ۇلتتىق قاتەرلى ىسىك ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىلەر وتكەن كوكتەمدە دجۋدي پەركينس ەسىمدى مەتاستاتيكالىق ومىراۋ قاتەرلى ىسىگىنە شالدىققان ايەلدىڭ ىسىككە قارسى وزىنىڭ يممۋندىق جاسۋشالارىن قولدانۋ بويىنشا ەكسپەريمەنتالدى تەراپيياسىنان كەيىن ناۋقاس­تىڭ ۇمىتسىز جاعدايدان جازىلعانىن جار سالدى. يممۋنوتەراپييانىڭ جولباستاۋشىسى ستيۆەن روزەنبەرگ جەتەكشىلىك ەتكەن توپ مۋتاتسييالاردى تالداۋ ۇشىن ناۋقاس ىسىگىنىڭ دنق رەتتىلىگىن انىقتاۋ شارالارىن ورىنداعان. سونداي-اق زەرتتەۋ توبى ىسىكتى سۇزگىدەن وتكىزەتىن «ليمفوتسيتتەر» دەپ اتالاتىن يممۋندىك جاسۋشالاردىڭ ۇلگىسىن الىپ، ولاردىڭ قايسىسى ناۋقاستىڭ ىسىگىندەگى گەنەتيكالىق دەفەكتىلەردى بىردەن تاباتىنىن كورۋ ۇشىن سىناقتان وتكىزدى. عالىمدار «جەڭىمپاز» ليمفوتسيتتەردى ميللياردتاپ وندىرىپ، ولاردى باقىلاۋ نۇكتەلەرىنىڭ ينگيبيتورى، سونداي-اق پەمبروليزۋمابپەن بىرگە پەركينسكە ەنگىزدى. ەكى جىلدان استام ۋاقىتتان كەيىن پەركينستىڭ بويىنداعى قاتەرلى ىسىك تولىق جويىلدى.

تابىستى وقيعانىڭ بىر مىسالى، ارينە، مەديتسينالىق توڭكەرىس جاسامايدى. روزەنبەرگتىڭ ەكسپەريمەنتىنە قاتىسقان باسقا ەكى ناۋقاس كوز جۇمدى. «مەن – ۇمىت وتىن جاندىر­عان مىسالمىن، – دەيدى پەركينس، – قولدا بار دەرەكتەردىڭ يممۋندىق جۇيەنى اۋىزدىقتاپ، تىزگىندى قولعا الۋ ۇشىن باسقا دا تابىستى مىسالدار قاجەت». وسى ەم شاراسى تۇبەگەيلى وزگەرىس الىپ كەلمەۋى مۇمكىن، بىراق ول دال مەديتسينانىڭ زور الەۋەتىن كورسەتەدى.

وتىز جىل بۇرىن عالىمدار ادامنىڭ گەنەتيكالىق كودىن بۇزىپ، دنق-داعى 3،2 ملرد جۇپ بايلانىستىڭ بىرىزدىلىگىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس دەپ توپشىلايتىن. «جالپىعا ورتاق پىكىر مۇنىڭ ەشقاشان ورىندالمايتىندىعىندا تۇيىستى. ەشقاشان! 2003 جىلى وسى – «ەشقاشانعا» نۇكتە قويىلدى»، – دەيدى كۋرزروك.

قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارىنىڭ كەيبىرى دانيو بالىعىنىڭ دەرناسىلىنە ەنگىزىلىپ، تيىمدىلىگىن تەكسەرۋ ۇشىن حيميوتەراپييادان كەيىن ناۋقاستان الىنعان سىنامامەن ەمدەلەدى. دانيو بالىقتارىن قۇتىلاردى وسىرۋ وڭاي ارى ارزان.

بىر گەنومنىڭ رەتتىلىگىن انىقتاۋ ۇشىن التى ەل عالىمدارىنىڭ باسى قوسىلعان «ادام گەنومى» جوباسىنا 13 جىل ۋاقىت، 1 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە قارجى جۇمسالعان. بۇگىن رەتتىلىكتى انىقتاۋ شىعىنى شامامەن بىر مىڭ اقش دوللارىن قۇرايدى. ال قازىرگى وزىق ۇلگىدەگى اپپاراتتار ناتيجە قورىتىندىسىن بىر كۇندە شىعارىپ بەرەدى. كۇردەلى مولەكۋليارلىق تەحنولوگييا دەنەدەگى بيوحيمييالىق قۇبىلۋلاردى كورسەتەدى.

وسىنداي ايىرماشىلىقتارعا كوز جەتكەن سايىن داستۇرلى مەديتسينانىڭ كەمشىلىكتەرى دە ايشىقتالىپ كەلەدى. بار اۋرۋعا ەم بولاتىن جالعىز تابلەتكانى ايتساڭىزشى. ستاتين نە كورتيكوستەرەويد تارىزدەس سۇرانىسقا يە دارىلەردى قابىلدايتىن ادامداردىڭ كوبى ولاردىڭ پايداسىن سەزىنە الادى. امەريكانىڭ ازىق-تۇلىك جانە دارى-دارمەكتەردى باقىلاۋ باسقارماسى وزىندىك گەن نۇسقالارى بار ادامدارعا اسەر ەتپەۋى مۇمكىن جالپىعا تاعايىندالاتىن جۇز شاقتى دارىنى انىقتادى.

بۇل پروبلەما اسا قاتەرلى بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن، كلوپيدوگرەل دارىسى، ادەتتە، ناۋقاستارعا جۇرەك ۇستاماسىنان كەيىن قانى ۇيىپ قالماۋ ۇشىن بەرىلەدى. الايدا حالىقتىڭ شامامەن تورتتەن بىرىندە وسى دارىنى بەلسەندەندىرۋگە قاجەتتى فەرمەنتتىڭ اقاۋلى تۇرىن وندىرەتىن گەن نۇسقالارى بار. گەنەتيكا ارتىنا تۇسكەن مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى ارى مەديتسينا عىلىمىنىڭ پروفەسسورى الان شۋلدينەر اتالعان دارى تاعايىندالعان وسىنداي ناۋقاستاردا جۇرەك ۇستاماسىنىڭ قايتالانۋى نە بولماسا، ومىردەن وتۋ ىقتيمالدىعى ەكى ەسە جوعارى ەكەنىن انىقتاعان.


تىزە بۇككەن كەسەل

قاتەرلى ىسىكپەن كۇرەستە دانيو بالىعى تاپتىر­ماس قۇرالعا اينالۋى مۇمكىن. شامپاليمو عىلىمي قورىندا ىستەيتىن بيولوگ ريتا فيور مەن ميگەل گودينو-فەررەيرانىڭ توبى ناۋقاستاردان الىنعان قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارىن دانيو بالىعىنىڭ دەرناسىلىنە ەنگىزىپ، ولاردى ناۋقاستارعا قولدانىلاتىن حيميو­تەراپييامەن سىناپ كورگەن. وسى دەرناسىل بەس ناۋقاستىڭ تورتەۋى ۇشىن قاي دارى تيىمدى اسەر ەتەتىنىن دۇرىس انىقتاعان. زەرتتەۋ ناۋقاس سانى مەن قاتەرلى ىسىكتىڭ وزگە تۇرلەرىمەن كەڭەيتىلىپ، سىناق تىشقاندارعا دا جۇرگىزىلدى. الايدا بۇل پروتسەدۋرا قىمبات ارى كوپ ايعا سوزىلادى. ال سىناق نەبارى تورت كۇن الادى. دانيو بالىعىندا ادام اعزاسىنان الىنعان ىسىك جاسۋشالارى – قىزىلكۇرەڭ، ال جاسۋشا يادرولارى – كوك، قان تامىرلارى جاسىل بولىپ كورىنەدى.

كوپتەگەن ساراپشى ون جىلدان كەيىن دنق پروفيلى ار ادامنىڭ مەديتسينالىق كىتاپشاسىندا بولاتىندىعىن ايتادى. پەنسيلۆانييا مەن نيۋ دجەرسيدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن گەيسينگەر سيستەماسى، مامموگرافييا مەن كولونوسكوپييا سيياقتى پروفيلاكتيكالىق پروتسەدۋرالاعا گەن بىرىزدىلىگىن انىقتاۋدى دا قوسۋىن ۇسىنىپ كەلەدى.

بىزدى كەڭسەمىزگە بايلاپ قويعان جۇمىس ۇستەلىنەن بوساتىپ، بىراق سمارتفوندارىمىزعا تەلمىرتىپ قويعان كومپيۋتەر چيپتەرىندەگى جەتىستىكتەر سيياقتى گەنوميكا مەن دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن مەديتسيناعا كوشۋ بولجاۋعا كەلمەيتىن جولدارمەن ورىن الادى. سول سەبەپتى جۋىقتا عۇمىرىمىزدا شالدىعۋىمىز مۇمكىن اۋرۋلار تۋرالى كەڭ كولەمدى دەرەكتەرگە قول جەتكىزەتىن بولامىز.

كەلەشەكتىڭ قانداي بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلگىڭىز كەلسە، گەنەتيك مايكل سنايدەرمەن جولىققانىڭىز ابزال. ول ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەنوميكا مەن جەكە تۇلعاعا باعىتتالعان مەديتسينا ورتالىعىن باسقارادى. سوڭعى توعىز جىل بويى مايكل وز بويىنداعى مولەكۋليارلىق جانە فيزيولوگييالىق ماركەرلەردى باقىلاۋمەن كەلەدى. اعزا قىزمەتىن مىنسىز ساپادا كورسەتەتىن دەپيكتسييا ارقىلى ول بەلگىلى بىر پروبلەما جايلى سيگنال بەرەتىن كەز كەلگەن فلۋكتۋاتسييانى، ياعني اۋىتقۋلىقتى بايقاي الادى.

سنايدەر مەن ونىڭ توبى زەرتحانادا ۇزدىكسىز دەرەكتەر اعىنىن تالداۋ بارىسىندا ونىڭ دنق رەتتىلىگىن، اۋىق-اۋىق تاپسىراتىن قانىن، كىشى مەن ۇلكەن دارەت سىنامالارىن، قوس بىلەگى، شىلدىر شۇمەگى مەن وڭ قولىندا تاعىپ جۇرەتىن بيو-داتچيكتەر كورسەتكەن ناتيجەلەردى دە قاپەرگە الادى. زەرتتەۋ توبى سنايدەردىڭ گەن ەكسپرەسسيياسىن، پروتەين­دەرىن، زات الماسۋ مەن بەلسەندىلىگى، جۇرەك قاعىسى، تەرى تەمپەراتۋراسى، سونداي-اق قانىنداعى وتتەگى دەڭگەيى سەكىلدى فيزيولوگييالىق كورسەتكىشتەرىن قاداعالايدى. اعزا، بۇلشىقەت پەن سۇيەكتەگى وزگەرىستەردى انىقتاۋ ۇشىن وعان ارا-تۇرا مرت، ەحوكارديوگرامما مەن باسقا دا سكانەرلىك قۇرىلعىلار تەكسەرىسىنەن وتىپ تۇرۋ قاجەت.


كيىلەتىن داتچيكتەر

تەحنولوگييالاردىڭ قارىشتاپ دامۋىمەن سىمسىز مينياتيۋرالىق قۇرىلعىلار ناۋقاستىڭ ومىرلىك فۋنكتسييالارىن قاداعالايتىن كولەمدى اپپاراتتاردىڭ ورنىن باسۋدا. يننوۆاتسييالار ەكستەنسيۆتىلىگى جوعارى قاداعالاۋ جۇرگىزۋگە جانە ەرتە كەزەڭدە شارا قابىلداۋ، وسىلاي ومىردى قۇتقارۋ ارى ميللياردتاعان قاراجاتتى ۇنەمدەۋ الەۋەتىن ارتتىرماق. سولتۇستىك-باتىس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ينجەنەرلەر تەرىگە جاپسىرىلاتىن بىرقاتار قۇرىلعىلار ويلاپ تاپتى. قولدا تۇرعان مىنا داتچيكتى تەرىگە جابىس­تىرۋعا بولادى. ول اۋرۋحاناداعى ادەتتەگى باقىلاۋشى قۇرىلعىنىڭ قىزمەتىن، بالكىم، ودان دا ارتىعىن ورىندايدى.

  1. قانداعى وتتەگى مولشەرىن ولشەيتىن مەرزىمىنەن بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن سابيگە ارنالعان پۋلستىك وكسيمەتر;
  2. تىرناققا تاعىلاتىن ۋلتراكۇلگىن ساۋلە سەنسورى;
  3. ەكران مەن LED ديسپلەي شىعاراتىن ۋلتراكۇلگىن مەن كوك ساۋلەگە ارنالعان سەنسور;
  4. جاڭا تۋعان سابيدىڭ جۇرەگىندەگى ەلەكتر بەلسەندىلىگىن ولشەۋگە ارنالعان ەلەكتروكارديگراف (ەكگ);
  5. مەلانوما ناۋقاستارىنا ارنالعان باتارەياسىز ىستەيتىن ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەر دوزيمەترى;
  6. ساندىق ستەتوسكوپ رەتىندە ىستەيتىن ەكگ مەن سەيسموكارديوگرافييا اپپاراتى;
  7. ەكگ مەن جۇرەك دىبىس سەنسورى.

دەرەككوز: سولتۇستىك-باتىس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى سيمپسون مەن كۋەرري اتىنداعى بيوينتەگراتسييالانعان ەلەكتروندى قۇرىلعىلار ورتالىعىنىڭ دجون A.رودجەرس زەرتتەۋ توبى.


سنايدەر يپوحوندريك ەمەس. ول ومىرىن اۋرۋ تۇرلەرىن ەرتە كەزدەن انىقتاپ، اۋرۋ اسقىنباي تۇرىپ، ەمدەۋگە ارناعان جان. ول وز-وزىن سىناق نىسانىنا سانالى تۇردە اينالدىردى. سەبەبى ول ۇزدىكسىز سىناق پەن باقىلاۋ شارالارىنا ەشكىم شىداس بەرمەيدى دەپ بىلدى. «مەنىڭ وسىنداي «قىزىقتى» بولىپ شىعاتىنىمدى كىم بىلگەن!» – دەيدى ول.

تورت جىل بۇرىن ونىڭ دەنەسىندەگى داتچيكتەر الدەبىر ينفەكتسييا جونىندە «دابىل» قاقتى. بۇل ونىڭ ساپ-ساۋ كەزى ەدى. ال تۇماۋ تيگەننەن كەيىن ول لايم اۋرۋىنان كۇدىكتەندى. ادەتتەگى تەكسەرۋ ونىڭ بولجامىن راستاعانعا دەيىن ول انتيبيوتيكتەر كۋرسىن اياقتاپ ۇلگەردى.

سونداي-اق ول دەنەسىندە 2-تيپتەگى ديابەت قىلاڭ بەرگەنىن انىقتايدى. دنق-سى اعزاسىنىڭ وسى اۋرۋعا بەيىمدى ەكەنىن كورسەتكەنىمەن، ول ارىق ەكەنىن ارى وتباسىندا مۇنداي كەسەلگە شالدىققانداردىڭ بولماعانىن العا تارتىپ، بۇل جايتقا مان بەرمەدى. الدەبىر ينفەكتسييادان كەيىن ونىڭ گليۋكوزاسى كوتەرىلىپ، تۇسپەي قويدى. ول ديابەتكە شالدىققان بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ويلادى. دارىگەرى دە باستاپقىدا مۇنى جوققا شىعارعانىمەن تەكسەرۋ ناتيجەلەرى اۋرۋدىڭ وشاعى بارىن راستاعان.

ول تاتتىلەردەن باس تارتىپ، ۆەلوسيپەد تەبۋىن ەكى ەسەگە ارتتىردى. سونداي-اق، اپتاسىنا تورت مارتە التى شاقىرىمنان جۇگىرە باستادى. ول قانداعى قانت دەڭگەيىن ارتتىراتىن تاعامداردى قاداعالاۋدى قولعا الىپ، اس مازىرىنە بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزدى. سونىڭ ارقاسىندا توعىز اي ىشىندە قانت دەڭگەيى قالىپتى كۇيگە تۇستى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا ول جۇزدەن استام ەرىكتىنى وسى باستاماعا شاقىرعان.

مەن دە وسىعان كەلىسىپ، بىرقاتار تەكسەرۋدەن وتىپ، سونىڭ ىشىندە گەنومدىق رەتتىلىگىمدى بىلۋ ۇشىن ستەنفوردقا باردىم. گەنەتيكالىق كەڭەسشى، سنايدەردىڭ زەرتحاناسىندا زەرتتەۋشى بولىپ قىزمەت ەتەتىن وريت داگان-روزەنفەلد مەنى شاعىن كەڭسەگە اپاردى.

دنق رەتتىلىگى وز باسىم قالاماعان جاڭالىقتان سىر شەرتەتىنىن تۇسىندىم بە؟ ايتالىق، ادامدار ىشىندە كەڭ تاراعانى – ومىراۋ مەن ۇرىق بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىك گەنىنىڭ مۋتاتسييالارى. بۇل تەكسەرۋ ەمدەۋگە كەلمەيتىن پروبلەمالاردى انىقتاۋى دا مۇمكىن ەدى. مەن «ارەكەتتى تالاپ ەتەتىن» نە ەتپەيتىن – بارلىق ناتيجەمەن تانىسۋدى قالادىم با؟


دنق-دان كولەمدى دەرەكتەرگە…

ۇلىبريتانيياداعى بيوبانكتە 500 مىڭنان استام ادامنىڭ قان، كىشى دارەت پەن سىلەكەي سىناماسى بار. ولار – 80°س تەمپەراتۋرادا ساقتالىپ تۇر. گەنەتيكالىق نۇسقا مەن اۋرۋ اراسىنداعى بايلانىس­تى انىقتاۋ ۇشىن پايدالانىلاتىن وسى سىنامالاردى روبوت الىپ بەرەدى. تاجىريبەنىڭ كەيبىر قاتىسۋشىلارىنا جاسالعان مر-ينتروسكوپييا كومەگىمەن تەرى استىنداعى مايدى – كوك، ال ورگانداردى قاپتاعان ۆيستسەرالدى مايدى – قىزىل تۇسپەن كورسەتەتىن ۇش ولشەمدى كەسكىندەر جاسالادى.

amra medical AB (مر-ينتروسكوپييا)


مەن بارلىق ناتيجەمەن تانىسۋ ۇشىن ۇياشىقتاردى تەكسەرىپ شىقتىم. اسقازانىم قارسى بولعانداي تۇيىلگەنى جامان اسەر قالدىردى. مەدبيكەلەر مۇرنىم مەن ۇرتىمنىڭ ىشىن سۇرتىپ، 16 قان امپۋلاسىن الدى.

ناتيجەلەردى كۇتىپ جۇرگەنىمدە اكەمنىڭ ون جىل بويى اقىلىنان الجاسقان كەزى ەسىمە تۇستى. بۇل گەنەتيكالىق مۇرا بولسا شە؟ بۇل ويدى توقتاتۋ ۇشىن وي ارناسىن اناما بۇردىم. 94 جاسقا كەلگەن انام نيۋ يورك قالاسىندا بىر وزى تۇرادى. بيلەپ، قىتاي دومينوسىن وينايتىنى بار. گەنوما تەكسەرىسى ادامدارعا وز دەنساۋلىعىن تولىق باقىلاۋدا ۇستاۋعا ۋادە ەتسە دە العاش رەت وز دەنساۋلىعىمدى ويلاپ، قاتتى ۋايىمدادىم. كەز كەلگەن قاسيەت نە دەرت تۇقىم قۋالايتىنى ۇيقىمدى قاشىردى.

دنق تەكسەرىسىنەن سۇمدىق جاعداي تابىلمادى. بۇل جونىندە داگان-روزەنفەلد ناتيجەلەردى بەينەتاسپادان كورسەتە وتىرىپ ايتتى. وزىم كۇتكەمدەي جەڭىلدەگەم جوق. ول ۋاقىتقا دەيىن دنق-دان تۇگەل دەرەكتى سۋىرىپ الۋ ۇشىن عىلىم قانشالىقتى العا باسۋى كەرەكتىگىنەن حاباردار ەدىم.

مەن كەيبىر دارىلەردى، سونىڭ ىشىندە كلوپيدوگرەلدى سىڭىرۋىم ناشار ەكەنىن بىلدىم. سنايدەر ەرىكتىلەر اراسىنان، شامامەن، 17 پايىزىندا ماڭىزدى گەنەتيكالىق جايتتى انىقتاعان. ولاردىڭ بىرى – جىلدار بويى 2-تيپتەگى قانت ديابەتىنە قارسى دارى قابىلداپ كەلگەن جانە بۇل دۇرىس بولماعان، ويتكەنى ول سيرەك كەزدەسەتىن تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋمەن اۋىرادى ەكەن.

سوڭعى بەس جىل بويى سنايدەر قانىنداعى قانت دەڭگەيىن بىرقالىپتى ۇستاي الىپتى. ارتىنشا قانىنداعى قانت دەڭگەيى كوتەرىلگەن. ول تۇرلى ديەتالاردى، اۋىر كوتەرۋدى سىناپ كورسە دە، قانت دەڭگەيىنىڭ ارتۋى جالعاسا بەردى. سودان كەيىن ول دارى ىشە باستاعان. ارادا بىرنەشە اي وتكەندە ونىڭ دا اسەرى شامالى ەكەنىن بايقايدى. ونىڭ ويىنشا ومىر سالتىنداعى وزگەرىستەر پروبلەمانىڭ ۋشىقتىرماي كەلگەن. تىپتى دال مەديتسينانىڭ ەڭ سوڭعى تەحنولوگيياسى مەن دەنساۋلىق كۇتىمىندەگى كەرەمەت ساقتىق، بۇل دنق-دا جازىلعان «كەمشىلىكتەردەن» اتتاپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى.


ۇرىقتاندىرۋدى دال جوسپارلاۋ

چيكاگو. ەكستراكورپورالدىق ۇرىقتاندىرۋدان كەيىن ادام رەپرودۋكتسيياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى يلان تۋر-كاسپا (كوك كيگەن) ۋلترادىبىستىق اپپارات سۋرەتىن ك.بيلسون قولىنا ۇستاتتى. ۆەستلي ينديۆيدۋالدى ەمبريون ترانسفەرى ارقاسىندا دۇنيەگە كەلدى. يمپلانتاتسيياعا ناقتى قاي ۋاقىتتا دايىن بولاتىنىن انىقتاۋ ۇشىن بيلسوننىڭ سۇيىق دارەتىنەن 238 گەن سىناماسى الىندى. ارالىق زەرتتەۋ وسى ەكستراكورپورالدىق ۇرىقتاندىرۋ ادىسى ارقىلى سابي كوتەرۋ كورسەتكىشى 24%-عا ارتقانىن كورسەتتى. ۋدس (سول جاقتا) ونىڭ جاتىرىشى شىرىشتى قابىعىنىڭ قالىڭدىعى 8،9 مم، ياعني يمپلانتاتسيياعا دايىن ەكەنىن كورسەتتى. ال گەنەتيكالىق تەست وڭتايلى كەزەڭ ەكى كۇننەن كەيىن كەلەتىنىن جانە وعان تاعى دا گارمونالدىق ەم بەرۋ كەرەكتىگىن انىقتادى. ساتتى ۇرىقتاندىرۋدان كەيىنگى 13-اپتا.

گەنومدى تۇرعىدا بىز 99 پايىزدان دا استام ۇقساسپىز، بىراق، ورتاشا ەسەپپەن، ميلليونداعان گەنەتيكالىق ۆارياتسييامەن بولىنگەنبىز. سوڭعى ەسەپتەۋلەردە عالىمدار 665 ملن ۆارياتسييا كاتالوگىن شىعارعاندا ولاردىڭ ۇلكەن وزگەرىستەردەن دنق-نى قۇرايتىن نۋكلەويدتەردىڭ بىرىندەگى ايىرماشىلىقتارعا دەيىن قۇبىلاتىنى بايقالدى.

قاي نۇسقا زييانسىز جانە قايسىسى قاۋىپتى؟ ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگىن ۆاندەربيلت ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇرگىزىلگەن تاجىريبە كورسەتتى. 2022 ادام زەرتتەلىپ، جۇرەك قاعىسىنىڭ اۋىتقۋشىلىعىمەن بەلگىلى ەكى گەندە 122 سيرەك ۆارياتسييا انىقتالدى. ولار ۇش زەرتحانادان قاي نۇسقالاردىڭ اۋىتقۋشىلىق تۋدىراتىنىن سۇراستىردى. بارلىعىنىڭ پىكىرى تەك تورتەۋى بويىنشا توعىستى. وسىدان كەيىن زەرتتەۋشىلەر زەرتحانا تالداۋلارىن ادامداردىڭ دەنساۋلىق كىتاپشالارىنداعى جازبالارمەن سالىستىرىپ، پوتەنتسيالدى قاۋىپتى نۇسقالارى بار ادامداردىڭ ەشبىرىندە جۇرەك قاعىسىنىڭ اۋىتقۋشىلىعى جوق ەكەنىن انىقتايدى.

دنق كودى نە ايتاتىنىن تۇسىنۋ ۇشىن جىلدار بويى كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت، ويتكەنى قاتەرلى مۋتاتسييالار سيرەك جانە ولارمەن بايلانىستى اۋرۋلاردىڭ دامۋى كوپ ۋاقىت الۋى مۇمكىن.

وسىنداي مەگازەرتتەۋلەر بويىنشا كوشباسشىلاردىڭ بىرى – ۇلىبريتانييانىڭ بيوبانكى. مۇندا 40-69 جاس ارالىعىنداعى 500،000 ەرىكتىنىڭ مەديتسينالىق قۇپييا دەرەكتەرى ساقتالعان. بيىكتىگى ەكى قاباتتى ۇيدەي بولاتىن الىپ مۇزداتقىشتا ولاردىڭ قانى، كىشى دارەتى مەن تۇكىرىك سىنامالارى ساقتاۋلى. تيتىمدەي تۇتىكتەردەگى 10 ملن ۇلگى سورەلەرگە سالىنىپ، ەرىكتىلەردىڭ قۇپيياسىن ساقتاۋ ۇشىن شتريح-كودتارمەن بەلگىلەنگەن.

دۇنيەجۇزىندە تورت مىڭنان استام عالىم قاتەرلى ىسىك، وستەوپوروز بەن شيزوفرەنييا سەكىلدى دەرتتەردىڭ گەنەتيكاسىن زەرتتەۋ ۇشىن وسى بيوبانك دەرەكتەر قورىن پايدالانۋدا.

دەسەك تە، بۇل زەرتتەۋدىڭ اياسى شەكتەۋلى، ويتكەنى ول كوبىنە اق ناسىلدىلەر توبىن قامتىعان. باسقا ىرى گەنەتيكالىق دەرەكقورلاردا دا دال وسىنداي كەمشىلىك بار. 2009 جىلى گەن مەن اۋرۋ اراسىنداعى بايلانىس جونىندەگى زەرتتەۋلەر قاتىسۋشىلاردىڭ 96 پايىزىنىڭ تەگى ەۋروپالىق ەكەنىن كورسەتكەن. جەتى جىلدان كەيىن زەرتتەۋ قولى ازيياعا جەتكەندە بۇل سالا ورنىنان قوزعالىپ، جاڭا لەپ اكەلدى.

دەيتۇرعانمەن، زەرتتەۋشىلەر جەكە تۇلعاعا باعىتتالعان مەديتسينانىڭ شەكاراسىن كەڭەيتۋ ۇشىن وسىنداي دەرەكتەردى پايدالانۋدا. برود ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى جاقىندا وزىندىك بىر جەكە ريسك باعالاۋ كارتاسىن جاساپ شىعاردى. بۇل بەس اۋىر ارى جالپىعا ورتاق كەسەل – جۇرەك اۋرۋى، ومىراۋ قاتەرلى ىسىگى، 2-تيپتەگى قانت ديابەتى، ىشەك قابىنۋى مەن جۇرەك فيبريللياتسييانىڭ (Atrial fibrillation) پايدا بولۋ ىقتيمالدىعىن ەسەپتەيتىن الگوريتم.

اتالعان كارتا مازا قاشىراتىن جاڭالىقتاردان سىر شەرتەدى: كوپتەگەن ادامنىڭ بويىندا بىرنەشە مۋتاتسييا بولاتىندىقتان تۇرلى پروبلەما تۋدىرادى. ماسەلەن، ومىراۋ قاتەرلى ىسىگىندە وسى كىشكەنتاي مۋتاتسييالار بىرىككەندە BRCA1 مۋتاتسيياسىنداي قاۋىپتى جانە ول ايتارلىقتاي جيى كەزدەسەدى. جاقىن بولاشاقتا دارىگەرلەر ادامداردىڭ تۋعان كەزىنەن-اق اۋرۋعا شالدىققىشتىعىن باعالاۋ ۇشىن وسىنداي جۇيەنى پايدالاناتىن بولادى.

مەن جاسۋشالاردىڭ ۇلكەيتىلگەن تۇرىن كورۋ ۇشىن سەدارس-سيناي باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ رەگەنەراتيۆتى مەديتسينا ينستيتۋىنداعى مونيتورعا وتىردىم. بىرنەشە اي بۇرىن مىنا تامشىلار الدەبىر ەرەسەك ادامنان الىنعان قان جاسۋشالارى بولاتىن. عالىمدار ولاردى قاراپايىم باعانالىق جاسۋشالارعا اينالدىرعان. وسىدان كەيىن ينستيتۋت ديرەكتورى، نەيروحيميك كليۆ سۆەندسەن باستاعان توپ جاسۋشالاردى رۋديمەنتارلىق ومىرتقاعا، ياعني دونوردىڭ گەنەتيكالىق قولتاڭباسىن تاسيتىن جۇيكە تىنىنە اينالدىرعان. «عىلىمي فانتاستيكاعا ۇقسايدى، سولاي ەمەس پە؟ – دەيدى ول، – مۇنىڭ عىلىمي فانتاستيكا شەگىنەن اسقانىنا كوپ بولمادى».

مۇنىڭ ماقساتى – ناقتى بىر ناۋقاستىڭ ناقتى بىر اۋرۋىن زەرتتەۋ ۇشىن ۇلگىلەر جاساۋ. سوندىقتان سۆەندسەن زەرتحاناسىنداعى انالىق بەز قاتەرلى ىسىگىمەن اينالىساتىن عالىمنىڭ بىرى انالىق بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنە شالدىققان ناۋقاستىڭ قانىنان الىنعان جاتىر تۇتىكتەرىنىڭ مينينۇسقالارىن سينتەزدەپ شىعارعىسى كەلەدى. «ىشەكتەر» توبى ىشەك تىنىن جاساسا، پاركينسون مەن باسقا دا نەيرودەگەنەراتيۆتى جاعدايلاردى زەرتتەگەندىكتەن سۆەندسەن توبى مي مەن ومىرتقا تىنىمەن اينالىسادى.

عالىمدار كەز كەلگەن ەرەسەك ادامنىڭ تىنىمەن جۇمىس ىستەي الادى. ولار جەتىلگەن تىندەردى ۇرىققا ۇقسايتىندارىنا اينالدىرۋ ۇشىن گەن ەكسپرەسسيياسىنا قاتىساتىن پروتەيندەردىڭ كومەگىمەن تىندى قايتا باعدارلامالايدى. قايتا باعدارلامالانعان جاسۋشالار ارتىنشا وسۋدى كۇشەيتەتىن زاتتار مەن باسقا پروتەيندەر قايناتپاسىنا ورنالاستىرىلادى. بۇل رەتسەپت زەرتتەۋشى قالاۋىنداعى قىزمەت ەتەتىن قانداي دا بىر تىندى سينتەزدەۋ ۇشىن ارنايى جاسالعان.

ولار تىندى جاساپ شىعارعاننان كەيىن ونى بولشەكتەپ، جاسۋشالاردى چيپكە ورنالاستىرادى. چيپ دەگەنىمىز – فلەش-كارتا كولەمىندەي عانا مولدىر پلاستينكا. چيپ جاسۋشالارعا قان، قورەك تاسيتىن ارى جەتىلۋگە كومەكتەسەتىن وتە ۇساق كانالدارمەن قاپتالعان.

سۆەندسەن بۇل مودەل جاڭا دارىلەردى سىناۋدا ارى ناۋقاستىڭ اعزاسى تاعايىندالعان ەمگە قالاي رەاكتسييا بەرەتىنىن بولجاۋدا قۇندى بولاتىنىن ايتتى. «قاي دارىنىڭ تيىمدى اسەر ەتەتىن انىقتاۋ جيى قيىندىق تۋدىرادى، – دەپ ول ەپيلەپسييانى مىسالعا كەلتىردى، – بىز بالالاردى ۇش اي ازاپقا سالىپ، بىر دارىدەن كەيىن ەكىنشىسىن تىققىشتاپ جاتامىز. ال چيپتىڭ كومەگىمەن كەز كەلگەن دارىنىڭ اسەرىن بىردەن بايقاۋعا بولادى».

كەيبىر سىنشىلار چيپتەگى قايتا باعدارلامالانعان جاسۋشالار دەنەدە نە بولىپ جاتقانىنان شەكتەۋلى حابار بەرەدى دەپ ەسەپتەيدى. مەن سۆەندسەننەن، ماسەلەن، ەپيلەپسييا دارىلەرى باۋىرعا نە جۇرەككە كەسىرىن تيگىزبەيتىندىگىن قالاي بىلەتىنىن سۇرادىم. «بۇل وڭاي»، – دەيدى ول. ونىڭ زەرتحاناسىندا وسى ورگانداردىڭ مينينۇسقالارىن جاساۋ ۇشىن «باعانا» جاسۋشالارى پايدالانىلادى. وسىدان كەيىن ولارعا دارىلەرمەن سىناق جۇرگىزىلەدى.

جاسۋشالار مەن گەن تەحنولوگييالارى مەديتسينانىڭ شەكاراسىن قانشالىقتى كەڭەيتە الادى؟ پورتلاندتاعى ورەگون عىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى شۋحرات ميتاليپوۆتىڭ زەرتحاناسى العان باعىتىمىز تۋرالى وي تاستايدى. قارا شاشىن جاسوسپىرىمدەردىكىندەي الدىرعان، پالۋان دەنەلى كەلگەن ميتاليپوۆ قازاقستان تۋماسى. ول ادام ەمبريوندارىنىڭ دنق-سىن وزگەرتۋ ۇشىن Crispr-Cas 9 دەپ اتالاتىن گەندى رەداكتسييالاۋ قۇرىلعىسىن پايدالانعان.

ميتاليپوۆ پەن ونىڭ ار ۇلتتان قۇرالعان توبى پوتەنتسيالدى ولىمشىل گيپەرتروفيكالىق كارديوميوپاتييامەن بايلانىستى مۋتاتسييالاردى جويۋ ۇشىن اتالىق گەندەگى بىر سەگمەنتتى Crispr اپپاراتىمەن كەسىپ اشادى. ولار دەنى ساۋ دونوردىڭ جۇمىرتقالارىن اۋرۋ ادامنىڭ شاۋەتىمەن ۇرىقتاندىرعان. ەگەر وسى ەمبريوندار سابيگە اينالار بولسا، اۋرۋ بولمايدى نە گەنەتيكالىق مۇكىستىكتى كەيىنگى ۇرپاققا تاسىمالدامايدى. ميتاليپوۆتىڭ تاجىريبەنى وسىنشالىق الىسقا جەتكىزۋ ويى بولعان جوق. عالىمدار ەمبريونداردى ۇش كۇندەي وسىرىپ، ارتىنشا ارمەن قاراي تالداۋ ماقساتىندا جاسۋشالاردى الىپ تاستاعان.

ەمبريون گەنومدارىن «شۇقىلاۋ» ۇزاق ۋاقىت تابۋ سانالىپ كەلدى. ونىڭ «جوندەۋ» تەحنيكاسى ار جولى تابىستى بولا بەرمەيتىن، بىراق شۋحرات بىر باعىتتاعى مۋتاتسييالارمەن بايلانىستى 10 مىڭ اۋرۋدىڭ كەز كەلگەنىن جويۋ ۇشىن ونى جەتىلدىرە وتىرىپ، قولدانۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى.

ونىڭ ادىسى اقتالسىن-اقتالماسىن، عىلىمي الەۋمەت ەمبريون موديفيكاتسيياسىنان قاشىپ قۇتىلا المايتىندارىن مويىنداپ كەلەدى. مەن ودان: «بۇل جۇمىس ناتيجەسى ەمبريونداردى اتا-انالارى قالاعان قاسيەتتەر دارىتاتىنداي ەتىپ وڭدەۋگە اكەپ سوعادى دەگەن ۇرەي جوق پا؟» – دەپ سۇرادىم.  «مانيپۋلياتسييامەن اينالىسپايمىن، – دەيدى ول، – مەن تۇزەتۋ ەنگىزەمىن. مۇنىڭ نەسى جامان؟».

1978 جىلى «تۇتىك» ارقىلى دۇنيەگە كەلگەن العاشقى سابي جالپى «ادام قولىمەن وسىرىلگەن» بالالار تۋرالى نارازىلىقتى ورشىتە تۇستى. سول ۋاقىتتان بەرى ەكستراكورپورالدى جانە باسقا دا جاساندى ۇرىقتاندىرۋ ادىستەرىمەن سەگىز ميلليوننان استام سابي جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان. العاشقى جۇرەك ترانسپلانتاتسيياسى جاسالعان 1967 جىلدارى قىل ۇستىندە تۇرعاندار ۇشىن دارىگەرلەر ساۋ ورگانعا بولا كوماداعى ناۋقاستاردىڭ ومىرىن ۋاقىتىنان بۇرىن قييا باستايدى دەگەن قورقىنىش تارادى.

وسىنداي بەتبۇرىس جاساعان جاڭالىقتار ۇيرەنشىكتى دۇنيەگە اينالۋىمەن بۇل قورقىنىش تا سەيىلدى.  دنق رەتتىلىگىن انىقتاۋ، گەندى رەداكتسييالاۋ جانە باسقا دا تەحنولوگييالاردىڭ ادام ومىرىن قۇتقارۋىمەن سول جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن. بىراق دال مەديتسينا توڭكەرىسى بىز كورگەن ەشبىر تەحنولوگيياعا ۇقسامايدى. ول بىزگە دەنەمىز تۋرالى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن نارسەلەردى بىلىپ، مەديتسينالىق بولاشاققا ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول عىلىمدى بيولوگييالىق مانيپۋلياتسييالار مەن «جوندەۋدىڭ» جاڭا شىندىعىنا كوشىرەدى.

بۇگىن يممۋنوتەراپييا مەن گەندىك تەحنولوگييالاردىڭ ارقاسىندا امان قالعان دجۋدي پەركينس عىلىم اشقان وسىناۋ جاڭالىقتارعا كوز جۇمۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. «بۇل يادرولىق ەنەرگيياعا ۇقسايدى، – دەيدى ول، – ەگەر ول باقىلاۋدان شىعاتىن بولسا، جاعداي، شىنىمەن، جيىركەنىشتى حالگە تۇسۋى مۇمكىن. الايدا ەگەر دۇرىس جۇگەندەسەڭىز، الەۋەتىندە شەك بولمايدى».

اۆتور: فران سميت، فوتو: كرەيگ كاتلەر


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز