.

ادامنان ادام شىعۋ وڭاي ەمەس

حيۋستونداعى تەحاس بالالار اۋرۋحاناسىندا بىلتىر ماۋسىم ايىندا كەسار تىلىگى ارقىلى دۇنيە كەلگەن كەيسي وتتو حوبەلت. ول تۋعان كەزدەگى پلاتسەنتانىڭ دەنەگە بىتۋى (بالا جولداسى جاتىر بۇلشىقەتىنە جابىسىپ وسەتىن اۋرۋ تۇرى) ماسەلەسىن شەشۋ ۇشىن 30 جاستاعى لورەن دەنيسكە حوبەلتتىڭ شۇعىل تۇردە گيستەرەكتومييا جاساۋىنا تۋرا كەلدى.

1990 جىلدان بەرى دامىعان ەلدەردىڭ ەكەۋىندە عانا جۇكتى ايەلدەر ولىمى كوبەيسە، سولاردىڭ بىرى – اقش. ونداعى قارا ناسىلدى انالارعا تونگەن قاۋىپ ەرەكشە جوعارى. دامۋشى ەلدەردەگىدەي نەگىزگى كۇتىم جاقسارار بولسا، جاعداي وڭالۋى مۇمكىن.

تاپىشكە مەن تريكو كيەتىن ۋاقىت بولادى. ماسەلەن، سەنبىنىڭ كەشىندە ساياباق، جارمەڭكە نە ۇيدە جۇرگەن كەزدى الىڭىز. باستىسى – ىڭعايلىلىق. بىراق 2016 جىلعى ساۋىردىڭ 11-ىندە 39 جاستاعى كيرا دجونسوننىڭ ويى كۇرت وزگەردى.

جاتىن بولمەدەگى اينانىڭ الدىندا شاشىن تاراپ وتىرعان ول كۇيەۋى چارلز دجونسون IV-كە: «جانىم، مەن لەنگستون ۇشىن ادەمى بولعىم كەلەدى»، – دەدى. ەرتەسى تۇستەن كەيىن ولار ەكىنشى ۇلىن دۇنيەگە اكەلۋ ۇشىن لوس-اندجەلەستەگى سەدار-سيناي مەديتسينا ورتالىعىنا اتتانىپ كەتتى.

«ومىرلىك ماقساتى بار، ارتىنا ىز قالدىرا الاتىن، تەك اينالاسىنداعىلارعا عانا ەمەس، جالپى قوعام الدىندا جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوتەرە الاتىن ازاماتتاردى تاربيەلەۋگە نيەتتى ەدىك»، – دەيدى چارلز.

2014 جىلى كەسەر تىلىگى ارقىلى دۇنيەگە كەلگەن تۇڭعىش ۇلدارىنا ۇلكەن اتاسىنىڭ قۇرمەتىنە چارلز سپاردجون دجونسون V دەپ ات قويعان. ەكىنشى بالاسىنا گارلەمدەگى رەنەسسانس داۋىرىنىڭ اڭىزعا اينالعان اقىنى لەنگستون حۋگستىڭ اتىن قويۋ جوسپارلانعان. كيرا بالانى ۇيگە اكەلۋ ۇشىن اشەكەيلەرى مەن كويلەگىن سالىپ الدى. چارلز دە سولاي كيىنۋ كەرەك دەپ شەشتى. «ازداپ اقىلىڭ دا، اقشاڭ دا بار ەكەنىن كورسەتەتىن كەز قاشان بولادى ەكەن»، – دەگەن دجونسون شورتى مەن فۋتبولكانى تۇيمەلى كويلەك، جەڭىل شالبار مەن باتەڭكەگە الماستىرعانىن ەسىنە الدى.

28 بەن 25 جاستاعى بريتتاني كەيپەرس پەن دياندرە پرايس جۇكتىلىكتىڭ 34-اپتاسىندا قولعا العان «سابي تويى». كەيپەرس – جۇكتىلىك كەزىندە جانە بالا التى ايعا تولعانعا دەيىن وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتەتىنىن Mamatoto Village ورتالىعىنىڭ قوعام دەنساۋلىعى قىزمەتكەرى. ول وتكەن ماۋسىمدا امان-ەسەن ۇلىن دۇنيەگە اكەلدى.

سول سيياقتى اقش-تاعى بەلگىلى اۋرۋحانالاردىڭ رەيتينگىسىنەن شىقپايتىن سەدارس-سينايدى دا ولار اقىلمەن تاڭدادى. انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعى جاقسى، جۇكتىلىك كەزىندە ەرەكشە قامقورلىق جاسالىپ، بارلىعى ويداعىداي بولىپ تۇرعاندا سابيدى الەمدىك دەڭگەيدەگى پەرزەنتحانادا ومىرگە اكەلۋگە نە كەدەرگى؟!

لەنگستون ەميل دجونسون 2016 جىلعى 12 ساۋىردە ساعات 14.33-تە دۇنيەگە كەلدى. جوسپارلى كەسەر تىلىگى قالىپتى وتتى، تىپتى كيرا بوسانا سالا بالاسىن ەمىزىپ تە ۇلگەرگەن. سودان سوڭ ول لەنگسوندى وزىنەن 18 اي ۇلكەن اعاسىنا تانىستىرىپ، ۇيقىعا كەتتى.

چارلز ايەلىنىڭ توسەگىنىڭ قاسىندا وتىرىپ كاتەتەردەگى قاندى بايقايدى. 2017 جىلى سەدارس-سيناي اۋرۋحاناسىنا قارسى سوتقا تۇسىرگەن ارىزعا سەنسەك، ول ساعات 16.00-دەن اسقاندا بۇل جونىندە مەدبيكەگە ايتقان. ارىزدا كيراعا كورسەتىلگەن كومەكتىڭ جاي-جاپسارى دا جازىلعان. ساعات 17.30-دا ونىڭ كاتەتەرىن اۋىستىرىپ، ودان سوڭ ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ، قانى تەكسەرىلگەندە ۋزي ىشكە قان كەتۋ بەلگىسى بارىن كورسەتكەن. اۋىرسىنۋدى باساتىن دارى بەرىلىپ، تامىرىنا سۇيىقتىق قۇيىلعان. 18.44-تە كومپيۋتەر توموگرافيياسىن جاساۋعا نۇسقاۋ بەرىلگەن. قايتادان ۋزي جاسالىپ، قان الىنعان. قان قۇيىلعان.

تورت ساعات وتتى، توموگرافييا جاسالعان جوق. «ول كەزدە كيرا «بوزارىپ، السىرەپ قالعان» ارى «قاتتى قالشىلداي باستايدى»، – دەپ ەسكە الادى چارلز. ونىڭ ىشى قول تيگىزبەيتىندەي اۋىرعان. چارلز: «اۋرۋحانا قىزمەتكەرلەرىنەن قاننىڭ قايدان شىعىپ جاتقانىن قايتا-قايتا سۇراۋمەن بولدىم»، – دەيدى.

مارقۇم جۇبايى كيرا دجونسوننىڭ سۋرەتتەرى تۇرعان بولمەدە 37 جاستاعى چارلز دجونسون IV ۇلدارى چارلز V مەن لەنگستون ۇشەۋى ۇيىندە ويناپ وتىر. ونشا قيىن بولماعان جۇكتىلىكتەن سوڭ كيرا كەسار تىلىگى ارقىلى لەنگستوندى دۇنيەگە اكەلىپ، ارادا 12 ساعات وتكەندە ىشىنە قان كەتىپ، قايتىس بولدى.

«اكە ارى كۇيەۋ رەتىندە جاقىندارىڭدى قورعاۋ، اسىرەسە قارا ناسىلدى ادام رەتىندە قىزىل سىزىقتان وتىپ كەتپەۋدىڭ اراسى تىم جاقىن. چارلز ايەلىنىڭ كۇتىمىنە كەرى اسەر ەتەتىن بىردەڭە ەتىپ العىسى كەلمەدى.

چارلزدىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ مازاسىزدانا قويعان سۇراقتارىنا مەدبيكە: «سەر، سىزدىڭ ايەلىڭىز قازىر بىز ۇشىن باستى ماسەلە ەمەس»، – دەپ جاۋاپ بەرگەن.

تالاپ-ارىزعا سەنسەك، كومپيۋتەرلىك توموگرافييا مۇلدە جاسالماعان. كيرانى كەسەر تىلىگىن جاساعاننان كەيىن ارادا 10 ساعات وتكەندە عانا وپەراتسيياعا الىپ كەتكەن. ول كەزدە ونىڭ قۇرساق قۋىسى قانعا تولعان ەدى. سوڭعى ايتقان سوزى: «جانىم، مەن قورقامىن».

ايەلىنىڭ ۇرەيى چارلزدى شوشىتتى، سەبەبى ول تابيعاتىنان باتىل ادام بولاتىن. كيرا قىتايدا تۇرعان، بەس تىلدى مەڭگەرگەن ارى جارىس كولىگىن ايداۋعا اۋەستەنەتىن.  كۇيەۋى ونى: «بارى جاقسى بولادى»، – دەپ قايراعان.

وكىنىشكە قاراي كيرا ساۋىردىڭ 13-ى كۇنى ساعات 2.22-دە كوز جۇمدى.

چارلز دارىگەردىڭ: «ايەلىڭىزدى امان الىپ قالۋ ۇشىن قولدان كەلگەننىڭ بارىن ىستەدىك، بىراق ودان كوز جازىپ قالدىق»، – دەگەن سوزىن ەسىنە الدى. «جەر-دۇنيە كۇل-تالقان بولعانداي كۇي كەشتىم. بومبا جارىلعانداي، ونىڭ اناسى جەردە قۇلاپ جاتىر، اعاسى ايعايلاپ، باۋىرى ەسەڭگىرەپ قالعان».

«بىز تىڭعىلىقتى دايىندالعان ەدىك. بارى جاقسى بولادى دەپ ويلادىق. بارلىق جەردە ەڭ وزىعىن تاڭدادىق. بارىن دۇرىس جاسادىق. ال ولار كەلىپ ونى «امان الىپ قالا المادىق» دەپ تۇر»، – دەيدى چارلز.

تالاپ-ارىزعا سەنسەك، مايىتتى سويۋ كورسەتكەنىندەي، كيرا كەسەر تىلىگىنەن كەيىن ىشكە قان كەتۋ كەسىرىنەن كوز جۇمعان. ارىزدا ناسىلدىك الالاۋ تۋرالى ايتىلمايدى. سوت قاڭتار ايىنا بەلگىلەنگەن. قازان ايىندا كاليفورنييا مەديتسينا باسقارماسى «كيراعا قاراعان كەزەكشى دارىگەر ارجانگ نايم جۇمىسىنا تىم سالعىرت قاراعان» دەگەن ۇيعارىم جاسادى. نايم كيرانىڭ ولىمى كەزدەيسوق قايعىلى جاعداي بولعانىن جانە ونىڭ وپەراتسييا كەزىندە قايتىس بولادى دەپ ەش ويلاماعانىن ايتتى. «ناۋقاسقا قولىمنان كەلگەننىڭ بارلىعىن جاسادىم»، – دەپ اقتالعان سوڭ نايمگە تورت جىل سىناق مەرزىم تاعايىندالدى.

ۇلى لەنگستونعا اياعى اۋىر كيرا دجونسون

اۋرۋحانانىڭ رەسمي وكىلى ىستىڭ مان-جايى بويىنشا پىكىر ايتپادى، بىراق مالىمدەمەسىندە: «كيرا دجونسوننىڭ قازاسى تراگەدييا بولدى. بىز ناۋقاسقا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە قاتىستى ىستەردىڭ بارلىعىن مۇقييات تەكسەرەمىز. شىققان ناتيجە بويىنشا ناۋقاستارعا ەڭ جوعارى ساپادا قىزمەت كورسەتۋدى جالعاستىرا بەرۋ ۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلدايمىز. بۇعان اۋرۋحاناداعى پروتسەدۋرالار مەن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ بىلىكتىلىگى دە كىرەدى»، – دەپ جازدى.

كيرانىڭ ولىمى جان تۇرشىكتىرەدى، دەگەنمەن بۇل جاعداي اششى شىندىقتىڭ دا بەتىن اشىپ بەردى. اۋرۋدىڭ ىقتيمالدىعىن انىقتايتىن گەنەتيكالىق سىناقتان باستاپ، قاتەرلى ىسىك پەن باسقا دا دەرتتەردى ەمدەۋدە مەديتسينا ۇلكەن جەتىستىككە جەتىپ، كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قارىشتاپ دامىپ جاتسا دا، اقش-تاعى انا ولىمى الى دە تىم جوعارى. مۇندا ار 100 مىڭ ادامعا 14 ولىمنەن كەلەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ايتۋىنشا، 1990-2015 جىلدار ارالىعىندا دامىعان 46 ەلدىڭ ىشىندە تەك سەربييا مەن اقش-تا انا ولىمى كورسەتكىشى ناشارلاپ كەتكەن. بۇل ستاتيستيكاعا بوسانۋدان كەيىنگى التى اپتا ىشىندە بولعان اسقىنۋ كەسىرىنەن كوز جۇمعاندار دا كىرەدى.

امەريكا قۇراما شتاتتارىندا بۇل پروبلەما ەكى بىردەي دابىل قاعارلىق ستاتيستيكادان بايقالادى: افروامەريكالىق ايەلدەردىڭ جۇكتىلىكپەن بايلانىستى سەبەپتەردەن كوز جۇمۋ كورسەتكىشى اق ناسىلدىلەرگە قاراعاندا ۇش ەسە جوعارى ارى اۋرۋدى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىعى (CDC) كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا، انا ولىمى فاكتىلەرىنىڭ 60 پايىزىنىڭ الدىن الۋعا بولار ەدى.

«دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگىمەن سالىستىرعاندا بىزدە انا ولىمى اناعۇرلىم جوعارى، بىز الەمدە ەڭ ۇزدىك بولۋعا لايىقتىمىز»، – دەدى CDC-دىڭ انا مەن بالا دەنساۋلىعى بولىمىنىڭ باسشىسى ۋيليام كاللاحان. كوپ جاعدايدا CDC جۇكتىلىك كەزىندە نە ودان بىر جىل وتكەننەن كەيىنگى انا ولىمىن وسى بالا كوتەرۋمەن بايلانىستىرادى.

قىزىل كيىم كيگەندەر – سوماليلەندتىڭ حارگەيسا قالاسىنداعى ەدنا ادان ۋنيۆەرسيتەتىندەگى اكۋشەر ماماندىعىن بىتىرگەندەر. وسىعان دەيىن مۇنداي ماماندىقتى 938 ادام الىپ شىققان. ولاردىڭ ارا-سىندا 18-دەگى حۋدو مۇحاممەد موحامود، 20-داعى حۋدو مۇحامەد جاما مەن 28 جاستاعى حودون ابدي شيرە بار. ولار وزدەرى تۇراتىن جەردە اكۋشەر بولىپ جۇمىس ىستەمەك.

اقش-تاعى انا ولىمى كورسەتكىشى افريكانىڭ دامۋشى ەلدەرىندەگى كورسەتكىشتەن الدەقايدا تومەن. بۇل قۇرلىقتىڭ 20 ەلىندە ار 100 مىڭ بوسانۋعا شاققاندا انا ولىمى كەمى 500-دى قۇرايدى. بىراق مەديتسينالىق قۇرالدارى تاپشى، نەگىزگى قىزمەت كورسەتۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى تومەن سانالاتىن بۇل ەلدەردە 1990 جىلدان بەرى انا ولىمى ورتا ەسەپپەن شامامەن 40 پايىزعا كەمىگەن. بۇعان، بىر جاعىنان، اكۋشەرلەردى كوبەيتۋ، بوسانۋعا دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى قامقورلىقتى ارتتىرۋ سيياقتى تەحنولوگييا كوپ تالاپ ەتىلمەيتىن شەشىمدەر سەپ بولعان.

ايەلدەردىڭ كوبى بوسانۋدان كەيىن تىم كوپ قان جوعالتۋ، پرەەكلامپسييا، ياكي قان قىسىمىنىڭ قاۋىپتى دەڭگەيگە كوتەرىلۋى نە ينفەكتسييادان بولعان سەپسيس سيياقتى جۇكتىلىكپەن بايلانىستى ولىمگە اكەلۋى مۇمكىن دەرتتەرگە ۇشىراۋى ىقتيمال. وندا نەگە افروامەريكالىق انالاردىڭ ولىمى سونشاما جوعارى؟

زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، ەكونوميكالىق نە الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماستان، افرو مەن يسپانتەكتى امەريكالىقتار نە ۇندىستەر سيياقتى ناسىلدىك جانە ەتنوستىق ازشىلىقتاردا كوپ كەزىگەتىن سترەسس ولاردىڭ فيزيكالىق دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى.

ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ادام دەنساۋلىعى بويىنشا پروفەسسورى ارلين دجەرونيمۋس بۇعان «بۇلدىرۋ» (weathering) دەپ ات قويعان. ونىڭ ايتۋىنشا، ناسىلشىلدىك پەن الالاۋدىڭ كەسىرىنەن افروامەريكالىق ايەل دەنساۋلىعى اق ناسىلدىلەردىكىنەن الدەقايدا تەز ناشارلايدى. تىپتى ورتا بىلىمدى اق ايەلگە قاراعاندا، جوعارى بىلىمدى قارا ايەل اراسىندا ولىمنىڭ جيى تىركەلۋىن دە وسىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى.

اتلانتاداعى (دجوردجييا شتاتى) Morehouse مەديتسينا مەكتەبىنىڭ پرەزيدەنتى ارى دەكانى ۆالەري مونتگومەري رايستىڭ ايتۋىنشا، قارا ناسىلدى ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىنا الالاۋ مەن ناسىلشىلدىك ۋاقىت وتە كەلە عانا تىيىلۋى مۇمكىن.

بالا تۋعانىنان التى اي وتكەن سوڭ جاعدايى ناشارلاپ، حاباسۋەين اۋىلىنداعى ەدنا ادان ۋنيۆەرسي-تەتىنىڭ اۋرۋحاناسىنا تۇسكەن 35 جاستاعى زامزام يۋسۋف. ونىڭ قان قىسىمى تىم جوعارى بولىپ شىعادى. يۋسۋفتى اۋرۋحانانىڭ نەگىزىن قالاعان، 81 جاستاعى ەدنا ادان يسمايلدىڭ جىتى باقىلاۋىمەن 22 جاستاعى اكۋشەر ستۋدەنت فاردۋۋس مۋباراك ەمدەدى.

دامۋشى ەلدەردە، انا ولىمى وتە جيى كەزدەسەتىندىكتەن ومىردىڭ شىنايىلىعىنا اينالعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمى وتە سيرەك نە مۇلدە جوق. بوسانۋعا دەيىنگى جانە جۇكتىلىك كەزىندەگى ساپالى كومەك تۋرالى اقپارات شەكتەۋلى بولۋى مۇمكىن.

لوس-اندجەلەستەن 14 مىڭ شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان سوماليلەند استاناسى – حارگەيسادان كولەمى جونىنەن ۇشىنشى ىرى قالا سانالاتىن – بورامانىڭ اراسىن جالعايتىن شاڭداۋىت تاس جول جەبە ىسپەتتى كوكجيەككە قادالىپ جاتىر. اراگىدىك تىكەنەكتى اكاتسييا اعاشتارى ۇشىراسادى، ال شاقىرايعان كۇن جەردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ بارادى.

قاتقاق جولدان شەتكە شىعا قالساڭ، قاۋىپتى ارى ۇڭقىر-شۇڭقىر جولدار ەڭ مىقتى دەگەن قىزمەت كولىگىنەن باسقاسىنىڭ جۇرىس بولىگىن تالقانداپ تاستايىنى انىق. تولعاق قىسىپ، شالعاي اۋىلدان كولىكپەن يا جاياۋ مەديتسينا مەكەمەسىنە كەلە جاتقان ايەلدى كوزگە ەلەستەتۋدىڭ وزى قيىن. سوماليلەند – افريكا مۇيىسىندەگى وزىن «تاۋەلسىز ايماق» دەپ جارييالاعانىمەن حالىقارالىق قۇجاتتاردا سوماليدىڭ اۆتونومييالىق بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى.

سوماليلەندتەگى انا ولىمىنىڭ باستى سەبەپتەرى – ەكلامپسييا (قان قىسىمىنىڭ جوعارىلىعىنان بولعان قۇرىسۋ يا قالشىلداۋ)، قان كەتۋ، ينفەكتسييا نەمەسە جاتىردىڭ جىرتىلىپ كەتۋى. بۇدان باسقا سەبەپتەرگە ەرتە نە تىم جيى جۇكتىلىك، وزدىگىنەن بوسانۋ نە ايەلدىڭ جىنىس مۇشەسىن كەسۋدەن («پاك» ارى تۇرمىسقا دايىن بولۋى ۇشىن قىزدىڭ يا ايەلدىڭ سىرتقى گەنيتاليياسىن كەسىپ تاستاۋ داستۇرى) بولاتىن اسقىنۋ. جاراقاتتانعان تىن تۋۋ كانالىن تارىلتىپ، بوسانۋدى قيىنداتادى.

سوماليلەندتە كەسەر تىلىگىن جاساۋ، بولماسا قان قۇيۋ نە وپەراتسييا جاساۋ سيياقتى جان ساقتاۋ پروتسەدۋرالارىن جۇزەگە اسىرار كەزدە ايەل ۇشىن قارجىلىق جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الار كۇيەۋىنىڭ نە ونىڭ ەر تۋىسىنىڭ رۇقساتى كەرەك.

وسى ادەمى وڭىردە اۋقاتتى وتباسىنىڭ تۇڭعىشى (ۇش اعايىندى) – ەدنا ادان يسمايل دۇنيەگە كەلگەن.

ونىڭ اكەسى – ادان يسمايل بريتانييانىڭ 1960 جىلى تاۋەلسىزدىگىن جارييالاعان بۇرىنعى پروتەكتوراتىنداعى ەڭ جوعارى دارەجەلى مەديتسينا قىزمەتكەرى بولعان. ونىڭ اناسى بەس قۇرساق كوتەرگەن، بىر قىز بالا قىسقىشپەن تۋعىزۋ كەزىندە شەتىنەپ كەتكەن، ادان دا وسى پروتسەدۋرادان ولۋگە شاق قالعان. ال تاعى بىرەۋى اكۋشەر قولىنان تۇسىرىپ العاننان كەيىن شەتىنەگەن.

33 جاستاعى جەتى بالانىڭ اناسى ايەشا چييسا ەگىزدىڭ بىرەۋىن ۇي جاعدايىندا بوسانعاننان كەيىن سوما-ليلەندتەگى بوراما اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا ولىم حالىندە جەتكىزىلگەن. اۋىلدا ەكىنشى بالاسىن بوسانا الماعان سوڭ ونى موتوريكشامەن اۋرۋحاناعا الىپ كەلگەن. چييسا كوپ قان جوعالتسا دا، دارىگەرلەر قان قۇيۋ ارقىلى ونى امان الىپ قالدى. ەكىنشى بالا ولى تۋدى.

داستۇر بويىنشا، قىزدارعا بىلىمنىڭ قاجەتى جوق بولىپ سانالعان. دەسە دە، يسمايل بارلىق بالاسىن وقۋعا ىنتالاندىرعان. بىر كۇنى ىسساپاردان ورالعاندا سەگىز جاسار اداننىڭ اناسى مەن اجەسى ونىڭ جىنىس مۇشەسىن كەسۋگە دا­يىندالىپ جاتقانىن ەستىپ، قاتتى دولدانعان.

1954 جىلى 17 جاسىندا ادان مەدبيكە مەن اكۋشەردىڭ وقۋى ۇشىن حارگەيسادان لوندونعا اتتانادى. ادان قىزدار مەن ايەلدەردى وز باسىنان وتكەرگەن، وزى «پىشۋ» دەپ اتايتىن جىنىس مۇشەسىن كەسۋ وپەراتسيياسىنان كەيىنگى جاراقاتتان قۇتقارعىسى كەلدى.

قازىر ادان 81-گە كەلدى. ول سوماليلەند «كابينەتىنىڭ» ەسىگىن اتتاعان ەڭ العاشقى ايەل بولعانىن ومىرىندەگى ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەپ سانامايدى. ونىڭ ەڭ كوپ تەر توككەن تۇسى – حارگەيساداعى ەدنا ادان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋرۋحاناسىندا تۇرىپ، اكىمشى رەتىندە جۇمىس ىستەگەن كەزى. كۇن سايىن تاڭسارىدە تۇرعان ول كەشكى 9-عا دەيىن پەرزەنتحاناعا كەلگەن كىسىلەردى دە قابىلداي بەرگەن.

«اۋرۋحانا سالۋ ۇشىن قارىز اقشا الدىم، وز جيعان-تەرگەنىم مەن زەينەتاقىمدى دا قۇيدىم»، – دەيدى ادان.

«كەدەيلىك پەن ناداندىق كومبيناتسيياسى ەكلامپسييا مەن بوسانۋدان كەيىنگى قان كەتۋدەن دە كوپ جۇكتى ايەلدىڭ تۇبىنە جەتتى، – دەدى ادان. – ەگەر سوماليلەندتە وزى ساۋاتسىز، وزى كەدەي ايەل كورسەڭىز، ول – كوشپەلى ارى ەشقاشان الەۋ­مەتتىك ادىلدىك بولماعان ورتادا ومىر سۇرىپ جاتىر دەگەن سوز. بۇعان بالا كوتەرۋگە تانى دايىن ەمەس كەزدەگى جۇكتىلىكتى قوسىڭىز. بىز مۇندا 21-بالاسىن بوساناتىن ايەلدى دە الىپ كەلگەنبىز. ەگەر افريكا قۇرلىعىندا ميلليون ادامنىڭ اكۋشەر بولۋىنا جاردەمەسە السام، بالا تۋۋ جايى وزگەرەر ەدى. قانشاما ايەل مەن وتباسى تاۋقىمەتتەن قۇتىلار ەدى».

قۇرساقتاعى شارانانى باقىلايتىن مونيتوردان شىعاتىن «سۋيش-سۋيش» دەگەن دىبىستان دجونتەلل گوللماننىڭ داۋىسى باسەڭ ەستىلدى. مامىر ايىندا بولعان نوسەر جاۋىننان كەيىن ەكى قاباتتى ۇيىن سۋ باسىپ قالعان ۋاشينگتون قالاسىنىڭ تۋماسى ارادا ۇش كۇن وتكەندە دجوردج ۋاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋرۋحاناسىنا تۇسەدى. 39 جاستاعى گوللمان جوسپارلانعان جاساندى تولعاق الدىنداعى دەمالىسىن جاڭا تۇرعىنجاي ىزدەۋمەن وتكىزدى.

ۇش بالانىڭ اناسى مەكتەپ بىتىرە سالىپ، جيىرما جىل بويى ساتۋ مەنەدجەرى بولىپ جۇمىس ىستەگەن، اپتاسىنا 50 ساعاتقا دەيىن ەڭبەك ەتىپ، 2015 جىلعا دەيىن وتباسىن ەش نارسەدەن تارىقتىرماي اسىراپ كەلدى. كوپ ۇزاماي وعان بۇيرەك پەن باۋىردىڭ پوليكيستوزى دەگەن دياگنوز قويىلادى. بۇل – وسى ورگانداردا سارىسۋلى ىسىك وسەتىن سوزىلمالى گەنەتيكالىق اۋرۋ.

Mamatoto Village-داعى پەريناتالدىق كومەك قىزمەتكەرى، 33 جاستاعى ديون ماكدونالد مامىردا دجوردج ۋاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتى اۋرۋحاناسىندا 26 جاستاعى مەگان ستراۋنعا تولعاق كەزىندە قۇيىم-شاققا سالماق تۇسىرمەۋدىڭ جولىن كورسەتىپ جاتىر. ستراۋن شۇعىل كەسار تىلىگىنە جول بەرمەگەنى ۇشىن ماكدونالدقا العىس ايتادى.

جۇمىس ىستەۋگە دەنساۋلىعى جاراماي، اقش-تاعى تابىسى تومەن وتباسىلارعا كومەكتەسۋگە ارنالعان Medicaid باعدارلاماسىنا سۇيەنگەن ول تورتىنشى بالاسىنا اياعى اۋىر بولىپ، بوسانۋعا شاق قالعاندا بۇرىن دا باسىنان وتكەن جوعارى قان قىسىمى پروبلەماسىنا قايتا تاپ بولدى. نە كولىگى جوق، اقشاسى تىم از ونىڭ كۇنى قوعامدىق كولىك پەن جاقىندارىنا قاراپ قالدى.

«بارىن باقىلاۋدا ۇستاۋ ۇشىن جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەگىدەي تەر توگۋگە تۋرا كەلدى، ومىر مەنى جارعا جىققىسى كەلدى، – دەيدى ول. – بىراق مەن بۇعان جول بەرمەدىم».

گولماننىڭ تولعاعى مەن بوسانۋى 12 ساعاتقا سوزىلدى. پالاتادان شىقپاي، مۇنىڭ بارىن كورگەن كەزدە ەرىكسىز وز انام ەلويز بلوكەر دجونستى ەسكە الدىم.

مەن – ونىڭ 10 بالاسىنىڭ توعىزىنشىسىمىن ارى اۋرۋحانادا تۋعان ۇش بالاسىنىڭ بىرىمىن. بىز يللينويس شتاتىنىڭ كايرو قالاسىندا – ەلدىڭ «ناسىلشىلدىك تاريحىندا» ورنى ەرەكشە وگايو مەن ميسسيسيپي وزەندەرى توعىسقان جەردە جوقشىلىقتا ومىر سۇردىك.

2005 جىلى انام قايتىس بولعانعا دەيىن ودان جۇكتىلىگى مەن بوسانۋى تۋرالى سۇرايمىن دەگەن وي كەلمەپتى. نە بولسا دا، ول بەس قىزىن وز-وزدەرىن اسىرايتىنداي ەتىپ وسىردى. تۇرمىسقا دەيىن بالا كوتەرۋ جايلى ويلاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى، بىراق انامنىڭ ايتۋىنشا، تۇرمىسقا شىققاننان كەيىن دە ومىر سۇرۋ وڭاي بولماعان سيياقتى. انامنان: «1947 جىلى فيلادەلفيياداعى وتباسى مەن دوستارىنان جىراقتا جۇرىپ، بار-جوعى 19 جاسىندا ۇلكەن اعامدى دۇنيەگە اكەلگەن قالاي ەكەن؟» – دەپ سۇراعىم كەلدى. ال قازىر: «بالا باعۋ بويىنشا ەش بىلىمى جوق، «وتباسىن قۇرۋ كەڭەسى» ورتالىعىنسىز ارى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋسىز بايعۇس ايەل قالاي ومىر سۇرگەن؟» – دەپ سۇراعىم كەلەدى.

Medicaid مەنەدجەرى گوللمانعا ۋاشينگتونداعى Mamatoto Village انالاردى قولداۋ ۇيىمىنا حابارلاسۋدى سۇراعاندا ول ديەتاسىن جاقسارتىپ، ەنەرگيياسىن ارتتىراتىن تاماقتار تۋرالى كەڭەس الامىن دەپ ويلادى.

ال گوللمان پەريناتالدىق قاۋىمداستىقتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ بويىنشا كەڭەسشىسى بريانا گرين ەسىمدى «قۇتقارۋشىعا» كەز بولدى.

شاشى بەلىنە دەيىن تۇسكەن 39 جاستاعى بۇرىنعى زاڭگەر «№8 تولعاق جانە بوسانۋ» بولمەسىنە كىرىپ كەلدى. بالەت بيشىسىنىڭ جۇرىسىمەن قوزعالاتىن ول گولمانعا تاياپ كەلىپ، ونى باپپەن سيپاپ، قولىنان ۇستادى.

«جاعدايىڭىز قالاي؟» – دەگەن ول تۇنجىراڭقى قاباعىمەن كليەنتىنە مۇقييات قارادى. گرين ۇنەمى 50 شاقتى جۇكتى نە جاڭا بوسانعان ايەلدەرگە اقىل-كەڭەس بەرىپ، قولداۋ كورسەتەدى. ول دارىگەرگە كليەنتتەرىمەن بىرگە بارىپ، بوسانۋ كەزىندە دە قاستارىنان شىقپايدى.

گرين جىلىنا بىرنەشە جۇز مىڭ دوللار تابىسى بار زاڭگەر قىزمەتى مەن ريەلتورلىق جۇمىسىن تاستاپ، پەريناتالدىق جاردەم ماماندىعىن وقۋعا بەل بۋادى. مۇنداي شەشىمگە ول وز باسىنان وتكەن اۋىر جاعدايدان كەيىن كەلدى. وزىنىڭ ايتۋىنشا، بارلىق نۇسقاۋلىق بويىنشا ازىرلەنىپ، فيزيكالىق تۇرعىدا دايىن بولسا دا، كەسەر تىلىگىنەن سوڭ وعان تابيعي جولمەن بوسانۋعا رۇقسات بەرىلمەپتى.

«ەگەر بىلىمى مەن قارجىلىق مۇمكىندىگى بار افروامەريكالىق ايەلدى، ياعني مەنى ەستىپ، كورىپ، قاجەتتى دەڭگەيدى قۇرمەتتەي الماسا، جاعدايى جوقتارعا نە بولماق دەپ ويلادىم؟ ولاردىڭ كەمسىتۋگە ۇشىرايتىنى ەكىباستان»، – دەيدى گرين.

دجەسسيكا فلاۋەرس بار-جوعى جەتى جاستا، بىراق اجەسى نيكول بلەكتىڭ ايتۋىنشا، ول – وتە قايراتتى قىز. بلەك 2018 جىلدىڭ 4 شىلدەسىن ەش ۇمىتپاسى انىق. كەنجە قىزى ونى تۇنگى ساعات 1.46-دا اياق استى شاقىرتىپ، توتەنشە جاعدايدا ەرەكشە سابىرلىعىمەن كوزگە تۇسەدى.

«ول «مامام ۆاننادا قۇلاپ قالدى، اۋزىنان كوبىك اعىپ جاتىر» دەپ ايتتى»، – دەپ ەسكە الادى فلوريدا شتاتىنداعى تامپا قالاسىندا تۇراتىن 53 جاستاعى بلەك. وقيعادان بىر اپتا بۇرىن بلەكتىڭ قىزى كريستل گەللوۋەي ۇشىنشى بالاسىن – سالماعى 2،8 كيلوگرام بولاتىن ۇلى دجەيكوب فلاۋەرستى اۋليە دجوزەف اۋرۋحاناسىندا كەسەر تىلىگى ارقىلى دۇنيەگە اكەلگەن.

بلەك توسەگىنەن اتىپ تۇرىپ، گەللوۋەيدىڭ جاقىن جەردەگى پاتەرىنە قۇستاي ۇشىپ جەتسە، 30 جاستاعى قىزى ۆاننادا قۇلاپ جاتىر ەكەن.

وسىدان بىرنەشە ساعات بۇرىن عانا گەللوۋەي ديۆاندا كينو كورىپ، 4 شىلدە كۇنى پىسىرەتىن تاماقتى ويلاپ وتىرعان. كەسار تىلىگىنىڭ ورنى سال اۋىرسا دا، ول ەكى قىزدان كەيىن ۇلدى دۇنيەگە اكەلگەنىنە ماقتانىپ، باقىتتان باسى اينالىپ جۇرگەن.

28 جاستاعى سيندي لوپەس ۇشىنشى قىزىن مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانۋىنا بايلانىستى اۋىرسىنىپ جاتىر. كەسار تىلىگىنەن سوڭ پلاتسەنتانىڭ جاتىر مەن باسقا ورگاندارعا جابىسىپ وسۋىن توقتاتۋ ۇشىن وعان ومىرىن ساقتايتىن وپەراتسييا جاساۋعا تۋرا كەلدى.

فلوريداداعى حيلسبوروۋ وكرۋگىنىڭ رەسمي مالىمدەمەسىنە سايكەس، «ينسۋلت بولۋى مۇمكىن» دەگەن ادامعا جىبەرىلگەن دارىگەرلەر گەللوۋەيدىڭ ۇيىنە كەلىپ، ونى ۇش كۆارتال قاشىقتىقتاعى جان ساقتاۋ بولمەسىنە جەتكىزگەن ۋاقىت اراسىنداعى، ياعني سول مينۋتتار ىشىندە ناقتى نە بولعانىن حيلسبوروۋ وكرۋگىنىڭ رەسمي ورىندارى تەرگەگەن.

بلەكتىڭ ايتۋىنشا، گەللوۋەيدىڭ ومىرلىك ماڭىزدى ورگاندارىن تەكسەرىپ، اۋرۋحاناعا جەتكىزۋدىڭ ورنىنا دارىگەرلەر: «ونىڭ وتباسى جەدەل جاردەم ۇشىن 600 دوللار تولەي الا ما؟» – دەپ سۇراعان. بلەك قىزىن جەدەل جاردەم كولىگىمەن الىپ كەتۋدى سۇراپ، دارىگەرلەرگە جالىنىپتى.

باسپاسوز ماسليحاتىندا حيللسبوروۋ وكرۋگىنىڭ باسشىسى مايك مەريلل تاسىمالداۋ بويىنشا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولعانىن، دارىگەرلەر مەن شەريف كومەكشىلەرىنىڭ سوزىنشە، جەدەل جاردەم باعاسى تۋرالى اڭگىمە، وقيعا ورنىنا الدىمەن جەتكەن شەريف كومەكشىلەرى مەن بلەكتىڭ اراسىندا بولعان. مەريلدىڭ ايتۋىنشا، دارىگەرلەر: «اۋرۋحاناعا اپارايىق پا؟» – دەپ سۇراعاندا گەللوۋەي باسىن يزەگەن. مەريلدىڭ ايتۋىنشا، دارىگەرلەر ناۋقاستى اۋرۋحاناعا اپارماۋى ۇشىن ارنايى باس تارتۋ قولحاتىن الۋى كەرەك ەدى، بىراق ولار مۇنداي قاعاز دا الماعان. بلەك قىزىن شۇعىل تۇردە جەدەل جاردەم بولمەسىنە وز كولىگىمەن الىپ بارادى. ودان سوڭ گەللوۋەيدى تامپاداعى باس اۋرۋحاناعا تىكۇشاقپەن جەتكىزەدى، سول جەردە ول كوماعا تۇسەدى. بەس كۇننەن سوڭ كريستل گەللوۋەي كوز جۇمادى.

قىركۇيەك ايىندا حيللسبوروۋ وكرۋگى گەللوۋەيدىڭ تىرشىلىك بەلگىلەرىن تەكسەرمەي، قالىپتى پروتسەدۋرانى بۇزعانى، قۇجاتتاردى قولدان جاساعانى مەن بلەكتەن اۋرۋحاناعا جىبەرۋدەن باس تارتۋ تۋرالى قولحات الماعانى ۇشىن تورت مەديتسينا قىزمەتكەرىن تارتىپتىك جاۋاپقا تارتقانىن حابارلادى.

بىر مەديتسينا قىزمەتكەرى جۇمىستان شىعارىلىپ، ەكەۋىنىڭ قىزمەتتىك دارەجەسى تومەندەتىلگەن. الى دە شتاتتا جۇمىس ىستەپ جاتقان ۇش دارىگەر 30 كۇنگە اقىسىز دەمالىسقا جىبەرىلدى.

جۇكتىلىك كەزىندە جانە جاڭا بوسانعان انالارعا ساپالى ارى تۇراقتى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ جۇيەسى اقش-تاعى انا ولىمىن ازايتۋدىڭ ەڭ تيىمدى جولى بولىپ كورىنگەنىمەن، بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. دوۋلالار مەن اكۋشەرلەر وز قىزمەتىنە كەمىندە 1500 اقش دوللارىن سۇرايدى، ال تابىسى تومەن انالاردىڭ كوبى بۇل قاراجاتتى تولەي المايدى.

جۇكتىلىك كەزىندەگى قان كەتۋ نە پرەەكلامپسييا سيياقتى اسقىنۋلارمەن بىرگە كۇرەسۋ ۇشىن كاليفورنييا شتاتى اۋرۋحانا جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرىپ، ستاندارتتى پروتسەدۋرالاردى ەنگىزۋ ارقىلى، جالپى شتاتتاعى انا ولىمىن ازايتۋ بويىنشا بىراز ىلگەرى جىلجىدى. مەديتسينا مەكەمەلەرى كەتكەن قان مولشەرىن ەسەپتەۋ، قان قىسىمى جوعارى بولعان جاعدايدا تيىستى دارى-دارمەك بەرۋ سيياقتى پرەەكلامپسييانىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان پروتسەدۋرالارعا بەي-جاي قاراپ نە كەشەۋىلدەتىپ جاتادى.

ونىڭ ۇستىنە، چارلز دجونسون ايتپاقشى، انالار مەن ولاردىڭ جاقىندارىنا قۇلاق اسۋ دا ماڭىزدى.

نيكول بلەك نەمەرەسى دجەيكوب فلاۋەرستى ۇستاپ وتىر. دجەيكوب كەسار تىلىگى ارقىلى دۇنيەگە كەل-گەننەن بىر اپتا وتكەن سوڭ ونىڭ اناسى كريستل گەللوۋەيدىڭ جاعدايى ناشارلاپ كەتتى. بلەك 911-گە قوڭىراۋ شالعان، بىراق جەدەل جاردەم ونى الىپ كەتپەگەن. اۋرۋحاناعا ونى بلەكتىڭ وزى الىپ باردى. گەللوۋەي بەس كۇننەن سوڭ كوز جۇمدى. بلەك قىزىنىڭ سۇيەك كۇلى سالىنعان قوراپتى سيپاپ وتىر. نەمقۇرايلىقپەن قاراعان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ستاندارتتى پروتسەدۋرالاردى ساقتاماعانى ۇشىن تارتىپتىك جاۋاپقا تارتىلدى، بىرەۋى عانا جۇمىستان شىعارىلعان.

كۇن سايىن چارلز جارىق بولمەدە ۇلدارىمەن كىتاپ وقىپ، بي بيلەپ، ويىن ويناپ بىراز ۋاقىت وتكىزەدى. بولمەدە كيرانىڭ وتباسىمەن جانە دوستارىمەن تۇسكەن ۇلكەن پورترەتتەرى ىلۋلى تۇر. ونىڭ كۇلكىسى كۇن ساۋلەسىنەن دە ارتىق نۇر شاشىپ تۇرادى. «ۇلدارىم «انامىز بۇل اندى جاقسى كورەر مە ەدى، انامىز مىنا ماشينامەن ويناعاندى قالار ما ەدى» دەپ جيى سۇرايدى»، – دەيدى ول.

بۇگىندە ۇلدارىن جالعىز وسىرىپ جاتقان چارلز مارقۇم جۇبايى كيرانىڭ وقيعاسىن دەنساۋلىق سالاسىنىڭ باسشىلارى مەن قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنا، تىپتى اقش كونگرەسىنە جەتكىزۋ ۇشىن بارىن سالۋدا.

«بىرەۋلەردىڭ كەسىرىنەن كوز جۇمىپ جاتقان ايەلدەرىمىز جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس!» – دەيدى چارلز.

«ولار – بىزدىڭ انالارىمىز، قىزدارىمىز، اپكە-قارىنداستارىمىز، دوستارىمىز، – دەيدى چارلز. – ولار ارتتارىنا مىناداي سۇيكىمدى بالالاردى تاستاپ كەتىپ جاتىر، ەشقانداي ستاتيستيكاڭىز 18 ايلىق بالاعا اناسىنىڭ ەندى كەلمەيتىنىن، يا بولماسا ەكى جاستاعى بالاعا اناسىنىڭ قانداي كەرەمەت بولعانىن ايتىپ بەرە المايدى».

اۆتورى: رەيچەل دجوۋنس، فوتوگراف: لينسي ادداريو


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە،
shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز