.

رۋحى اسقاق، تۇعىرى بيىك – حان تاڭىرى!

– اجە، تاۋدى قارا!  مەن تاۋدى كوردىم. ول انە تۇر. قاراشى وزىڭ.

بويى تەرەزەگە ارەڭ جەتكەن بەس جاسار بۇلدىرشىننىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. جاپالاق كوزى جالت-جۇلت ەتىپ، لۇپ-لۇپ سوققان جۇرەك دۇرسىلىن توقتاتا الماي، بىر ورنىندا لاقشا سەكىرىپ تۇر. نەمەرەسىنىڭ مىنا قيمىلىنا اڭ-تاڭ بولعان قارت اجە ونىڭ شات-شادىمان جۇزىندەگى قۋانىش سىرىنا الدەن ۋاقىتتان كەيىن بارىپ تۇسىنگەندەي ەدى.

سابي سول ساتتە وزىنىڭ تۇيسىك تانىمىمەن ومىر تابال­دىرىعىنداعى كەزەكتى جاڭالىعىن اشقان بولاتىن. يا، يا… جاڭالىق. بۇرىندارى ول تاي-تاي باسقان قادامىمەن اۋلاداعى وسىمدىكتەردى، اعاشتاردى بايقاپ-باعدارلاسا، ەندى مىنە ونىڭ جانارى بىرتە-بىرتە ودان ارىرەكتەگى قىرقالارعا، سودان بيىكتەي بارىپ تاۋعا تىرەلگەنى انىق. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇلدىرشىن وزىن قورشاعان ورتادان جاڭا بىر كورىنىستى تاپقانىنا ماز. ول سوندا سوعان قۋانعان، سوعان شاتتانعان. بۇل ونىڭ وزى-وز بولىپ تاپقان العاشقى اسەم كورىنىسى، العاشقى سۇلۋ دۇنيەسى.

– يا، – دەگەن پەش تۇبىندە ۇرشىق يىرىپ وتىرعان قارت اجە ىشتەي كۇبىرلەپ: – ادامداردىڭ بارى مىناۋ الەمگە وسىنداي سابي جانارىمەن قاراسا عوي شىركىن… سوندا ودان ولار قانشاما قۇبىلىستى، تابيعاتتىڭ قانشاما قايتالانباس كورىنىسىن بايقاپ باعدارلار ەدى دەيمىن دە.

… الماتى – نارىنقول كۇرە جولىنداعى توتە اسۋىنان تۇسىپ قالعان مەن قامشىلار جاقتاعى تاقيياتوبەگە كوتەرىلىپ كەلە جاتىپ، بالالىقتىڭ بۇلا شاعىنداعى سول بىر ەلەستى ەسكە الدىم. كوز الدىما وسىدان كوپ جىل بۇرىنعى كورىنىس: اۋىل شەتىندەگى ۇي، سول ۇيدەگى قالقاڭقۇلاق قارا بالا كەلدى. اينەكتەگى ايازدان بۋلانعان قىراۋدى قۇيتاقانداي ساۋساعىمەن قىرنالاعان ول كوگىلدىر تاۋلارعا قۇشتارلىقپەن كوز تىگۋدە. نە… نەنى كورىپ تۇر ەكەن دەسەيشى. الىستاعى الىپ شىڭعا اۋزىن اشا اڭقايىپ قاراپ قالعان ونىڭ سابي جۇزىندە ايتەۋىر ادام اقىلى جەتپەستەي تاڭدانىس بار بولاتىن.

ول قۇشتارلىق، ول ىڭكارلىك – حان تاڭىرى ەدى.  بالاڭ كوڭىل تۋعان جەردەگى، قاسيەتتى اتامەكەندەگى سول عاجاپ بىتىمدى بيىك شىڭنىڭ قۇپيياسىن بىلسەم، سونىڭ سىرىنا قانىقسام دەپ ارمانداپ قييالدايتىن.

حان تاڭىرى!

– بۇعان شىعىپ جۇرگەن جاندار نەتكەن جۇرەكجۇتقان ەدى دەسەيشى…

اسۋداعى تاقيياتوبەدە تۇرعان مەن وسىلاي دەپ وز-وزىمنەن كۇبىرلەي بەردىم.

ولار كىمدەر ەدى؟

«تۇسكى ساعات بىردىڭ كەزىندە تاۋ اسۋىنا شىعا بەرە كەزدەيسوق تاماشا كورىنىسكە تاپ بولدىق. وڭ جاق قاپتالىمىزدا تۇرعان الىپ شىڭ ماعان بۇرىن-سوڭدى كورگەن تاۋلارىمنىڭ بارىنەن دە زور سيياقتى كورىندى. ونىڭ باسىنان ەتەگىنە دەيىن قارساۋىت سۇڭگى مۇزدار قۇرساۋلاپ تۇر. اينالاما قاراپ تۇرىپ ساناعانىم، ونداي شىڭداردىڭ سانى وتىزعا جۋىقتادى. وسىناۋ الىپتاردىڭ اراسىندا وزگەلەرىنەن وزىنىڭ بيىكتىگى جونىنەن ەرەكشە وقشاۋلانىپ، دارا تۇرعان ۇپ-ۇشكىر پيراميدا كورىندى. اسۋدان قاراپ تۇرىپ كوز سالعاندا ول باسقالارىنان ەكى ەسەدەي بيىك سيياقتى…»

اتى الەمگە ايگىلى جيھانكەز عالىم پ.پ.سەمەنوۆ تيان-شانسكيي 1856 جىلدىڭ جازىندا حان تاڭىرى جايىندا مىنە، وز كۇندەلىگىنە ناق وسىلاي دەپ جازدى. ورىس گەوگرافييا قوعامىنىڭ بىر دەگەن بىلىكتى وكىلىنىڭ اۋزىنان شىققان مۇنداي تاڭدانىسقا تولى حابار كەزىندە ونىڭ وز وتانىنداعى، شەتەلدەگى ارىپتەستەرىن قىزىقتىرماي، ويلاندىرماي قالعان جوق. ونى سونىڭ ارتىنان ىلە-شالا ورتالىق تيان-شانعا اتتانعان ن.ا.سەۆەرتسوۆتىڭ (1864 ج.)، ا.ۆ.كاۋلبارستىڭ (1869)، ا.ن.كۋروپاتكيننىڭ (1876 ج.) ا.ن.كراسنوۆ پەن ي.ۆ.يگناتەۆتىڭ (1886 ج.) ەكسپەديتسييالارىنان انىق اڭعارۋعا بولادى.

پەتەربۋرگتەگى ورىس گەوگرافييا قوعامى عالىمدارىنىڭ حان تاڭىرى جايىنداعى تىڭ دا سونى دەرەكتەرىنەن كەيىن وسى بىر قييان تۇكپىرگە شەتەلدىك جاراتىلىستانۋ ماماندارى دا كەلىپ كورۋگە تالپىنىس بىلدىرىپ، ارەكەت جاسادى. ولار – ۆەنگر زوولوگتارى گ.الماشي مەن ش.شتۋممەر – تراۋفەلس (1889 ج.)، يتالياندىق الپينيست-عالىمدار چ.بورگەزە جانە گ.بروحورەل (1900 ج.) ەدى.

جوعارىدا اتى اتالعان ساياحاتشى عالىمدار وزدەرىنىڭ جانكەشتى جورىقتارىمەن «اسپان تاۋلارى» جايىندا گەوگرافييا سالاسىنداعى سول ۋاقىتقا دەيىنگى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن بىراز جايلاردىڭ بەتىن اشتى دەۋگە بولادى. سونىڭ ەڭ باستىسى دەپ ولاردىڭ «مۇز قۇرساۋلى مۇنارا» – حان تاڭىرىنىڭ بيىكتىگىن انىقتاۋىن ايتقان جون. 1886 جىلعى ي.ۆ.يگناتەۆ ەكسپەديتسيياسىنىڭ بولجاۋىنشا شىڭنىڭ بيىكتىگى 7320 مەتر بولدى دا، نەمىس عالىمى گ.مەرتسباحەردىڭ 1902 جىلعى ولشەمىندە ول 7200 مەترگە جەتىپ جىعىلدى.  ەگەر گەوگرافتاردىڭ سول كەزدە پايدالانعان ولشەگىش اسپاپتارىنىڭ تىم قولاپايسىز جاسالعانىن ەسكە الىپ، وعان كەشىرىممەن قارايتىن بولساق، وندا ولاردىڭ بۇل مەجەسى قازىر ەگجەي-تەگجەيلى انىقتالعان 7010 مەترلىك دەڭگەيدەن ونشا الىس كەتپەگەنىن اڭعارار ەدىك.

ەندى ساياحاتشى عالىمداردىڭ الدىندا تاعى بىر كۇردەلى مىندەت تۇردى. ول – اتالمىش شىڭدى قايتسە باعىندىرۋعا بولادى دەگەن ورشىل ماقسات ەدى. بۇعان العاش رەت قادام جاساعان جان دەپ بىز يتاليان عالىمى چ.بورگەزەنىڭ ەسىمىن اتاي الامىز. قاسىنا الپىلىك ازامات م.تسۋربريگەندى ەرتكەن ول 1900 جىلدىڭ جازىندا نارىنقولداعى سارىجاز بوكتەرىنە كەلىپ شاتىر تىكتى. م.تسۋربريگەننىڭ نەگىزگى ماماندىعى الپينيست بولاتىن. حان تاڭىرى ساپارىنا دەيىن ول وڭتۇستىك امەريكاداعى كورديلەر تاۋىنا ساياحات جاساپ، ونداعى 7 مىڭ مەترلىك اكونكاگۋا بيىكتىگىن يگەرىسكەن-دى.

ورشىل جاندار ۇش اپتاعا سوزىلعان اۋىر دا تىنىمسىز جۇرىستەن سوڭ قىرعىز ەلى جاقتاعى ايموناق اڭعارىنان كەلىپ بىر-اق شىقتى. وزدەرى شىعۋعا تيىس شىڭ بۇل جەردەن قاشىق ەمەس، ارى وتە جاقسى كورىنەدى ەكەن. حان تاڭىرىنىڭ جالپى كورىنىسىمەن تولىق تانىسىپ بولعاننان كەيىن ولار ەندىگى جۇرەر جول ينەلشىك مۇزدىعى ارقىلى وتەتىنىنە جورامال جاسادى. بىراق… يا، بىراق بۇل بولجام چ.بورگەزە مەن م.تسۋربريگەننىڭ ۇمىتىن اقتامادى. ينەلشىكتەن اۋپىرىمدەپ وتكەننەن كەيىن الدىنان ادام اتتاپ وتە الماس الىپ مۇز جارىعى كەزدەستى. الپينيستەر دال بۇل ايماقتان ەندى شىڭعا بارار جولدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن بىلىپ، امالسىز كەرى قايتۋعا ماجبۇر بولدى.

ورتالىق تيان-شاندى زەرتتەۋدە، ونداعى حان تاڭىرى شىڭىنىڭ تولىق كارتوگرافيياسىن جاساۋدا نەمىس عالىمى گ.مەرتسباحەر دە از ەڭبەك سىڭىرگەن جوق. «مۇز قۇرساۋلى مۇنارانى» باعىندىرۋ جولىنداعى ونىڭ بىرىنشى ساپارى 1902 جىلى نارىنقولداعى بايىنقول اڭعارى جاعىنان باستالدى. بىراق ساياحاتشى العاشقى جورىعىندا 5500 مەتر بيىكتىككە عانا كوتەرىلىپ كەرى قايتتى. كەلەسى جىلى ول شىڭعا شىعۋعا تاعى دا ارەكەت جاسادى. بۇل جولى وعان نارىنقول سەلوسىنىڭ قارت تۇرعىنى ن.ۆ.نابوكوۆ جولباسشى بولعان ەدى.

بايىنقول اڭعارىمەن ورلەي وتىرىپ، ينەلشىك مۇزدىعىنىڭ شىعىس جاعىنا جەتكەن مەرتسباحەر ودان ارى 18 شاقىرىم ىلگەرىلەپ باردى دا تۇيىققا تىرەلدى. نەمىس عالىمى بىر جاعىن شىڭىلتىر مۇز جاپقان جاقپارتاس، ەكىنشى جاعىن قار كوشكىنى كومىپ تاستاعان اسۋدان ارى جول تابا المادى. قۇتىرىنعان جەل، قار جامىلعان مىلقاۋ دا مەڭىرەۋ تۇكپىر، بىرىنەن-بىرى وتكەن ارانتىس شىڭىراۋلار ونىڭ كوڭىلىن جابىرقاتىپ، جۇرەگىن قوبالجىتقانداي ەدى. مەرتسباحەردىڭ ويىنشا، حان تاڭىرىنە شىعۋ ەشۋاقىتتا، ەشقاشان دا مۇمكىن ەمەس نارسە بولىپ كورىندى. وسى سەزىمنەن ارىلا الماعان ول 1903 جىلعى سول ساپارىنداعى قويىن داپتەرىنە: «تيان-شان… الپينيستىك اۋەستەنۋشىلىك اۋرەسىن كوتەرمەيتىن جەر»، – دەپ جازدى.

وتكەن ۋاقىتتان بەرگى ورنى تولماس ولقىلىقتاردىڭ اششى ساباعى كۇن تارتىبىنە جاڭا مىندەت قويدى. ول – اردا تابيعات اياسىنداعى باس اساۋى الى باسىلماعان اسقاق شىڭدى باعىندىرۋ ۇشىن ۇجىمدىق ارەكەتتىڭ، ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ قاجەت ەكەندىگى بولاتىن. الپينيستەر اراسىندا 1912 جىلدان باستاپ ايتىلىپ، بىراق تۇرلى سەبەپتەرمەن ۇنەمى شەگەرىلىپ كەلگەن بۇل باستاما تەك قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن عانا جۇزەگە استى. وعان دالەل رەتىندە م.ت.پوگرەبەتسكييدىڭ باسقارۋىنداعى كەشەندى ەكسپەديتسييانى ۇلگى ەتىپ ايتۋعا بولادى.

ولار جورىققا ەكى جىل بويى دايىندالدى. تاۋلى ولكەنىڭ اۋا رايى، قار كوشكىنىنىڭ قاۋىپتى نۇكتەلەرى، ادامداردىڭ قيىن جاعدايداعى پسيحولوگييالىق كوڭىل-كۇيى الدەنەشە رەت سىننان وتىپ، بۇل باعىتتا بارى دە ۇمىت قالعان جوق. موسكۆالىق عالىمدار م.ت.پوگرەبەتسكيي، ي.مىسوۆسكي جانە د.سۋحودولسكييدىڭ 1929-1931 جىلدار ارالىعىنداعى وسىنداي جان-جاقتى زەرتتەۋىنەن كەيىن شىڭعا شابۋىل جاساۋعا بولادى دەگەن شەشىم قابىلداندى.

قيىندىق. قيىندىقسىز ىس بىتپەيدى. ونى اسقارعا اتتانعان جاندار جاقسى بىلگەن. بۇل جەردە ولاردىڭ سول جانكەشتى جاعدايلارىن ايتپاي كەتپەۋگە بولا ما؟ دەسەك تە ونىڭ جەڭىس فينالىنا توقتالعان جون سيياقتى. ويتكەنى، ول شىڭعا شابۋىلداعى بارلىق وقيعانىڭ جيىنتىق جاندى سۋرەتى عوي. مۇنى ەكسپەديتسييا جەتەكشىسى ميحايل پوگرەبەتسكييدىڭ قويىن كىتاپشاسىنداعى كۇندەلىك بەتتەرىنەن وقىپ بىلەمىز. وندا بىلاي دەپ جازىلعان.

«بىر اتتاپ، بىر توقتايمىز. تاعى اتتايمىز دا، تاعى دەمالامىز. شىڭنىڭ ۇشار باسىنا دەيىن 100 مەتردەي-اق جەر قالدى، ونى جاقسى بىلەمىز. بىراق العا باسقان اياعىڭ ارتقا تارتادى. شىڭ باسىندا جەلمەن قۇتىرىنا ۇيتقىعان قار بورانى… مىنە، ۇيىتقىعان جەل شىڭ باسىنداعى قاردى بەتىمىزگە اكەپ ۇردى، وزىمىز جاعالاپ كەلە جاتقان الىپ قابىرعا دا جوعالىپ كەتكەندەي مە قالاي، ايتەۋىر جوعارى قاراي جۇرەر جەر جوق. الاقاي، مىناۋ شىڭ! شىڭنىڭ ەڭ باسى عوي!!!».

1931 جىلدىڭ 12 قىركۇيەگى كۇنى تۇسكى ساعات 12-دە، ەلىمىزدىڭ قيىر شەتىندەگى تاۋلى ايماقتىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسىندە قىزىل تۋدى اسقاقتاتا كوتەرىپ 3 ادام تۇردى. ولار وسى تاۋ تاۋ بولىپ جاراتىلعالى بەرى توبەسىنە تىرى جان تۇياعى تيىپ كورمەگەن شىڭدى تۇڭعىش يگەرىپ، ەندى ونى نىعىز باسىپ تۇرعان ميحايل پوگرەبەتسكيي، بوريس تيۋرين جانە فرانتس زاۋبەرەر ەدى.

شىڭ باعىندى.

… ارادا تورت جىل وتتى. حان تاڭىرىنە قايتادان شابۋىل باستالدى. وعان بىر كەزەكتە ەكى كوماندا ازىرلەندى. بىرىنشىسىنە بىزدىڭ جەرلەسىمىز ە.ن.كولوكولنيكوۆ باستاعان ي.تيۋتيننيكوۆ، ل.كيباردين كىردى دە، ەكىنشى توپتا كەڭەس ەلى الپينيزىمىنىڭ سول كەزدەگى جۇلدىزى، پاميردەگى لەنين، كوممۋنيزم شىڭدارىن باعىندىرۋشى ە.م.ابالاكوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ل.سالادين، م.داديوموۆ ەدى.

قازىر سولاردىڭ ىشىندە بىزدىڭ جاقسى بىلەتىنىمىز – ەۆگەنيي نيكولاەۆيچ كولوكولنيكوۆ. رەسپۋبليكا الپينيزمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ بىرى، وتىزىنشى جىلداردىڭ جالىندى ەنتۋزياسى، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ي.ۆ.پانفيلوۆ اتىنداعى 8-شى گۆاردييالىق ديۆيزييانىڭ ارداگەرى ول ومىر بويى الماتىدا تۇرىپ، مۇنداعى قالالىق بەزەندىرۋ مەكەمەسىندە جۇمىس ىستەدى. سويتىپ، 90-شى جىلداردىڭ باسىندا دۇنيەدەن وزدى. كوزى جۇمىلعانشا حان تاڭىرى دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ، ونىڭ تالماس جانكۇيەر، ناسيحاتشىسى بولدى.

– وزىمنىڭ ار كەزدەرگى جۇرگىزىلگەن كۇندەلىكتەرىمدى پاراقتاپ وتىرسام، – دەگەن ەدى 1985 جىلى كۇزدە بىر كەزدەسىپ اڭگىمەلەسكەنىمىزدە ەۆگەنيي نيكولاەۆيچ، – سول كەزدەگى بىزدىڭ جورىققا الىپ شىققان زاتتارىمىزعا، قۇرال-جابدىقتارىمىزعا تاڭدانباسقا بولمايدى ەكەن. ونىڭ بارى دە تىپتەن قارادۇرسىن. قوي تەرىسىنەن وزىمىز تىككەن، ۇيىقتايتىن كورپە-قاپشىق، ۇستا دۇكەنىندە وزىمىز سوققان اربيعان تەمىر ىلگەكتەر، قولاپايسىز جۋان ارقاندار… مۇنى قازىرگى الپينيستەر كورسە سوز جوق كۇلەر ەدى. ەتەكتە قالعان راتسييانىڭ كومەگى تيمەدى دەسە دە بولعانداي. اۋا رايىن بىز جەرگىلىكتى حالىقتان ۇيرەنگەن جورامالدار ارقىلى بولجايتىنبىز“.

بىراق سوعان قاراماي ولار العا قويعان ورشىل ماقساتتارىن ابىرويمەن ورىنداپ شىقتى. بۇل 1936 جىلدىڭ جازى ەدى. م.پوگرەبەتسكيي، ە.كولوكولنيكوۆ، ە.ابالاكوۆ ەكسپەديتسييا­لارىنىڭ جەڭىستەرىنەن كەيىنگى 18 جىل بويىنا حان تاڭىرىنە ەشكىم ات ىزىن سالمادى. وعان كەدەرگى بولعان ۇلى وتان سوعىسى ەدى. 50-شى جىلداردىڭ باس كەزىندە جاڭازەلاندييالىق ۇشقىش حيللاري مەن ۇندىستان ازاماتى نورگەي تەنتسينگتىڭ «كوك كىندىگى» – گيمالايداعى ەۆەرەست شىڭىن باعىندىرۋى الپينيستەرگە تاعى دا قامشى سالعىزدى. ەلىمىزدەگى قازبەك، كوممۋنيزم، جەڭىس شىڭدارىنىڭ قاتارىندا حان تاڭىرى دە قايتادان اتالا باستادى. وعان تورتىنشى بولىپ ۆ.شيپيلوۆ، و.ۇسەنوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن قازاقستاندىق الپينيستەر كوتەرىلدى. 1956 جىلعى وتكەن بۇكىلوداقتىق الپينيادا چەمپيوناتىندا بىزدىڭ جەرلەستەرىمىز وسى جەڭىستەرى ۇشىن كۇمىس مەدالعا يە بولدى. سودان بەرگى كەزەڭنەن باستاپ ماسكەۋ، لەنينگراد، قىرعىزستان الپينيستەرى جەڭىس جولىن جالعاستىرىپ كەلدى. 1962-2002 جىلدار ارالىعىندا حان تاڭىرىنە جورىق جاساعان جانداردىڭ 22 ساپارى حالىقارالىق چەمپيوناتتاردا لايىقتى باعاعا يە بولىپ، وعان قاتىسۋشىلاردىڭ 31-ى التىن مەدالعا، 36-ى كۇمىس، 14-ى قولا مەدالعا يە بولدى.

حان تاڭىرى!

رەسپۋبليكامىزدىڭ قيىر شەتىندەگى وسى بىر نۇكتە بىزگە نە ۇشىن ىستىق، نە ۇشىن قىمبات جانە نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟ قانە، ەندى وسى سۇراققا جاۋاپ بەرىپ كورەلىكشى.

بۇل باعىتتاعى ويىمىزدى تالعام-تارازىسىنا سالىپ بايقار بولساق، سونىڭ ەڭ العاشقىسى – اتالمىش شىڭنىڭ رەسپۋبليكامىزداعى بۇقارالىق سپورتتىڭ بىر تۇرى – الپينيزمدى دامىتۋداعى ماڭىزىنىڭ زور ەكەندىگى. ولاي دەيتىنىمىز، قازاقستاننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا بيىكتىگى 2000 مەتردەن 6000 مەترگە دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن 12 شىڭ بار دەسەك، حان-تاڭىرى رەت سانى جاعىنان سولاردىڭ ىشىنەن وق بويى وزىپ، ەڭ جوعارعى (7010 مەتر) ورىندى الادى. دەمەك، بۇل رەسپۋبليكا الپينيستەرىن بۇقارالىق سپورتتىڭ قيىن دا قىزىقتى سالاسىنا باۋليتىن، ولاردىڭ شەبەرلىكتەرىن شىڭدايتىن بىردەن-بىر جاتتىعۋ الاڭى دەگەن سوز. پىكىرىمىز دالەلدى بولۋ ۇشىن مىسالدار كەلتىرەلىك. ماسەلەن 1980 جىلى بىرىنشى كەڭەستىك گيمالاي ەكسپەديتسيياسى جاساقتالعاندا سونداعى كوپ ساتىلى سىناقتان بىزدىڭ قازاقستان الپينيستەرى سۇرىنبەي وتىپ، ەۆەرەستكە شىعۋعا جولداما العان ماسكەۋ، لەنينگراد كومانداسىنان كەيىنگى وتە كۇشتى، مىقتى بىر تورتتىك توپتى قۇرادى. بۇل كەزدەيسوقتىق پا؟ جوق. گيمالاي ەكسپەديتسيياسىنا قاتىسۋعا ۇمىتكەر 52 سپورتشىنىڭ ىشىنەن ۇزدىك شىققان 16 ادامنىڭ اراسىنداعى قازبەك ۋاليەۆ، ەرۆاند يلينسكيي، يۋريي گولودوۆ، ۆالەريي حريششاتىي، سەرگەي چەپچەۆ الپينيزمگە بارار ۇلكەن جولدى وسى حان تاڭىرىنەن، ونى بىر ەمەس، بىرنەشە رەت باعىندىرۋدان باستاعان بولاتىن. قازىر دە سولاي. تمد-داعى نەمەسە شەتەلدەگى دۇبىرلى جارىستارعا بارار الدىندا ولار الدىمەن تيان-شانعا جول تارتادى، جاتتىعادى، سودان سوڭ بارىپ الگىندەي الپينيادالارعا اتتانادى. وزدەرىنىڭ ومىر جولى، ماقساتى مەن مۇددەسىن مۇزارتتاردى باعىندىرۋعا ارناعان مۇزبالاقتار ۇشىن حان تاڭىرى مىنە، وسىنداي ەرەكشەلىگىمەن قىمبات. بۇل – بىر. ەكىنشى…

وزىمىز سوز ەتىپ وتىرعان شىڭ ماسسيۆى رەسپۋبليكامىزدىڭ شىرىشى بۇزىلماعان اردا تابيعاتىنىڭ اسەم سۋرەتتەرىنە تولى عاجايىپ ولكە. حان تاڭىرى ەتەگىندەگى بايىنقول، سىرت، شۇبارتال، شالكودە جايلاۋلارىنىڭ كوز جانارىڭدى سۋىرىپ اكەتەردەي تابيعات كورىنىستەرى قازاق ەلىنىڭ كوپ جەرىندە قايتالانا بەرمەيتىن وتە سيرەك قۇبىلىس. سونداي-اق وسى ايماقتىڭ ويقاراعاي، قايشى، سارىقولات بوكتەرلەرىندەگى «وتتەگى فابريكاسى» – ورمان-توعايلاردىڭ ەرتەگىگە بەرگىسىز ەلەستەرى قييالىڭا قانات بىتىرىپ، وزىڭدى قىزىق تا قۇپييا الەمگە قاراي قادام باستىرارى انىق. الىپ شىڭنىڭ اينالاسىنداعى 186 مىڭ 227 گەكتار جەردى قامتيتىن وسىمدىكتەر الەمىن، ەمدىك قاسيەتى بار 67 شيپالى شوپ تۇرلەرىن، تۇڭعىش رەت 1979 جىلى جارىق كورگەن «قازاق كسر-ىنىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن 22 اڭنىڭ بىر-بىرىنە ۇقسامايتىن سۋاتتاعى ىزدەرىن كورگەندە سىز وسى ولكەنىڭ تول بايلىعىنا شاك كەلتىرە الماس ەدىڭىز. توقەتەرىن ايتقاندا، مۇنداعى كوز الدىڭىزداعى كولبەڭدەگەن كوگىلدىر كەڭىستىكتى، ونداعى قىز جيناعان توسەكتىڭ جۇگىندەي تەكشەلەنگەن قارساۋىت شىڭداردى كورىپ كوڭىلىڭىز وسەدى، كوڭىلىڭىز ەمەس-اۋ، ويىڭىز دا قوسا وسەدى.

حان-تاڭىرى ەتەگى تەك جاسىل جەلەك ورمان الەمىمەن، شىرىشى بۇزىلماعان تابيعات سۋرەتتەرىمەن عانا ايگىلى مە؟ جوق. ول سوڭعى جىلدارى تاۋ اڭعارلارىنداعى تۇرلى اۋرۋلارعا ەم بولارلىق تۇنىق تۇمالارداعى مينەرالدى سۋلارىمەن، بالشىق باسسەيندەرىمەن ەرەكشەلەنىپ، 18 تۇرلى سيرەك قازبا بايلىقتارىمەن جۇرت نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىر. الدىمەن رادوندار تۋرالى ايتايىق. تەك بىر عانا تۇزكولدىڭ وزىندە جالپى قورى 940 مىڭ تەكشە مەترگە جەتەتىن ەمدىك قاسيەتى مول بالشىق باسسەينى بار. سوربۋىن (پوليارتريت)، قۇياڭ (رەديكۋليت)، كىلتىلدەك (رەۆماتيزم)، جەلىك (الەرگييا) سيياقتى سىرقاتتاردى ەمدەۋگە 70-80 جىلعا جەتەتىن بۇل بايلىق كوزى قازىردىڭ وزىندە الماتى وبلىسىنداعى 3 ساناتورييدى تولىق قامتاماسىز ەتۋدە. ال، قازبا بايلىقتارى شە؟ وعان حان تاڭىرى ەتەگىندەگى جاربۇلاق التىن كەنىن، ويقاراعايداعى ۋران، كومىر قورىن، ۇكىرشىدەگى جوسا (قىزىل بوياۋ تۇيىرشىگى)، سىرت اڭعارىنداعى سىناپتى ايتۋعا بولادى.

تورتىنشى بىر ايتپاق ويىمىز، الىپ تا اسقاق شىڭدى ايماقتىڭ ەجەلگى ەسكەرتكىش بەلگىلەرى مەن تاريحي ورىندارعا وتە باي ەكەندىگى. وكىنىشكە قاراي، ناسيحاتتىڭ جوقتىعىنان، شىن جاناشىردىڭ بولماۋىنان حان تاڭىرى باۋرايىنداعى بىز سوز ەتپەك بولىپ وتىرعان عاجايىپ جادىگەرلەردى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوپ ەشكىم جوندى بىلە بەرمەيدى. ماسەلەن شولادىر شۇراتىنداعى قۇمتەكەي قورعانىن الىپ قارالىقشى. داۋىلدى كۇندەرى جەلدەن ارشىلىپ قالعان ونىڭ توڭىرەگىنەن كۇيگەن كىرپىش، قىش قۇمىرا قالدىقتارى كورىنىپ جاتاتىن بۇل جەرگە ارحەولوگ ك.اقىشەۆ 1957 جىلى ارنايى كەلىپ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، كوپتەگەن كونە دۇنيە ۇلگىلەرىن تاپقان ەدى. سويتىپ، 1968 جىلعى ەڭ سوڭعى ساپارلارىندا ەكسپەديتسييا مۇشەلەرى بۇل كەنت وز كەزىندە 30 مىڭنان استام حالقى بولعان ەجەلگى ۇيسىن مەملەكەتىنىڭ ىرى مادەنيەت-ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بىرى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى.

قۇمتەكەي عىلىمعا وسىلاي سىر اشسا، ودان 90 شاقىرىم جەردەگى جابىر قىرقاسىنداعى قۇپييا تىپتەن قىزىق. رەسپۋبليكا عىلىم اكادەميياسىنداعى زوولوگييا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى م.جىلقىباەۆا حان تاڭىرى ماسسيۆىندەگى تەكەس ويپاتىنىڭ جان-جانۋارلار الەمىن كوپتەن بەرى زەرتتەپ جۇرەتىن. وسى جەردەگى تىڭعىلىقتى قازبا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە عالىم 1978 جىلى جابىر قىرقالارىنان مەزازوي داۋىرىنە جاتاتىن كەرىكتىڭ (جيراف) قاڭقاسىن تاپتى. اتالمىش ارحەولوگييالىق ولجا تۋرالى ەلگە بىرىنشى بوپ حابارلاعان ماسكەۋدەگى نەدەليا» اپتالىعى (1979 ج.) بولدى. ال قازاقستاندىق باسىلىمدار بۇل جاڭالىققا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوندى مان بەرمەي كەلەدى. سوز رەتىنە قاراي قارقارا جايلاۋىنداعى بالبال تاس جونىندە دە وسىنى ايتۋعا بولار ەدى. بۇل جادىگەرلەردىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ جاي تاس مۇسىن ەمەس، ەجەلگى تۇركى تايپالارىنىڭ جازۋى قاشالعان سىنتاس ەكەندىگى. بيىكتىگى 180، كولدەنەڭى 69 سانتيمەتر بالبالدىڭ بۇيىرىنە 13 قارىپ شەكىلگەن. وسى تاڭبالاردى 1964 جىلدان بەرى عالىمدار ى.كەڭەسباۆ، ع.مۇساباەۆ جانە ا.ماحمۇدوۆ وقىپ كورىپ، ناتيجەسىندە: «وق اعىن التى، بىتىگ (تاش) الاش ارىڭ (ەرىڭ)» – دەگەن تۇركى سوزدەرىن ساباقتاپ شىعارۋعا قول جەتكىزدى. قازىرگى قازاق تىلىنىڭ قالىبىنا سالعاندا بۇنى: «وق – دۇنيە، مۇلىك الدى. ەسكەرتكىش – الاش ەردىكى»،– دەپ ۇعۋعا بولادى.

حان تاڭىرى… رەسپۋبليكامىزداعى وسى بىر قايتالانباس قۇبىلىس تۋرالى جوعارىداعى قاداۋ-قاداۋ جايتتەردى سوز ەتكەندە ەسىمىزگە ەڭ سوڭعى وي – تومەندەگىدەي ماسەلە دە ورالماي قويمايدى. ول – حان تاڭىرىنىڭ سۇلۋلىق، اسقاقتىق سيمۆولى رەتىندە كەشەگى-بۇگىنگى ادەبي مۋزا – پوەزييا جولدارى مەن سيقىرلى سۋرەت ونەرى – پەيزاجعا ايشىقتى ارقاۋ بولىپ كەلە جاتقاندىعى. مىڭ جىلدىق تاريحى بار «ماناس» ەپوسىندا ونىڭ اتىنىڭ اتالۋىن كەزدەيسوقتىق دەپ ويلاۋعا بولا ما؟ الاشتىڭ ارىسى ماعجان جۇماباەۆتىڭ حان تاڭىرىن قۇدىرەت رەتىندە اۋىزعا العانىن، جىر دۇلدۇلى ىليياس جانسۇگىروۆتىڭ ونى «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» تسيكلىنە قوسقانىن، ازامات دەپ ايتاتىن ازدىڭ بىرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ وعان «قۇس كۇنى» ەسسەسىن ارناسا، اقساقال سۋرەتشىمىز ا.ىسمايىلوۆ «بۇلتتان اسقان…» اتتى كەڭ تىنىستى پولوتنوسىن ومىرگە كەلتىرگەنىن، ال اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ الىپ شىڭدى ايبار كورىپ اسقاقتاتا جىرلاعانىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بارى بىلە بەرە مە؟

ماعجان:

…تۇراننىڭ تاۋلارى بار اسپانعا اسقان،

ماڭگىگە باسىن اپپاق شاشتار باسقان.

باۋرىندا ەركە بۇلاق سالادى ويناق،

جارالىپ تاۋدان اققان سالقىن جاستان.

 

تۇراننىڭ تيان-شانداي تاۋى قالاي،

پار كەلمەس تيان-شانعا تاۋلار تالاي!

ەرىكسىز ەر تۇرىكتى ويعا الارسىڭ،

كوككە اسقان حان تاڭىرىنە قاراي-قاراي،

– دەپ تولعانسا، ىليياس:

…مەرۋەرتتەي جالتىلدايدى كۇنگەي مۇزارت،

كوز تۇگىل ۇڭىلەسىڭ كوڭىلمەنەن.

اسقاردىڭ ارعى اتاسى حان تاڭىرى،

الباننىڭ ورىسىنىڭ تورىندە ەكەن. –

دەيدى. ال مۇقاعالي مۇنى بىلايشا توگىلتەدى:

 

شىڭنىڭ مەن تانىمايمىن الاساسىن،

توبە دە الاسامەن تالاساسىڭ.

تيان-شاننىڭ شاشاقتاۋلى نايزاسىنداي،

قايسىسىڭ حان تاڭىرىمەن جاناساسىڭ؟

 

شىڭنىڭ مەن ۇناتامىن بيىكتىگىن،

شىرقاي كەپ شىڭىراۋ كوكتەن سۇيىپتى كۇن.

تۇندىگىن تۇرتىپ تۇرعان كوك اسپاننىڭ،

كانەكي، حان تاڭىرىنەن يىقتى كىم؟!

 

ەگەردە قۇدىرەت بولسا، بولشەگىندەي

(الدىندا قۇدىرەتتىڭ كور شەگىنبەي!؟

شانشىلىپ انەۋ تۇرعان حان تاڭىرى –

شاپشىعان تيان-شاننىڭ ەمشەگىندەي.

كۇن دە ونىڭ باۋرايىندا دوڭگەلەگەن،

بۋالدىر، بوزعىلت شايى پەردەلەگەن.

بويىندا حان تاڭىرىنىڭ بۇعىپ جاتقان،

الاپات ايانىش بار جەرگە دەگەن.

 

تىك تۇر ول.

قىرىن قاراپ ساي-سالاعا،

كۇن-كوركى، كوك – مەكەنى، اي – شاعالا.

قالعىماي قانشا جىلدى وتكەردى ەكەن.

تاكاپپار تيان-شانداعى قايسار اعا!

 

تاۋدىڭ مەن ۇناتپايمىن تاپالدىعىن،

تاپالدان تالايلار-اق تاتار جۇعىن،

سۇيەم مەن تابيعاتتىڭ ۇلىلىعىن،

سۇيەم مەن تابيعاتتىڭ قاتالدىعىن.

… بىزدەن تىم الىستا، تۇۋ سوناۋ تيبەتتىڭ ار جاعىندا گيمالاي دەگەن تاۋ بار. سونىڭ ناق تورىندە شاعىن نەپال مەملەكەتى ورنالاسقان. تۇرعىندارى – شەرپتەر. نەپالدىڭ مەملەكەت اتى بولعانىمەن زاتى وعان كەلمەيدى. ويتكەنى، الاقانداي جەرىنىڭ 69 پروتسەنتى قىنادان وزگە ەشتەڭە وسپەيتىن تاستاق، بۋددا دىنىن ۇستانعان حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى دايار اسقا تىك قاسىق كەزبە موناح، قوداستان باسقا كولىگى جوق ەل بۇل. بىلاي قاراساڭ، قايىرشىلىققا وز-وزىنەن سۇرانىپ-اق تۇرعان ناعىز قولايسىز جەر. بىراق… يا، بىراق تابيعي رەسۋرسى نولگە تەڭ سول نەپالىڭىزدىڭ ال-اۋقاتى دۇنيە جۇزىندەگى كوپ ەلدەردەن كوش ىلگەرى ارتىق. «قالاي؟» – دەيسىزدەر عوي. «ولمەگەنگە ولى بالىق»، – دەگەندەي بۇكىل ەلدى مۇنداعى جالعىز ەۆەرەست شىڭى اسىراپ وتىر. نەپال استاناسى كاتماندۋداعى حالىقارالىق سپورت جانە تۋريزم دەپارتامەنتى جىلىنا الەمنىڭ 48 ەلىنەن وتىنىش قابىلداپ، مۇندا كەلگەن الپينيستەردى قوناقۇيگە ورنالاستىرىپ بىر پايدا تابادى. سودان سوڭ دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ بيىك شىڭ (8848 م.) ەۆەرەستكە شىعىپ، رەكورد جاساۋعا تالپىنعان سپورتشىلارعا جولداما ساتىپ، رۇقسات بەرۋ ارقىلى ەكىنشى تابىس كوزىنە كەنەلەدى. الپينيستەردىڭ وزدەرىنە قاجەت جۇگىمەن شىڭ ەتەگىنە جەتۋى دە وڭاي شارۋا ەمەس، ارينە. وسى جەردە ولارعا تاۋدى جاقسى بىلەتىن شەرپتەر اقىلى نەگىزىندە جولباسشىلىققا جالدانادى دا قوداستارىنا ەكسپەديتسييا مۇشەلەرىنىڭ اساي-مۇسەيىن ارتىپ ۇشىنشى ولجاعا باتادى. ايتپاقشى نەپال جەرىنە اياعى تيگەن تۋريستەردىڭ گيمالاي تاۋىن رۇقساتسىز سۋرەتكە، كينوعا تۇسىرۋىنە قاتاڭ تىيىم سالىنعان. بۇلاي ىستەۋ ۇشىن فوتوتىلشى نە تەلەوپەراتور مۇنداعى تيىستى مەكەمەگە بارىپ سالىق تولەۋى كەرەك. سودان كەيىن عانا ەۆەرەست پەن باسقا تابيعات كورىنىستەرىن سۋرەتكە تۇسىرە الاسىڭ. مەملەكەت ۇشىن تورتىنشى تابىس كوزى مىنە، وسى جەردەن كەلىپ شىعادى. كاتماندۋعا كەلگەن تۋريست وز وتانىنا تۇيمەدەي بولسا دا ەسكەرتكىش سۋۆەنير ساتىپ الماي قايتپاسى تاعى انىق. بەسىنشى پايدا وسى ساۋدا-ساتتىق – مۇنداعى ۇساق قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ناپاقاسى دەگەن سوز. جوعارىداعىنىڭ بارى اينالىپ كەلىپ نەپال حالقىنىڭ دۇرىس تۇرۋىنا جاعداي جاساۋدا.

ال، بىزدە شە؟ ارينە، بۇل جەردە حان تاڭىرىنى ەۆەرەستپەن قاتار قويايىق دەگەن استام وي جوق. بىراق ەۆەرەستىڭ جۇز مۇمكىندىگىنىڭ بىر مۇمكىندىگى حان تاڭىرىدە بار ەكەنى انىق. سوندىقتان ەگەر جوعارىداعى تاجىريبەگە دەن قويىپ، ىنتا تانىتساق وندا ونىڭ بۇكىل وبلىستى دەمەي-اق قويايىق، وزىنىڭ ەتەگىندەگى رايىمبەك اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا سەبى تيەر مە ەدى، قايتەر ەدى…

ال ونى قولعا الاتىن كىم بار؟

… ويىمدى اسۋعا قاراي القىنىپ كەلە جاتقان اۆتوماشينالار گۇرىلى بۇزدى. مەن توڭىرەككە كوز سالدىم. كۇن تۇسكە تارماسا باستاپتى. تاۋلى ولكە بوكتەرى كوكپەڭبەك. اڭعاردان اقساۋمال سامال اڭقىلداي ەسىپ تۇر. قارلى شىڭداردا سىناپ ساعىم سىرعانايدى. قاراپ تۇرساڭ بارى دە مولدىر، بارى دە تازا بىر الەم… سونىڭ ەڭ بيىگىندە ۇشار باسى كوگىلدىر كەڭىستىككە سىڭىپ كەتكەن حان تاڭىرى مەنمۇندالايدى. وزىنىڭ ەتەگىندەگى جانداردى ول اسقاقتىققا، ەرلىك پەن ورلىككە شاقىرىپ تۇرعانداي.

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ، فوتو: كونستانتين كيكۆيدزە

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز