.

يمپەراتوردىڭ دارى-دارمەك قوبديشاسىندا نە بار؟

العاش رەت 2100 جىل بۇرىن شاماسىندا جيناقتالىپ جازىلعان «سارى يمپەراتوردىڭ ىشكى اۋرۋلار مەديتسيناسىنىڭ كلاسسيكاسى» كىتابىنىڭ 1620 جىلعى نۇسقاسىندا تسي (ومىر ەنەرگيياسى) لينييا­لارى مەن اكۋپۋنك­تۋرا نۇكتەلەرىنىڭ كارتاسى دا بەرىلگەن. اكۋپۋنكتۋرا، ياعني ينەمەن جازۋ كەيبىر سيمپتومداردى ەمدەۋ­­دە تيىمدى بولسا دا، ول باتىس دارىگەرلەرى اراسىندا داۋلى ارى كوپ تالقىلاناتىن تاقىرىپتىڭ بىرى بولىپ وتىر.

 

سۋرەت اقش ۇلتتىق مەديتسينا كىتاپحاناسىندا تۇسىرىلگەن


ەجەلگى قىتايدىڭ ەمدىك دارى-دارمەكتەرى زاماناۋي دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن قالاي وزگەرتپەك؟

مەن سوعىپ تۇرعان جىپ-جىلى جۇرەكتى ۇستاپ تۇرمىن. كولەمى تەننيس دوبىنداي عانا جۇپ-جۇمىر بۇلشىق ەتتىڭ كەيبىر جەرى عانا اپپاق بولماسا، باسىم بولىگى – القىزىل.

كامەرالاردىڭ جيىرىلعانىن سەزەمىن. ول ايداعان سۇيىقتىقتىڭ زۋىلداعان دىبىسى ەستىلىپ تۇر. ونىڭ اششىلاۋ يىسى دە بار.

جەرتولەدەگى زەرتحانادامىز. پول ايزيون ۇيىقتاتىلعان دوڭىزدىڭ جۇرەگىن سۋىرىپ الىپ، ارتەرييا مەن كوكتامىر قىزمەتىن اتقاراتىن تۇتىكشەلەر جالعاعاننان كەيىن ەلەكتر رازريادى ارقىلى جۇرەككە قايتا جان بىتىردى. ارادا سەگىز ساعات ۋاقىت وتسە دە، ول الى سوعىپ تۇر. وز دەنەسىنەن تىسقارى شىعارىلعان جۇرەك كوزگە كورىنبەيتىن، بەلگىسىز تىلسىم كۇشتىڭ اسەرىمەن دۇرس-دۇرس سوعىپ جاتتى. بۇل قۇبىلىس مەن ۇشىن تاڭعاجايىپ تۇستەي بولىپ كورىندى.


2200 جىلدان استام ۋاقىت بويى قىتاي ەمشىلەرى اۋرۋدى تىرشىلىك تامىرى، تەڭىز اتبالىعى، راۋشان گۇلشاناعى، قىزىلمييا مەن ادام پلاتسەبوسى ىسپەتتى تابيعي ونىمدەرمەن ەم­­دەپ كەلدى. وسىنداي مىڭداعان زات قازىر بارلىق جەردە كۇندەلىكتى قولدانىلادى (كورسەتىلگەن ينگرەديەنتتەر، ولاردىڭ قالاي جانە قانداي ماقساتپەن قولدانىلاتىنى تۋرالى تولىق اقپاردى مىنا سىلتەمەدەن تابا الاسىز: ngm.com/Jan2019).

بىرىنشى باعاندا 1، 8، 15 پەن 22-قۇمىرالاردا «PHY906» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى يەل قالاسىندا ازىرلەنگەن قاتەرلى ىسىككە قارسى كۇرەس­تە ۇمىت بەرەتىن دارىنىڭ ينگرەديەنتتەرى بەرىلگەن.

1. اق سالدەگۇل (شۇعىنىق) تامىرى; 2. تەڭىز اتبالىعى; 3. گاسترودييا تۇينەگى; 4. لوتوس جاپىراعى; 5. قامىستىڭ تامىرساباعى; 6. قىتاي اراليياسىنىڭ تامىرى; 7. قىتاي تاسباقاسى (جۇمساق دەنەلى); 8. بايكال توماعا شوبىنىڭ تامىرى; 9. تسيترۋس تەكتەستەر قابىعى; 10. قاعاز سوناسىنىڭ ۇياسى; 11. تۇلەگەن تسيكادا قابىعى; 12. Wolfiporia extensa ساڭىراۋ­قۇلاعى; 13. سىچۋان سۇيمەنتامىرىنىڭ تامىرى; 14. ادام ۇرىقجولداسى; 15. قىتاي قۇرماسى; 16. ەپيدەميۋم جاپىراعى; 17. تۇنگۇلدى تسەرەۋس (تولقىندى گيلوتسەرەۋس); 18. لادان; 19. تريحوزانت جەمىسى; 20. پەريللا جاپىراعى; 21. پىشتەن جاپىراعى; 22. قىزىلمييا تامىرى; 23. راۋشان; 24. قىتاي ويماقگۇلىنىڭ تامىرى; 25. ارحات; 26. جاۋىنقۇرت; 27. لوتوس دانى 28. اقگۇلدى گاردەنييا جەمىسى.

شىنايى كولەمى ەمەس. سۋرەتتەر كاليفورنييا شتاتىنىڭ سانتا-مونيكا قالاسىنداعى داستۇرلى شىعىس مەديتسيناسى يمپەراتورلىق كوللەدجى مەن كولورادو شتاتىنىڭ كوممەرس قالاسىنداعى ۇلتتىق جابايى تابيعات مۇلىكتەرىنىڭ قورىندا تۇسىرىلگەن; دەرەككوز: ROروبەرت نيۋمان، داستۇرلى شىعىس مەديتسيناسى يمپەراتورلىق كوللەدجى; ەمي ماتەكي، ينتەگراتيۆتىك مەديتسينانىڭ حالىقارالىق ورتالىعى.


جۇرەكتىڭ الى دە سوعىپ تۇرۋىنىڭ بىر سەبەبى – ارنايى ۆاننا. ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيرۋرگييا پروفەسسورى ايزيو جۇرەكتى ايۋدىڭ وتى قوسىلعان سۇيىقتىققا ماتىرىپ الدى. بۇل قىتاي ەمشىلەرىنىڭ سوناۋ VIII عاسىردان ۇستانىپ كەلە جاتقان ادىسىنىڭ عىلىمداعى قولدانىسى: ايۋ وتى تاندى ەمدەيدى.

سودان بەرى ايۋ وتى جوعارى سۇرانىسقا يە. وعان دالەل رەتىندە وتىنە بولا قولدا وسىرىلەتىن ايۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ازييادا قاپتاعانىن ايتۋعا بولادى. بۇل جەردە ايۋ وتىن سورىپ الۋ ۇشىن كاتەتەر پايدالانىلسا دا، جانۋارلار قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمدارى مۇنداي كاسىپتى قۇپتامايدى. ويتكەنى ولار مۇندا اياۋشىلىقتىڭ يىسى دە جوق دەپ بىلەدى. ايزيون قىسقى ۇيقى كەزىندە ايۋ اعزاسىن اتروفييادان قورعايتىن وسى حيمييالىق زاتتەكتىڭ ادام ورگاندارىنا دا كومەكتەسەتىنىن تۇسىندىرىپ جاتقاندا «ايۋ وتى اكەمنىڭ سوقپاي قالعان جۇرەگىن دە ەمدەر مە ەدى، كۇندەردىڭ كۇنىندە ماعان نە بولماسا بالالارىما دا كومەكتەسەر مە ەكەن» دەگەن وي كەلە بەردى باسىما.

اق حالاتتىلار ورتاسىندا قىتاي مەديتسيناسىنان باسقا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىراتىن تاقىرىپ كەمدە-كەم. داستۇرلى مەديتسيناعا ەڭ وزىق عىلىمي لينزاسى ارقىلى زەر سالىپ، زاماناۋي مەديتسيناعا ۇنەمى تەرەڭ اسەر ەتەتىن قىزىقتى «توسىنسىي» تاۋىپ وتىراتىن ايزيو سيياقتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ارقاسىندا بۇل تاقىرىپ كۇردەلەنە تۇسەتىنى انىق. باعزى زاماننان قۇجاتتالىپ كەلە جاتقان ەمدەۋ ادىستەرىنىڭ باي قورىنا يە قىتاي عالىمدارعا ەلەكتەن وتكىزەتىن باعا جەتپەس قازىنا ۇسىنادى.

ۇلتتىق فۋتبول ليگاسىنداعى 16 جىلدىق كارەراسى بارىسىندا دجەيمس حارريسون اۋىرعان-سىزداعان جەرلەرىن ەمدەۋ ۇشىن اكۋپۋنكتۋرا مەن باسقا دا قىتاي ەم-دومىنا بىرنەشە مارتە جۇگىنگەن. «ەگەر بۇل ەم مەنىڭ جاقسى سەزىنۋىمدى قامتاماسىز ەتەتىن بولسا، ونىڭ عىلىمي دالەلى ماعان قاجەت ەمەس»، – دەيدى جاقىندا سپورتتىق مانسابىن اياقتاعان ويىنشى.

ب.ز.د. ۇشىنشى عاسىرعا تيەسىلى العاشقى كونە قىتاي جازبالارىنىڭ وزىندە ەمشىلەردىڭ سول كەزدە ادام دەنەسىن زەرتتەي باستاعانىن اڭعارۋعا بولادى. جازبادا اعزا قىزمەتتەرىنىڭ تۇسىندىرمەلەرى، سونداي-اق تۇرلى ەم-دوم شارالارىنا، سونىڭ ىشىندە شوپتىك دارىلەر، ماسساج بەن ينە ارقىلى ەم بەرەتىن رەاكتسييالاردىڭ سيپاتتامالارى بار. 2200 جىلدان استام ۋاقىت بويى عالىمدار وسى ىلىمدى تولىقتىرىپ كەمەلدەندىرۋمەن كەلەدى. ناتيجەسىندە، ادەتتەگى سۋىق تييۋ، جىنىستىق اۋرۋلار، سال مەن ەپيلەپسييا سيياقتى اۋرۋدىڭ سان تۇرلى داۋاسى جازىلعان نۇسقاۋلىق ماتەريالدار پايدا بولدى.

داستۇرلى مەديتسينا حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قىتايدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى ەمنىڭ نەگىزگى تۇرى رەتىندە ساقتالىپ كەلدى. وسى ۋاقىتتا كيڭ ديناستيياسىنىڭ سوڭعى يمپەراتورىن تاقتان تايدىرعان سۋن يات-سەن بيلىككە كەلدى. باتىستان بىلىم العان دارىگەر تاققا وتىرعان بويدا تەك عىلىمعا نەگىزدەلگەن مەديتسينانى العا تارتا باستادى. بۇگىن قىتايدىڭ دارىگەرلەرى ەڭ وزىق مەديتسينالىق تاسىل بويىنشا وقىتىلىپ، سەرتيفيكات الادى. دەگەنمەن داستۇرلى مەديتسينا دا مەملەكەتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ بەلسەندى بولىگى بولىپ قالىپ وتىر. قىتايدىڭ كوپتەگەن اۋرۋحاناسىندا ەجەلگى ەمدەۋ ادىستەرىنە ارنالعان بولىم بار. الدەقايدا تومەن باعا مەن يننوۆاتسييالىق ەم الەۋەتىن العا تارتا وتىرىپ، پرەزيدەنت سي تسزينپين داستۇرلى مەديتسينانى ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ساياساتىنىڭ نەگىزگى بولىگىنە اينالدىردى.

زەرتتەۋ تۇرعىسىنان العاندا، بۇل كەزەڭدى «التىن داۋىر» دەۋگە بولادى. اقش پەن ەۋروپانىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە لوس-انجەلەستەگى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتى، ديۋك پەن وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى، سونداي-اق ازييانىڭ كوپتەگەن جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ عالىمدارى قاتەرلى ىسىك، ديابەت، پاركينسون اۋرۋى تارىزدەس دەرتتەردى داستۇرلى مەديتسينامەن ەمدەۋ جولدارى مەن ونىڭ عىلىمي نەگىزدەرىنە كوز سالا باستادى.

ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىندە سينتەتيكالىق ايۋ وتى قىشقىلىنا ماتىرىلىپ الىنعاننان كەيىن دوڭىز جۇرەگىنىڭ سوعۋى بىرنەشە ساعاتقا ۇزارعان. مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بويىنا قىتاي ەمشىلەرى ايۋ وتىن ەپيلەپسييا، جۇرەك پەن باسقا دا اۋرۋلاردى ەمدەۋگە جازىپ بەرىپ وتىرعان.

زاماناۋي مەن داستۇرلى مەديتسينانى بىرىكتىرۋ تاجىريبەسى كەڭىنەن تارالۋدا. باتىس مەديتسيناسى شيپاسىن تاپپاعان كەزدە داستۇرلى ەم-دومدارعا، اسىرەسە ينەمەن ەمدەۋ، بۇلشىقەت تەراپيياسى بولىپ تابىلاتىن مەديتسينالىق بانكامەن ەمدەۋ، ياعني سورۋ ادىستەرىنە جۇگىنەتىن امەريكالىقتار سانى كوبەيۋدە. ينتەرنەتتىڭ ارقاسىندا كوبىنە دوكتور جازىپ بەرەتىن فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتارعا قاراعاندا، قۇنى ارزان شوپتىك دارى-دارمەكتەرگە سۇرانىس ارتقان.

داستۇرلى مەديتسينا كەڭىنەن ناسيحاتتايتىن ومىر كۇشى «تسي» (تىكەلەي اۋدارعاندا «كۇرىشتەن شىعاتىن بۋ» دەگەندى بىلدىرەدى) دەپ اتالاتىن تىلسىم كونتسەپتسييالارىن پسەۋدو-عىلىم نەمەسە دۇمشەلىك دەپ كىنالايتىن دارىگەرلەر دە جوق ەمەس. ولاردىڭ بىرى – جانۋارلاردىڭ دەنە مۇشەسىن قولدانۋدى جازعىرسا، ال ەكىنشىلەرى – شوپتىك فورمۋلانىڭ ىقتيمال قاۋىپى جوعارى ەكەنىن ەسكەرتەدى.

«بۇعان وبەكتيۆتى قارايتىنداردى تابۋ قيىن»، – دەيدى مەديتسينا تاريحشىسى پول ۋنشۋلد. قىتاي مەديتسيناسى تاريحىنىڭ ەڭ تانىمال زەرتتەۋشىسى ارى سىنشىسى پول – بۇل كونە مەديتسينا جايلى جۇزدەگەن جازبا جيناپ، ولاردى اۋدارىپ شىققان دارا ادام. قازىر ول وسى جۇمىستارىن پايدالانىپ، ەپيلەپسييا سيياقتى تۇرلى اۋرۋلاردى ەمدەۋ ۇشىن قىتايلىق-گەرمانييالىق ستارتاپپەن بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. «ادامدار، ادەتتە، كورگىسى كەلگەن نارسەسىن عانا كورەدى، – دەيدى ول، – ال ونىڭ قۇندىلىعى مەن كەمشىلىكتەرىنە باس قاتىرمايدى».

يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يۋڭ-چي چەڭ اسپان استى ەلىنىڭ يۋننان پروۆينتسيياسىنداعى زەرتتەۋ ورتالىعىندا قىتاي تىرشىلىك تامىرىن زەرتتەۋدە. ول ەجەلگى قىتاي فورمۋلالارى نەگىزىندە شوپتىك ەم ادىستەرىن، سونىڭ ىشىندە قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋ تاسىلدەرىن زەرتتەپ جۇر.

مۇيىزدەرىنە بولا زاڭسىز اۋلاناتىن مۇيىز­تۇمسىقتار تۋرالى جازعانىمدا وسى كۇردەلى پىكىرتالاسپەن بەتپە-بەت كەلۋىمە تۋرا كەلدى. ەجەلگى قىتاي فورمۋلالارى بويىنشا ونىڭ تۇمسىعىن قىزۋ كوتەرىلگەندە نە باس اۋىر­عاندا قولدانۋعا بولادى ەكەن. ۆەتنامدا ونى ىشىمدىكتەن كەيىن باس جازۋعا جانە حيميو­تەراپييانىڭ جاناما اسەرلەرىنە قارسى قولدانىپ جۇرگەن ناۋقاستاردى كوردىم. كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ كەراتيننەن (ادام تىرناعىن قۇرايتىن زات تا – سول) تۇراتىن تۇمسىقتىڭ قورىتىلعان كەزدە فارماكولوگييالىق پايداسى مۇلدە جوق ەكەنىن كورسەتكەن. بىراق بۇل الىپتىڭ تۇمسىعىن قولداناتىن كەيبىر پاتسيەنتتەر پلاتسەبو اسەرى ارقىلى جەڭىلدەۋى مۇمكىن ەكەنى دە جوققا شىعارىلمايدى. وسى ماقالا جارييالانعاننان كەيىن وقىرماندار تاراپىنان ماعان حاتتار قارشا بورادى. بارلىعى دا قىتاي مەديتسيناسىن ناداندىققا، قاتىگەزدىككە، تىپتى «قارا سيقىرعا» تەڭەپ، جەردەن الىپ جەرگە سالىپ جاتتى.

بىراق زاماناۋي مەديتسينانىڭ وزىندىك كەرەعار پراكتيكالارى دا جوق ەمەس. كۇيزەلىسكە قارسى كەڭ تاراعان انتيدەپرەسسانتتاردىڭ تيىمدىلىگى جونىندە قىزۋ پىكىرتالاس جۇرىپ جاتىر. كەي زەرتتەۋلەر ولاردىڭ تيىمدىلىگى تىپتى پلاتسەبودان دا ارتىق ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. دەيتۇرعانمەن، بۇل مەديكامەنتتەر ۇزدىكسىز ساتىلىپ جاتقانى بىلاي تۇرسىن، دارىگەرلەر دە ولاردى ناۋقاستارعا جازىپ بەرۋدەن جالىعار ەمەس. سەبەبى ودان تۇسەتىن تابىس ميللياردتاعان دوللارمەن ەسەپتەلەدى. باسقا دا كوزگە ۇراتىن مىسالدار كوپ: وپيويدتەردى شامادان تىس جازىپ بەرۋ، دارىگەرلەردىڭ العا تارتاتىن ديەتالارى مەن كۇماندى وپەراتسييالار… مۇنىڭ بارىن ەسەپكە الار بولساق، قىتايدىڭ داستۇرلى مەديتسيناسىنا قاتىستى باتىستىڭ كوزقاراسى گيپپوكراتتىق ەمەس، گيپوكريتيكالىق، ياعني ەكىجۇزدى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن.

وسى تۇستا ماسەلە باسىن اشاتىن جىلان مايى كومەككە كەلۋى مۇمكىن. ۇزاق ۋاقىت الايا­ق­تىقپەن بايلانىستىرىلىپ كەلگەن جىلان مايى دەگەندە، نەگىزىنەن، ەرابۋ تەڭىز جىلانىنان (Laticauda semifasciata) الىناتىن داستۇرلى قىتاي جاقپا مايى ويعا كەلەدى. تاريحشىلار بۇل مايدى اقش-قا 1800 جىلدارى تەمىرجول سالۋعا كەلگەن قىتاي ەمميگرانتتارى اكەلدى دەپ ەسەپتەيدى. ول كەزدە بۇل ماي بۋىن مەن بۇلشىقەتتى ەمدەۋدە كەڭىنەن پايدالانىلعان. ال ونىڭ جامان اتى امەريكالىق الاياق ساۋداگەرلەردىڭ ارالاسۋىمەن شىقتى.

كوپتەگەن باسقا دا پايداسىمەن قاتار ۇيقى مەن سپورتتىق قابىلەتتى جاقسارتادى دەپ ايتىلاتىن گودجي جەمىستەرى تسينحاي پروۆينتسيياسىنداعى فەرمادا كەپتىرىلەدى. بۇل جەمىسكە دەگەن سۇرانىس – پلانتاتسييالاردىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ. اسىرەسە ەلدىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى وسى پروۆينتسييا بۇل جەمىسكە باسا نازار اۋدارۋدا. مۇندا جيدەكتەر ىرى بولىپ وسەدى. جيدەكتەردىڭ ونىمدىلىگى توپىراق پەن كليماتقا قاراي وزگەرۋى مۇمكىن.

بىراق ماسەلەنىڭ تۇيتكىلى مىنادا: زەرتتەۋلەر كەيبىر داستۇرلى قىتاي دارى-دارمەكتەرىنىڭ ينگرەديەنتى بولىپ تابىلاتىن ەرابۋ تەڭىز جىلانىنىڭ بويىندا اقسەركەدەن دە كوپ «ومەگا-3» مايلى قىشقىلى بار ەكەنىن كورسەتكەن. «ومەگا-3» قىشقىلدارىنىڭ قىجىل مەن زيياندى حولەستەرولدى ازايتاتىنى، تانىمدىق قابىلەتتى جاقسارتىپ، كۇيزەلىستى جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسەتىنى بەلگىلى. قازىر ولار تەرىگە كۇتىم كورسەتۋ ونىمدەرىنىڭ بىرقاتارىندا قولدانىلادى. 2000 جىلدارى جاپون عالىمدارى ەرابۋ مايىن تىشقاندارعا بەرگەننەن كەيىن ولاردىڭ جۇزۋ مەن لابيرينت ىشىندە جولدى تەز تابۋ قابىلەتتەرىنىڭ ارتقانىن بايقاعان.

«ادامدار ەڭ ەجەلگى ارى ەڭ تيىمدى، عىلىمي جاعىنان دالەلدەنگەن دارىلەردىڭ بىرى – اسپيريننىڭ دە داستۇرلى مەديتسينادان كەلگەنىن ۇمىتىپ جاتادى»، – دەيدى جىمييا قاراعان يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا مەكتەبىنىڭ فارماكولوگييا پروفەسسورى يۋنگ چي چەنگ. ەجەلگى مىسىرلىقتار اۋىرعان جەرلەرىنە ميرتا جاپىراقتارىن كەپتىرىپ پايدالانسا، ب.ز.د. IV عاسىردا ومىر سۇرگەن گرەك دارىگەرى، باتىس مەديتسيناسىنىڭ اتاسى سانالاتىن گيپپوكرات قىزۋ كوتەرىلگەندە تال قابىعىنىڭ سىعىندىسىن جازىپ بەرەتىن بولعان. 1800 جىلدارى ەۋروپا عالىمدارى ونى سينتەزدەگەنگە دەيىن ەكەۋىنىڭ دە قۇرامىنداعى بەلسەندى ينگرەديەنتتىڭ ساتسيتسيل قىشقىلى ەكەنى بەيمالىم بولىپ كەلدى. بۇگىندە اسپيريندى الەمدەگى شىعىنى ەڭ تومەن، بىراق پايداسى وراسان زور بىردەن-بىر دارى دەپ ايتۋعا بولادى.

«بۇل – عىلىم مەديتسينانىڭ ىزىمەن جۇردى دەگەن سوز، كەرىسىنشە ەمەس، – دەيدى چەڭ، – بارى ادامداردىڭ تال قابىعىنىڭ پايداسىن كورۋدەن جانە ونى اۋرۋدى ەمدەۋدە پايدالانۋىنان باستالدى».

اسپيريندى داستۇرلى ەم-دوم اراسىندا قالعان جالعىز زاماناۋي دارى دەۋگە كەلمەيدى. 1972 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا تۋ يوۋيوۋ ەسىمدى دارىحانا قىزمەتكەرى قىتايدىڭ IV عاسىرداعى الدەبىر فورمۋلاسى نەگىزىندە بەزگەك اۋرۋىنا قارسى دارى ويلاپ تاپقانىن جارييالاعان بولاتىن. بۇل چەڭنىڭ براۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فارماكولوگييا بويىنشا مەديتسينا عىلىمىنىڭ كانديداتى ديپلومىن العان كەزبەن تۇسپا-تۇس كەلدى.

گۋانچجوۋ بازارىنداعى مىنا دۇكەندە تەك كيىكتىڭ دەنە مۇشەسىن عانا ساتادى. تاۋار قاتارىندا مۇيىز، اتالىق جىنىس مۇشەسى مەن سىڭىرلەرى دە بار، بۇل داستۇرلى فورمۋلالاردا كوپ پايدالانىلادى. اڭ-قۇس ورگاندارىنىڭ كۇماندى قولدانىلۋى – باتىس­تىڭ قىتاي مەديتسينا­سىن قابىلداي بەرمەۋىنىڭ بىردەن-بىر سەبەبى.

ۆەتنام سوعىسى كەزىندە تۋ بەزگەك اۋرۋىمەن كۇرەسۋ ۇشىن ۆەتكونگتەگى قۇپييا اسكەري جوباعا تارتىلدى. اسكەر شىعىنىنىڭ شامامەن جارتىسى وسى اۋرۋ كەسىرىنەن بولدى. باتىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى دە 200 مىڭنان استام كومپاۋندتى سكرينينگتەن وتكىزۋ ارقىلى وسى كەسەلدى جەڭۋدىڭ جولدارىن قاراس­تىرىپ جاتتى. بىراق تۋ يوۋيوۋگە «سۇراقتىڭ جاۋابى قىتايدىڭ داستۇرلى مەديتسينالىق ەڭبەكتەرىندە بار ما ەكەن» دەگەن وي مازا بەرمەدى. ول قىزۋ ەمىمەن بايلانىستى بىرنەشە وسىمدىكتى سىناپ كورىپ، سارى گۇلدى شوپ – اششى جۋساننان (Artemisia annua) جاسالاتىن دارىنى ويلاپ تابادى. زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان دارى «ارتەميزينين» دەپ اتالدى. ميلليونداعان ادام ومىرىن قۇتقارىپ قالعاندىقتان 2015 جىلى وعان مەديتسينا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعى بەرىلگەن.

چەڭنىڭ ارتىنان يەل ۋنيۆەرسيتەتىندەگى لابيرينت تارىزدەس زەرتحاناعا قاراي قادام باسىپ كەلەمىن. مۇرنىمدى تۇرلى يىس جارىپ بارادى. ونىڭ توبى مۇندا مەديتسينالىق قۇندىلىعىن زەرتتەۋ ۇشىن تۇرلى شوپتەردىڭ قاسيەتتەرىن تالداۋمەن اينالىسادى. بۇلكىلدەگەن تۇرلى حيمييالىق تاجىريبەلەر اراسىندا قارا بۇرىشتىڭ، گۇلشە، كامفورا، زىمبىر، چيلي، دارشىن مەن باسقا دا مەن بىلمەيتىن شوپ يىسىن سەزدىم. تاماعىم قىجىلداپ كەتتى. قازىر تۇشكىرىپ جىبەرەتىندەيمىن. تاي تاماقتارىنا تابەتىم اشىلىپ كەتكەنىن بايقادىم.

العاشىندا چەڭ داستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىنىڭ ستەرەوتيپتى جاقتاۋشىسى سيياقتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. تايۆاننان اقش-قا كوشىپ كەلگەنىنە ەلۋ جىل وتسە دە، ول الى كۇنگى دەيىن اعىلشىنشا اكتسەنتپەن سويلەيدى. 74 جاستاعى اقساقال – كوپتەگەن كونە داستۇردى كورىپ وسكەن بۋىن وكىلى. «بىراق مەنىڭ، شىنىمەن دە، قىتاي مەديتسيناسىنان كوپ حابارىم جوق ەدى»، – دەيدى ول. ول بالا كەزىندە اتا-اناسى عىلىمعا نەگىزدەلگەن مەديتسينانى ۇستاناتىن دارىگەرلەرگە اپارعاندارىن ايتىپ وتتى.

قىتايدىڭ چەندۋ قالاسىنداعى ادامعا لىق تولى كلينيكانىڭ بىرى. داستۇرلى مەديتسينا دارىگەرى قابىلداۋداعى ناۋقاستىڭ تامىرىن تەكسەرۋدەن وتكىزۋدە. وسىدان سوڭ ول سيمپ­تومداردى انىقتاۋ ۇشىن ناۋقاستىڭ تىلى مەن باسقا دا ورگاندارىن تەكسەرىپ، ارتىنشا دەنە بالانسىن قالپىنا كەلتىرۋ ارى اعزانىڭ اۋرۋمەن كۇرەسۋىنە كومەكتەسۋ ۇشىن ەم تاعايىندايدى.

«گەپاتيت ب» تارىزدەس سوزىلمالى اۋرۋلارعا قارسى انتيۆيرۋستىق دارىلەردى شىعارا وتىرىپ، چەڭ وز زەرتتەۋلەرىنە عىلىمي نەگىز بەرۋگە بار كۇشىن سالدى. سونداي-اق ول «جۋسان سيياقتى ەمدىك قاسيەتى بار شوپتەن جاسالاتىن باسقا دا دارى-دارمەكتەردى شىعارۋعا بولا ما» دەپ ويلاپ قويادى. چەڭ بانكانىڭ قاقپاعىن اشىپ، بىر شوكىم «PHY906» ۇنتاعىن قولىما ۇستاتتى. اتاۋىن وزى بەرگەن بۇل ميكس تورت شوپتىڭ قوسپاسى ەكەن.

«دامىن كورىڭىز»، – دەدى ول. مەن تيتىمدەي عانا تىلىمە باستىم. اششى ەكەن، قىزىلميياعا ۇقسايدى.

1990 جىلدارى چەڭ ىش وتۋ مەن قاتتى جۇرەك اينۋى سەكىلدى جاناما اسەرىنەن بولۋى كەرەك قاتەرلى ىسىككە شالدىققان ناۋقاستاردىڭ حيميو­تەراپيياعا جۇگىنۋدى توقتاتقانىن بايقايدى. ادەتتە، حيميوتەراپييانىڭ تولىق كۋرسىن وتكەن ناۋقاستار الدەقايدا ۇزاق جاسايتىنىنان حاباردار چەڭ جاناما اسەرلەردى ازايتۋ ارقىلى ومىردى ۇزارتۋعا بولادى دەپ ويلادى. سونداي-اق ول قىتاي مەديتسيناسىندا ديارەيا مەن جۇرەك اينۋىنا قارسى كوپتەگەن شوپتىك ەم-دومنىڭ بار ەكەنىن دە بىلەتىن.

كلاسسيكالىق قىتاي تىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ونىڭ شۆۋ-حۋەي ليۋ ەسىمدى ارىپتەسى – يەل ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ەجەلگى قىتايدىڭ مەديتسينالىق ەڭبەكتەرىنىڭ ۇلكەن جيناعىن زەرتتەگەن فارماتسەۆتيكالىق حيمييا ەكسپەرتى. ول ازداپ بۇكتەتىلە جيىرىلىپ قالعان بامبۋكتەن جاسالعان قاعازعا باسىلعان «سۋىق زييانى تۋرالى تراكتات» اتتى ەجەلگى كىتاپتان ديارەيا، ىش پەن اينالشىقتى كۇيدىرەتىن اۋرۋدىڭ ەمى رەتىندە توماعاشوپ، قىزىلمييا، شۇعىنىق پەن قىتاي قۇرماسى قوسپاسىنىڭ 1800 جىلدىق رەتسەبىن تابادى.

چەڭ توبى وسى شوپتىك فورمۋلانىڭ تۇرلى قوسپالارىن سىناقتان وتكىزە باستايدى. سوڭعى جيىرما جىلدا ولار تىشقاندارعا ۇزدىكسىز ەكسپەريمەنت جاساي جۇرىپ، قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋدىڭ تۇرلى جولدارىن قاراستىرعان. چەڭ ۇمىتتەنگەندەي، وسى شوپتىك فورمۋلانى قابىلداعان ناۋقاستاردا جۇرەك اينۋى مەن وزگە دە اسقازان-ىشەك قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى باسىلعان. ەشكىم كۇتپەگەن تاعى بىر اسەرى دە بايقالدى: وسى شوپتىك فورمۋلانى قابىلداعان ناۋقاستاردىڭ ىسىكتەرى قابىلداماعاندارعا قاراعاندا كىشىرەيە تۇسكەن.

«مەن مۇندايدى كۇتپەگەن ەدىم، – دەيدى چەڭ، – ەندىگى سۇراق: نەلىكتەن؟»

ەكى ايلىق سابي دەنەسىن زالالسىز­داندىرىپ، جازدىڭ ىلعالدى ايلارىندا سەرگىتۋ ۇشىن شوپ سولىنە شومىلدىرىلدى. مۇنداي پروتسەدۋرا جارا بولىپ سىرتقا شىققان اۋرۋدى ەمدەۋ ۇشىن عانا ورىندالمايدى، بۇل – جالپى دەنە ساۋلىعى جونىندەگى قىتاي پالساپاسىنىڭ بىر بولىگى.

Johnson & Johnson مەن Bristol-Myers Squibb – قاتەرلى ىسىككە قارسى دارى شىعاراتىن ىرى وندىرىس ورىندارى دا وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن بىلگىلەرى كەلەدى. مەن فيلادەلفييادا وتكەن فارماتسەۆتيكالىق كونفەرەنتسييادا جەتەكشى فارماتسەپتيكالىق ۇيىم وكىلدەرىنىڭ الدىندا «PHY906»-تىڭ قالاي اسەر ەتەتىندىگى تۋرالى چەڭنىڭ ۇلى پەيكۆەننىڭ بايانداماسىن تىڭدادىم. ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى، بيزنەس ماگيسترى، 43 جاستاعى پەيكۆين «PHY906» دارىسىن نارىققا شىعارۋ ۇشىن ارى باسقا دا شوپتىك دارىلەر ويلاپ تابۋ ماقساتىمەن اكەسىنە قوسىلدى. ۇستىنە جاقسى تىگىلگەن قويۋ سۇر تۇستى كوستيۋم كيگەن ول – شىعىس پەن باتىس مەديتسينا الەمىن جالعاستىراتىن بىردەن-بىر مامان. كلاسسيكالىق ماندارين تىلىندە سايرايتىن ارى مەديتسينالىق تەرميندەر مەن سيليكون جازىعىنىڭ جارگوندارىن تۇگەل بىلەتىندىكتەن ونىڭ سوزى ادام سەنەتىندەي اسەر قالدىرادى.

پەيكۆيننىڭ ايتۋىنشا، وسى قوسپا بەرىلگەن تىشقان ىسىكتەرىن ابدەن تالداعاننان كەيىن زەرتتەۋشىلەر ىسىكتى جەيتىن ماكروفاگتاردىڭ – قاتەرلى ىسىكتىڭ جاسۋشالارىن جۇتىپ قوياتىن اق قان تۇيىرشىكتەرىنىڭ ەداۋىر كوبەيگەنىن بايقاعان. جۇمباقتىڭ كىلتى شوپتەردىڭ وزارا ارەكەتىندە جاتقانعا ۇقسايدى. «ماسەلە مىنادا، – دەيدى پەيكۆين، – «PHY906» حيميكاتتاردىڭ كوكتەيلى تۇپ-تۋرا جيتس-كە شالدىققان ناۋقاستاردى ەمدەۋدە، ايتەۋىر، تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن دارىلەر قوسپاسى سيياقتى. بىز باستاپقى فورمۋلانى تۇرلەندىرىپ، ونى زاماناۋي، عىلىمعا نەگىزدەلگەن تەراپييامەن ۇيلەستىرۋدەمىز».

«بۇگىنگە دەيىن بىز «PHY906» فورمۋلاسىن توق ىشەك پەن تىك ىشەك، باۋىر مەن ۇيقى بەزى قاتەرلى ىسىگى بار سەگىز ناۋقاستى ەمدەۋدە تۇرلى حيميوتەراپييا دارى مەن ساۋلە قولداندىق، – دەيدى پەيكۆين اۋديتوريياعا قاراپ، – «PHY906» اقش-تا پايدالانىلۋىنا رۇقسات بەرىلگەن العاشقى مۋلتي-شوپتى دارى بولادى دەپ سەنەمىز».

پەيكۆين ەكەۋمىز اسا جىلدام پويىزبەن قىتايدىڭ «جۇرەگىنە» قاراي زۋلاي ەنىپ كەلەمىز. كولىگىمىز جول ۇستىندە قالقىپ كەلە جاتقانداي، جۇرىسىمىز كادىمگىدەي جەڭىل. تەرەزەدەن ەجەلگى قىتاي جەرى ەمىس-ەمىس كورىنەدى: قىستىڭ سۇرقاي اسپانى استىنداعى ۇشى-قيىرىنا كوز جەتپەيتىن قۇراق-قۇراق فەرمالار. فەرمەرلەردىڭ اتى-جوندەرى مەن ورنالاسقان جەرىن جارييالاماۋ شارتىمەن پەيكۆين مەنى ەمدىك شوپتەرىن الاتىن جەرلەرىنە اپارۋعا كەلىستى.

اسكەري قىزمەتتە العان جاراقاتىن ەمدەۋ ۇشىن د.حەندريكس اكۋپۋنك­تۋرا مەن شوپتى ورتەۋ ارقىلى دەنەنى قىزدىراتىن پروتسە­دۋرا – موكسوتەراپييا قابىلداۋ­­دا. سۇيەك شورى بار ونىڭ مويىن ومىرت­قاسىنداعى ديسكتەرى جىلجىپ، ميىنا زاقىم كەلگەن. ونىڭ باسى اۋىرىپ، قولدارى دا ۇيىپ قالا بەرەدى.

بيداي، كۇرىش پەن راپس داندەرى اراسىندا سان تۇرلى ەمدىك شوپ وسەتىن جەر تەلىمدەرىنە دە ورىن بار. بۇل مىڭداعان قىتاي ۇشىن كاسىپتىڭ بىر كوزىنە ارنالعان. شوپتەن جاسالاتىن دارىلەرگە دەگەن جاھاندىق «تابەتتىڭ» ارتۋىنا بايلانىس­تى قىتايلىق فەرمەرلەر جەر تەلىمدەرىنىڭ كولەمىن، ىڭعايى كەلسە، ۇلعايتۋعا تىرىسىپ باعۋدا. 2017 جىلى ەلدىڭ مەديتسينالىق شوپتەردى وسىرۋ يندۋستريياسىنىڭ اينالىمى شامامەن 25 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراعان.

الايدا مەديتسينالىق شوپتەردى وسىرۋدىڭ ماشاقاتى وتە كوپ. قازىرگى ىستەپ جۇرگەن جۇمىسىڭىزدى تاستاپ، بۇل سالاعا كوشپەس بۇرىن ابدەن ويلانعانىڭىز ابزال. اربىر شوپتىڭ حيمييالىق قۇرامى قۇبىلىپ تۇرادى. بۇل كوپتەگەن فاكتورعا تاۋەلدى: توپىراقتاعى مينەرالدار، القاپتىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى، ەگىستىكتى جيناۋ مەزگىلى مەن ادىستەرى. بۇدان بولەك، كەيبىر قوسالقى تۇرلەر دال بىردەي كورىنگەنىمەن، حيمييا­لىق قۇرامى سال وزگەشەلەۋ بولىپ كەلەدى.

اقش-تاعى اس ونىمدەرى مەن دارى-دارمەكتەرىن قاداعالاۋ باسقارماسىندا (قىسقاشا – اودقب) تەك ەكى شوپتىك دارىگە عانا رۇقسات بەرىلۋىنىڭ بىر سەبەبى وسىنداي قيىندىقتاردىڭ بولۋىنان. بۇلاردىڭ بىرى – جاسىل شاي سىعىندىسىنان جاسالاتىن سۇيىر تۇيمەشىك، ەكىنشىسى – وڭتۇستىك امەريكادا وسەتىن ايداھار اعاشىنىڭ سولىنەن جاسالاتىن ىش وتۋگە قارسى دارى. ەكەۋىنىڭ دە قۇرامىندا بىر عانا شوپ بار، بىراق «PHY906» تورت شوپتىڭ قوسىندىسى بولىپ تابىلادى. بۇل تۇراقتى ونىم الۋ ۇشىن كوبىرەك تۇراقسىز فاكتورلاردى قاداعالاۋ كەرەك ەكەندىگىن بىلدىرەدى. «اودقب بەكىتكەن قۇرامىندا تۇرلى شوپ بار دارىلەردىڭ بولماۋىنىڭ بىر سەبەبى دە – وسى ماشاقات»، – دەيدى پەيكۆين.

اقىرى بىز دىتتەگەن جەرىمىزگە دە جەتتىك. مۇندا «PHY906» وندىرىلەدى. اياعىندا ابدەن بالشىق بولعان ەتىك، ۇستىندە اۋىر كۇرتەشە، باسىندا بەيسبولكاسى بار چەن ەسىمدى فەرمەر كلاسسيكالىق قىتاي تىلىندە عانا سويلەيدى. ول iPhone ۇيالى تەلەفونىن شىعارىپ، Siri-دەن وزى وسىرەتىن داقىلدى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋدى سۇرادى. تەلەفوننان «Peony»، ياعني شۇعىنىق دەگەن جاۋاپ الدىق.

بىز ونىڭ شۇعىنىق پەن توماعاشوپ بۇتالارى وسكەن ەگىستىك القابىن ارالاپ جۇرگەنىمىزدە ول داقىلداردى الماستىرۋ، توپىراق پەن سۋ اناليزى، شوپتەردى وسىرۋ مەن جيناۋ ادىستەرى تۋرالى اڭگىمەلەدى. تاسىمالداماستان بۇرىن «سان تەن» تەحنولوگتارى تۇر-تۇرىمەن رەتتەلگەن ونىمگە كوپتەگەن سىناق جۇرگىزەدى. ميكرواعزالار، توكسين مەن اۋىر مەتالداردى، سونداي-اق باسقا دا ساپالىق كورسەتكىشتەردى قايتا-قايتا تەكسەرۋ قانداي دا بىر قاتەلىكتى بولدىرماۋ ماقساتىمەن جاسالادى.

چەڭدۋداعى وتپەن ەمدەۋ پروتسەدۋراسىندا الكوگول سىڭىرىلگەن ماتا ناۋقاستىڭ ۇستىنە جايىلىپ جابىلادى. ول تەرىنى قىزدىرىپ، پورلاردى اشۋ ۇشىن كەرەك. مۇنىمەن وت قويىلاتىن «سيقىر» تاۋسىلمايدى. كەزەك شوپ ارالاستىرىلعان مايعا كەلەدى. بۋىن اۋرۋلارى مەن باسقا دا كەسەلدەردى ەمدەۋ ۇشىن قولدانىلاتىن بۇل تەراپييا پايداسى الى دە زەرتتەلۋى كەرەك ەكەنى سوزسىز.

«تۋرا فەرمادان كەلىپ، ۇستەلىمىزگە تۇستى» دەگەندى ەستىگەن شىعارسىز، – دەيدى پەيكۆين، – ال بىزدە «فەرمادان توسەككە جەتكىزەمىز» دەگەن دۇرىسىراق شىعار».

«شوپ-دارىلەر شىعاراتىن كوپتەگەن كومپانييا ولاردى مۇنداي فەرمالاردان المايدى. ولار شوپتەردى بوچجوۋدان ساتىپ الادى»، – دەيدى چەن.

ەگەر سىز Amazon سايتىنان قىتاي شوپتەرىن ساتىپ الاتىن بولساڭىز، ولاردىڭ قىتايدىڭ «مەديتسينا ورداسى – بوچجوۋ» قالاسىنان وتكەن بولۋى ىقتيمالدىعى ايتارلىقتاي جوعارى. كۇن سايىن بىر الىپ عيمارات ىشىندە 10 000 ساۋداگەر وڭتۇستىك-شىعىس ازييانىڭ ار بولىگىندەگى 30 000 ساتىپ الۋشىعا تۇرلى ونىم ساتادى.

بوچجوۋعا بارعانىمدا تاڭعى ۋاقىتتىڭ وزىندە بازاردىڭ ىشىندە ادامدار ارانىڭ ۇياسىنداي قۇجىناپ تۇرعانى ەسىمدە. مەن شەتسىز وتكەلدەرمەن بىر – كوتەرىلىپ، بىر تۇسىپ كەلەمىن: بىر-بىرىنە جالعاسقان ۇڭگىردەي بولمەلەر، ارقايسىسى بوشكە، قاپ، تۇعىرىق پەن تەگەرشىكتى اربالارعا تولى. مۇندا قۇددى  كەز كەلگەن تاۋاردى تابۋعا بولاتىنداي. سان الۋان وسىمدىك، تۇرلى-تۇستى مينەرال، جانىڭ قالاعان ماقۇلىق دەيسىز بە، نە كەرەكتىڭ بارى بار. سولاردىڭ اراسىندا مارالدىڭ اتالىق جىنىس مۇشەسى، ادام پلاتسەنتاسى، بۋيۆول سۇيەگى مەن كەپتىرىلگەن تەڭىز اتبالىعى سەكىلدى ەكزوتيكالىق دۇنيەلەر دە كەزىگەدى. كوكونىس بازارىنداي تۇگەل بىر بلوك بارلىق دەرتكە داۋا – ادامشوپكە ارنالىپتى: قىزىل، اق، جابايى، قولدا وسىرىلگەن، جاڭادان جۇلىنعان، كەپتىرىلگەن. باعالارى بىرنەشە دوللاردان بىرنەشە مىڭ دوللارعا دەيىن قۇبىلادى.

مەن مۇندا دۇنيەجۇزى بويىنشا ساتىلاتىن قىتايدىڭ كوپتەگەن شوپ-دارىسىن تەگىن كورۋگە كەلدىم. بايقاعانىم، مۇندا اربىر ينگرەديەنتتى تابۋعا بولادى. بىراق ولاردىڭ قالاي جانە قايدا وسىرىلگەنى تۋرالى بىلۋىڭىز نەعايبىل. ارينە، «PHY906» ۇشىن بارلىق تورت ينگرەديەنتتى دە وڭاي تابامىن. بىراق ونى ساتاتىندار – شوپتىڭ قايدان كەلگەنىن بىلمەيتىن دەلدالدار.

چەڭدۋ توڭرەنتاڭ داستۇرلى دارىحاناسىنداعى فارماتسەۆت قوسپالاردى قاعاز كونۆەرتتەرگە سالىنعان دوزالارعا بولە وتىرىپ، شوپتىك دارىلەردى سالىپ بەرۋدە. ۇيىنە بارعان سوڭ پاتسيەنتتەر ولاردى شايمەن قايناتىپ ىشەدى.

بازاردان شىقپاس بۇرىن جاس مارال مۇ­­يىزى سەكتسيياسى جانىنداعى شىنى قوراپتاعى سارعىش سۇيىقتىق قۇيىلعان قاز-قاتار شولمەكتەرگە كوزىم تۇستى.  ساتۋشىدان مۇنىڭ قانداي ينگرەديەنت ەكەنىن سۇرادىم. ول كورشىسىنە سۇراعىمدى اۋدارتقاننان كەيىن: «ايۋدان» الىڭىز، وتە جاقسى»، – دەدى.

پول ايزيو ايۋلاردى قاتتى جاقسى كورەدى. ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Visible Heart زەرتحاناسىنىڭ باسشىسى رەتىندە ول ايۋلاردىڭ ەرەكشە فيزيولوگيياسىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. ايزيو – شتاتتىڭ تابيعي رەسۋرستار باسقارماسىمەن بىرىگىپ، ايۋلاردىڭ قالاي ۇيىقتايتىنىن زەرتتەيتىن توپ قۇرعان ادام.

ۇزىن بويلى، ارىقشا كەلگەن، شاشى جارتىلاي اعارعان ايزيو ايۋلارعا قاتىستى جاعداياتتار تىزىمىن تەز سارالاپ شىقتى. ولار التى اي قوزعالىسسىز جاتسا دا، دەنساۋلىعىنا ەش زييان كەلمەيدى. ولاردىڭ تىنىستاۋى مينۋتىنا ەكى مارتەگە دەيىن كەمىسە، دەنە تەمپەراتۋراسى 10 پايىزعا تومەندەيدى. مۇنداي جاعداي ادام اعزاسىندا گيپوتەرمييا تۋدىرار ەدى. ولار جۇيەلى تۇردە دەنەسىندەگى مايدىڭ جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلعانىمەن، بۇلشىق ەتتەرىن ساقتاي الادى. ال جۇرەگى 20 سەكۋندقا دەيىن ۇزىلىس جاساسا دا، ەشقاشان قانى ۇيىمايدى. ەگەر ادام جۇرەگى بىرنەشە سەكۋند قانا كىدىرىس جاساسا، قان ۇيىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. دەسەك تە، ەگەر الدەبىر جىرتقىش قاۋىپ توندىرىپ، تىم جاقىن كەلسە، ايۋ اپانىن قورعاۋ ۇشىن ۇيقىسىنان ەركىن ويانا الادى. «ونىڭ جۇرەگىنە ەشبىر زييان كەلمەيدى»، – دەيدى ايزيو.

قىتاي ادەبيەتىندەگى ايۋدىڭ وتى تۋرالى ەڭ العاشقى جازبالار XVI عاسىردان قالعان «قىزمەتكەردىڭ مەديتسينالىق قۇپييالارى» دەپ اتالاتىن 40 تومدىق تراكتاتتا كەزدەسەدى. مۇندا ايۋدىڭ وتىن باۋىر اۋرۋىن، سونداي-اق گەمورروي مەن باسقا دا كەسەلدەردى ەمدەۋگە پايدالانۋعا بولاتىندىعى جازىلعان. 1902 جىلى شۆەدتىڭ بىر عالىمى ايۋ وتىندەگى حيمييالىق ەلەمەنتتى يزولياتسييالاپ، كەيىننەن ونى «ۋرسودەزوكسيحولدى قىشقىل» دەپ اتادى. قازىر ول باۋىر اۋرۋى مەن بۇيرەك تاسىنا قارسى دارىلەردىڭ قۇرامىندا بار.

بىراق ايزيو مەن باسقا زەرتتەۋشىلەر باۋىر وندىرەتىن، وت قابىندا ساقتالاتىن ارى قان اينالىمىنداعى گورمون بولىپ جاسىرىنعان ايۋ وتىندە تالاي سىر بار دەپ سەنەدى. ولار بىرقاتار تەراپييالاردى، سونىڭ ىشىندە بۇلشىقەت ديستروفيياسى مەن توسەككە تاڭىلعان ناۋقاستاردى ەمدەۋدىڭ ادىستەرىن تابۋدى كوزدەپ وتىر.

يەلدەگى چەڭنىڭ زەرتتەۋ توبى مىنا Ganoderma tsugae ساڭىراۋقۇلاعىن زەرتحانادا وسىرىپ شىعاردى. ونىڭ جانۋارلارداعى كولورەكتالدى ىسىكتەردى كىشىرەيتەتىنى انىقتالدى. «قىتايلىقتار شوپتى عاسىرلار بويى پايدالانىپ كەلەدى، – دەيدى چەڭ، – عالىمداردىڭ جۇمىسى – قاي فورمۋلا تيىمدى ارى نەلىكتەن سولاي ەكەنىن انىقتاۋ».

ول ۇيقى شاقىراتىن جانە جۇرەگى اۋىراتىن ناۋقاستارعا كومەكتەسۋى مۇمكىن وت كومپونەنتتەرىنىڭ ۇش كلاسىن انىقتادى: مايلى قىشقىلدار، وت قىشقىلدارى مەن دەلتا وپيويدتەر. دوڭىزعا جاسالعان سىناق كەزىندە ول جۇرەكتى سۋىرىپ العانعا دەيىن ونىڭ اينالاسىنداعى قورعاۋشى مەمبراناعا وسى سينتەتيكالىق قوسپا بار ينەنى سالادى. بۇل سوعىپ تۇرعان جۇرەكتى وسى قوسپامەن قاپتاۋ ۇشىن كەرەك ەدى.

«ەگەر جۇرەكتى 24 ساعات بويى ساقتاي الاتىن بولساق، ونى الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىنە اپارۋعا بولار ەدى، – دەيدى ايزيو، – ال بۇل ورگانداردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرار ەدى».

مەن ودان: «قىتايلىقتاردىڭ ايۋ وتىن ىشۋ تاجىريبەسىنىڭ، شىنىمەن، دەرتكە داۋاسى بولا ما؟» – دەپ سۇرادىم. ول: «مۇمكىن»، – دەپ، ونىڭ قۇرامىندا حيميكاتتار قانعا ارالاسىپ، جۇرەك پەن وزگە ورگانداردان وتەتىنىن اتاپ ايتتى. ول وت قۇرامىنداعى حيميكاتتاردى سينتەزدەۋگە بولاتىنىن ايتا كەلە ايۋلاردى وتىنە بولا فەرمادا اسىراۋ ىسىن قۇپتامايتىنىن اڭعارتتى. بىراق عىلىمنىڭ اتى – عىلىم. ەجەلگى قىتايلار ايۋ وتى ادامعا قالاي كومەكتەسكەنىن تۇسىنبەسە دە، ولار ونىڭ پايداسىن بايقاعان.

قولىمداعى شوشقا جۇرەگىنىڭ قاعىسى باياۋلاپ بارا جاتقانىن سەزەمىن. اقىرى ول توقتادى. دوڭىز بىرنەشە ساعات بۇرىن ولگەن. ەندى ونىڭ جۇرەگى دە توقتادى. بەينەبىر بالىقشىنىڭ قولىنا تۇسكەن ماحي-ماحي بالىعىنداي جۇرەك سولىپ بارا جاتىر. بۇل ماقۇلىقتىڭ جىلتىراعان سارى رەڭى ولىپ بارا جاتىپ، وشىپ قالاتىنى بار. قازىر عانا كەتىپ قالعان نارسە قىتايلاردىڭ «تسي» دەپ ايتقانى ما ەكەن دەپ ويلادىم.

اۋرۋحانادا كوز جۇمعان اكەم ەسىمە تۇستى. اسقار تاۋىمنىڭ جۇرەگى قولىنان ۇستاپ تۇرعان كەزىمدە توقتاپ قالعان بولاتىن. كەنەت كەۋدە قۋىسىمدا دۇرسىلدەپ تۇرعان وز جۇرەگىمدى سەزدىم. وندا باسقا قانداي قۇپييا بار ەكەن؟

اۆتور: پيتەر گۆين، فوتو: فريتس حوففمانن


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە،
shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز