.

دالاداعى عاجايىپ!

 

– مىنە، كەلىپ تە قالدىق، – دەدى اۋىل اكىمى يساتاي.

– اقتولاعاي اتتى بورلى تاۋ وسى، – دەپ ونى قوستادى اۋداندىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى لۇقپان ەسىمدى ارىپتەسىمىز.

– فانتاستيكا!!!

بۇل بىزدىڭ اۋزىمىزدان شىققان سوز. دەسەك دەگەنىمىزدەي، قۇبا بەلدەگى اپپاق تاۋ سىلەمدەرىنە ىلىككەنىمىزدە، الدىمىزدان عاجايىپ بىر الەمنىڭ ەسىگى ايقارا اشىلىپ سالا بەرگەن ەدى. ۇزىندىعى 30-35، ەنى 4-5 شاقىرىم جەردى جۇلگەلەي سوزىلىپ جاتقان قىرات قويناۋلارىندا نە جوق دەيسىز. بارى بار. ولاي دەيتىنىمىز، بىر كەزدەرى، ياعني، ميلليون جىل شاماسى بۇرىن تەڭىزدىڭ تۇبى بولعان مۇنداعى ارتۇرلى توپىراق شوگىندىلەرىنەن تۇراتىن ويپاتتا امەريكانىڭ كولورادو شىڭىراۋلارىنداعى كەرەمەتتەر بوي كورسەتكەندەي. سونداي-اق مۇنان اۆسترالييانىڭ ۋلۋ جوتاسىنداعى تىلسىم تىرشىلىككە تولى كورىنىستەر دە كوزگە شالىنىپ قالعانداي. كولىك ىشىندەگى تەرەزە اينەگىنەن جان-جاعىمىزدى وسىلاي بارلاپ-بايقاپ كەلە جاتقانداعى العاشقى اسەردەن تاعى بىر تۇيگەنىمىز مىناۋ بولدى. ول اقتولاعايداعى ۇلكەندى-كىشىلى جارتاستاردىڭ بىرەۋى تازا بوردان، ەكىنشىسى اكتەن، ۇشىنشىسى قابات-قابات ۇلۋتاستاردان، ال قالعاندارى سۇرعىلت توپىراقتى قۇم جەنتەكتەرىنەن تۇراتىندىعى ەدى. وسىلاردى مىڭداعان جىلداردان بەرى جەل مۇجىپ، جاڭبىر مەن قار سۋلارى شايا كەلە، ولاردان تابيعات  انا ەرتەگىلەر ەلىندەگى سيياقتى سانتۇرلى بەينەلەر جاساعان.

– قاراڭىزشى، – دەدى قارسى الدىمىزداعى مىنا عاجايىپتارعا تاڭداي قاعا قاراپ تۇرعان بىزگە يساتاي. – سول جاعىڭىزداعى انا جوتا وركەشتى تۇيەگە، ال ونىڭ ىرگەسىندەگى توبە قابات-قابات شەلپەكتەن تۇراتىن تورتتان اۋمايدى ەمەس پە؟!

– يا.

– ەندى مىنا جاقتاعى تۇبى جىڭىشكە اعاش كەسپەگى سيياقتى، ۇستى جاپىرايعان قالپاقتان اۋمايتىن اكتاس شە؟ بۇل ساڭىراۋقۇلاقتىڭ، يا، سونىڭ ناق وزى عوي. سونداي-اق ونىڭ ارعى جاعىنداعى دوڭگە نازار اۋدارىڭىزشى. مىسىرداعى حەوپس پيراميداسىن كوز الدىعا اكەلمەي مە؟!

– دۇرىس ايتاسىڭ. بارى وزىڭ ايتقان جوباعا كەلەدى.

 

وسىلاي دەگەن بىز سوز كەزەگىندە قاسىمىزداعى سەرىكتەرىمىزگە وز پايىمداۋلارىمىزدى دا ايتۋدى ۇمىتقانىمىز جوق. ول ماسەلەن توڭىرەكتەگى كەيبىر تاۋ بولىكتەرىنىڭ شاحمات تاستارىنا ۇقساستىعى-تىن. وڭ جاعىمىزداعى قورعان مۇناراسى تارىزدى توقال باس شىڭ تۋرا فيگۋراسىن ەلەستەتسە، ويپاتتاعى جەكە دارا تۇرعان اسەم اكتاس شاحمات حانشايىمىنان اۋمايدى-اۋ، اۋمايدى! ال ساي قويناۋلارىنداعى شاشىراپ جاتقان ۇلكەن بورلى كەسەكتەر شە؟ ولاردىڭ ەكى-ۇشەۋى پەشكا، شەتكى بىرەۋى اق لاديا بەينەسىن كوز الدىعا اكەلەدى.

– ادام اياعى تيمەگەن وسى ەلسىز جەر، شىرىشى بۇزىلماعان مىنا تۇمسا تابيعات اياسى تۋرالى تاعى نە بىلەسىزدەر؟ – دەدىك بىز جولباسشىلارىمىزعا. – ەرتەڭ: «قاپ، مىنا بىر جايتتى ايتۋدى ۇمىتىپ كەتىپپىز-اۋ»، – دەگەن وكىنىش بولماسىن. ەستىگەن-بىلگەندەرىڭىزدى ورتاعا سالىڭىزدار. قۇلاق قويىپ تىڭدايىق.

بۇل جونىندە ارعى-بەرگى زاماننان كوپ نارسەنى ايتقان لۇقپان قادىرۇلى بولدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا اقتولاعايدىڭ مىنا وزىمىز بەتتەپ كەلە جاتقان بيىك شوقىسى قۇلشاردىڭ قىستاۋى دەپ اتالادى ەكەن. ەرتەدە وسىنداي ەسىمدى جىگىت بولىپتى. نامىسقوي، كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرماعان ەرجۇرەك ول پاتشا وكىمەتىنە ارقا سۇيەگەن جەرگىلىكتى بيلىك يەلەرىنىڭ وكتەمدىگىنە قارسى شىعىپ وتىرعان عوي. سول ارەكەتى ۇشىن تۇرمەگە دە قامالادى. يتجەككەنگە ايداۋعا قام جاسالعان سوڭعى بىر ساتتە اباقتىدان قاشىپ شىعىپ، اقتولاعايعا جەتەدى دە ونىڭ ەڭ بيىك جەرىن مەكەن ەتەدى. سويتىپ وزىن ۇستاۋعا كەلگەن قۋعىنشىلاردى بەتتەتپەي عۇمىر كەشىپ، 1917 جىلعى كەدەي-كەپشىكتى قورعاعان قىزىل توڭكەرىسكە امان-ەسەن جەتكەن دەيدى.

 

وسى شوقىعا ەنتىگىپ ازەر شىققان بىز اينالاعا بارلاي كوز سالدىق. توڭىرەك تىپ-تىنىش. ۇزىننان-ۇزاق سوزىلعان الاسا تاۋ سىلەمدەرى الاقانداعىداي انىق كورىنەدى. سەرىكتەرىمىزدىڭ سوزىنە قاراعاندا وزىمىز تۇرعان بيىكتىكتەن اتىراۋ جاقتاعى تەڭىز كەنىشى ىلەسپە گازىنىڭ الاۋلاعان جالىنى كۇنى كەشەگە دەيىن انىق بايقالىپ تۇرعان ەكەن. قازىر ونى دۇربىمەن ىزدەپ قاراساڭ دا تاپپايسىڭ. سەبەبى تۇسىنىكتى. 2010 جىلدان باستاپ تشو اسپانداعى اتالمىش فاكەلدى اۋاعا بوسقا جاندىرىپ قويۋدى دوعارعان. ىلەسپە گازدىڭ بىز سوز ەتىپ وتىرعان بۇل اعىنى بۇگىندە وڭىردەگى كىشىگىرىم تەحنولوگييالىق جانە تۇرمىستىق-شارۋاشىلىق نىساندارىن جىلىتۋعا باعىتتالىپتى. «يگى ىس، دۇرىس قادام ەكەن»، – دەدىك بىز بۇعان ىشتەي ريزا بولىپ.

تاۋ بەتكەيىنەن تومەن تۇسىپ كەلە جاتىپ بىزدىڭ كەلەسى بىر نازار اۋدارعان نارسەمىز ول مۇنداعى جەر قىرتىسىنا اق سۇيەك بوپ جابىسىپ قالعان بالىق قاڭقالارىنىڭ قالدىقتارى ەدى. يۋرا داۋىرى دەپ اتالاتىن وسىدان ميلليونداعان جىل بۇرىنعى زاماندا بۇل ويپاتتا شالقىعان تەڭىز بولىپتى. كەيىن ول تارتىلىپ، قۇرعاققا اينالعاندا، ونداعى سۋ جاندىكتەرى جوعارىداعىداي كەيىپكە تۇسكەنى وز-وزىنەن تۇسىنىكتى. قازىر مىنە، بىز سولاردىڭ تاس پەن توپىراققا اينالعان جەنتەكتەرىنە تاڭدانا قاراپ كەلەمىز. ماسەلەن مىناۋ يحتيولوگتاردىڭ تىلىندە گۋبكا، ياعني كەۋەك دەپ اتالادى. بۇل ون بويى تۇرلى تەسىكتەردەن تۇراتىن تەڭىز جاندىگىنىڭ ۇلۋتاسقا اينالعان تۇرى. كەزىندە ول سول ساڭىلاۋلار ارقىلى وزىنىڭ ىشىنە سۋداعى ۇساق مولليۋسكالاردى سورىپ الىپ، سونىمەن قورەكتەنەتىن بولاتىن. ال انا بىر جەردەگى جالتىراپ جاتقان سابي ساۋساعىنداي سۇيەك شە؟ ول ما، ول اكۋلانىڭ تىسى. اپ-ادەمى، سىرتىنا لاك جالاتقانداي اپپاق ۇشبۇرىشتى نەمەسە جەبەنىڭ ۇشى پىشىندەس قاڭقا قالدىعى وتكىر-اق. يەسى جاڭا عانا قايراپ قويعان قانجار سەكىلدى ونى قولىمىزداعى قويىن داپتەر پاراعى ۇستىنە جەڭىل قوزعاپ كورگەننىڭ وزىندە قاعاز بەتىن وڭاي تىلىپ تۇسكەنىن كورىپ تاڭعالدىق. سول سيياقتى مىنا توڭىرەكتەگى توبە-تومپەشىكتەردىڭ بولشەكتەرى بولىپ كەتكەن مەزازوي زامانىنداعى تەڭىز كىرپىلەرى مەن كوررالدى ارال مارجاندارىنىڭ، سكات پەن يحتيوزاۆر سيياقتى الىپ بالىق اتالارى مەن تەڭىز لالاگۇلىنىڭ تامىرلارى، بەلەمنيت جانە اممونيتتەردىڭ قالدىقتارى كورە بىلگەن ادامعا كوپ جايدى اڭعارتقانداي.

 

اقتولاعايدىڭ اكتاستى سايلارى مەن بورلى جارقاباقتارىن اسقان بىر رومانتيكالىق قۇشتارلىقپەن ارالاپ جۇرگەندەگى بىزدىڭ ويىمىزعا ورالعان سوڭعى نارسە: «مۇنداعى جان-جانۋارلار الەمى مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسى قانداي؟ – دەگەن ساۋال ەدى. اڭ مەن قۇستان كورگەنىمىز بۇتا تۇبىنەن تۇرا قاشقان قويان مەن شي اراسىنان تىشقان اۋلاعان تۇلكى بولدى. ولارعا نازارىمىزدىڭ اۋعانىن بايقاعان يساتاي: «كەزىندە مۇندا اقبوكەندەر جىرتىلىپ ايىرىلاتىن»، – دەدى بەتىمىزگە قاراپ. بىراق قازىر بۇل دالا ارۋلارى جوق. 90-جىلدارعى الاساپىراندا اڭ مۇيىزىنەن دارى-دارمەك دايىندايتىن قىتايلىق كومپانييالاردىڭ سۇرانىسىن «قاناعاتتاندىرۋعا»  ىنتى-شىنتىمەن كىرىسكەن اڭشىلار بۇل باعىتتاعى وز ىستەرىن «بەسكە» اتقارعان. سونىڭ سالدارىنان اقبوكەندەر ايتارلىقتاي ازايىپ، بارىنىڭ وزى باسقا جاققا اۋىپ كەتكەن. ايانىشتى جاعداي. ويسىز ىس. وسپادار تىرلىك. كوڭىلىمىزدى باسقا جاققا اۋدارۋ ۇشىن كوككە كوز تىككەنبىز. توبەمىزدە قىران قالىقتاپ جۇر ەكەن. قالىڭ قاۋ، قوردالى مييا اراسىنان پىر ەتىپ الدەبىر قۇس ۇشتى. بوزتورعاي! زەڭگىر كوككە شىعىپ العان سوڭ، وزىنىڭ ادەمى انىنە باستى  دەيسىز. وسىدان كەيىن بىزدى توپ-توپ قارلىعاشتار جاناي  ۇشقان. قاناتتارىنىڭ سۋىلى مەن كوز ىلەسپەس قيمىل-قوزعالىسى قانداي ادەمى ارى اسەرلى دەسەڭىزشى،  شىركىن! «تاۋبە! – دەدىك كۇبىرلەپ. – بار ەكەنسىڭدەر عوي. امان-ەسەن جۇرە بەرىڭدەر وسىلاي».

كەلسەڭ قايتقىڭ كەلمەي، توڭىرەگىڭدەگى تىلسىم، جۇمباق كورىنىستەردى قايتا-قايتا كورۋدەن جالىقپايتىن بۇل جەرگە بىز تاڭەرتەڭ اياق باسقان ەدىك. سوندا مۇنداعى اق تاۋلى ايماق اينالاسىنا اپپاق نۇر شاشىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنگەن. قازىر كەش. ەندى قاراساق، ەڭكەيىپ بارا جاتقان كۇنمەن بۇل وڭىر كەمپىرقوساق تارىزدى تۇرلى-تۇستى بوياۋعا بولەنىپ تۇر. كەرەمەت! عاجاپ! ەش جەردە كەزدەسپەيتىن كورىنىس. قايتالانبايتىن قۇبىلىس. وسى بايقاعانىمىزدى كوڭىل تۇكپىرىنە تەرەڭ ۇيالاتىپ، كولىكتەگى كوپ ادام تابيعات انا تۋدىرعان تاعى بىر تىلسىم بەينەگە يە توبەگە تايانا بەردىك. جانىنان وتە بەرە بايقاساق، الىسقا قاراپ تۇرعان اڭشى مەن قاسىندا شوقيىپ وتىرعان ونىڭ بورىباسار يتىنەن اۋمايدى-اۋ، اۋمايدى. وعان بارىمىز بىراۋىزدان «كوكجيەككە كوز تىككەندەر» دەپ ات قويدىق تا الىستان بۇلدىراعان دوڭدەگى تاعى بىر سۇلباعا قارادىق. مەكتەپتەگى تاريح وقۋلىعىنان كورگەن ەتجەڭدى، وكتەم مىنەزدى ايەل زاتىنا ۇقساي ما، قالاي؟ كىم ەدى ول؟ تاپتىق. يا، سول… سونىڭ وزى. ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ پوشىمى عوي.

 

… وسىلاي دابىرلاسىپ كەلە جاتقانىمىزدا كۇن دە باتتى. توڭىرەكتى ىلە قاراڭعىلىق باستى. سونىمەن بىرگە اڭگىمەمىز دە ۇزىلدى. ال، الدىمىزدا  جول. اۋدان ورتالىعى قاراۋىلكەلدىگە باراتىن ۇزاق جول. بىر بەلەستەن سوڭ…، بىر بەلەس. جەتكىزەر ەمەس شەگىنە…

 اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ، فوتو: كونستانتين كيكۆيدزە، ۆلاديسلاۆ ياكۋشكين

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز