.

قاراتاۋدىڭ جابايى جۇزىمى

بىزدىڭ بۇل ولكەگە جول شەگۋىمىزگە كەزدەيسوق وقيعا سەبەپ بولدى.

قالاي دەيسىز عوي؟

جالپى مەرزىمى بىر جەتىلىك جولساپاردىڭ ات باسىن وڭتۇستىك وڭىرىندەگى بايدىبەك اۋدانىنىڭ الىس مال جايىلىمىنان قايىرعان بەتىمىز ەدى. كەنەت تاۋ اڭعارىنداعى قاپتال جولدا بىرىنىڭ ارتىنان بىرى ۇزدىك-سوزدىق بوپ شۇباتىلىپ كەلە جاتقان ادامدارعا كوزىمىز تۇستى. ولار ارتىنىپ-تارتىنىپ العان. ارقايسىسىنىڭ يىعىندا اۋزىن بايلاعان كەنەپ دوربالارى بار. ونى بىلاي قويعاندا، قولدارىنداعى اعاش بۇتاقتارى مەن جاپىراقتارىنىڭ وزى الگىلەرگە كىم-كىمنىڭ دە بولماسىن نازارىن ەرىكسىز اۋدارتقانداي.

يەن تاۋدىڭ ىشىندە جۇرگەن بۇل نەعىلعان ادامدار؟ تۋريستىك مارشرۋتپەن جۇرگەن ساياحاتشىلار ما؟ جو-جوق. ولاي دەۋگە تىپتەن نەگىزسىز. سوندا كىمدەر؟

كەزدەيسوق كورىنىستەن تۋىنداعان جوعارىداعى سۇراقتاردىڭ شەشىمىن تاپپاي داعدارعان بىز نە دە بولسا الگىلەرمەن جولىعىسۋعا بەل بايلادىق. ماشينا اينەگىنەن كورىپ كەلەمىز، تاستاق جولدان توتەلەي سالعان «نيۆانىڭ» جۇرىسىنەن سەكەم العان الدىڭعى قاتارداعى بىر-ەكەۋ قولدارىنداعى اعاش بۇتاقتارىن قالىڭ شوپ اراسىنا قاراي جىتىرا باستادى. ال، ارتتاعىلار بولسا مۇلدە بەيقام.

– تۇھ. ورمانشىلار ەكەن دەسەك…

قارسى الدىمىزدا تۇرعان ەكەۋدىڭ بىرى – وڭ جاقتاعى جالاق سارى وسىلاي دەدى دە، رابايسىز ىرجيىپ قويدى.

– ولار بۇل جەردەن نە السىن، توليا. سەن-داعى قاي-قايداعىنى ايتىپ…

جولداسىنىڭ تىز ەتپە مىنەزىنە نامىستانعان جىگىت جەرگە بىر تۇكىردى دە، جاسىرعان جۇگىنە قايتادان قول سوزدى.

– جۇزىم جەڭىزدەر، جىگىتتەر!

– ىقىلاسىڭىزعا راحمەت. تاۋ اراسىنداعى قايداعى جۇزىم؟

بىز داۋسى جەر استىنان ەستىلگەندەي بوپ جول جيەگىندە قارمانىپ جاتقان جانعا وسىلاي دەپ جاۋاپ قاتا بەرىپ، قالت توقتاي قالدىق. توقتاي قالدىق تا ونىڭ قولىنداعى جاڭا بىر ازىردە عانا سىندىرىپ الىنعان اعاش بۇتاعىنا كوزىمىز تۇسىپ تاڭ-تاماشا قالدىق. ويتكەنى، ونىڭ كوزگە تانىس جاپىراقتارىنىڭ استىندا… كادىمگى ساۋساقشا جۇزىمدەر شوق-شوق بولىپ مولدىرەپ تۇر ەدى.

– بۇل نە؟!

– كورىپ تۇرسىز عوي… جۇزىم!

سودان نە كەرەك، الگى جەردە اڭگىمە تيەگى وز-وزىنەن اعىتىلىپ سالا بەردى. بىز – سۇراۋشى، ولار – ايتۋشى. باقساق، سوز توركىنى مىنادا ەكەن. كەزدەستىرگەن ادامدارىمىز بايجانساي رۋدنيگىنىڭ جۇمىسشىلارى بولىپ شىقتى. ولار جۇمىس اپتاسىنىڭ اياعىنداعى دەمالىس كۇندەرىن قاراتاۋدىڭ تابيعاتى اسەم ايماقتارىنا ساياحات جاساۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. سونداي ساپارلاردىڭ بىرىندە ولار تاۋ قويناۋىندا وسىپ تۇرعان جابايى جۇزىمدىككە كەزىگەدى. يەن جاتقان بايلىققا كىم قىزىقپاسىن؟! اۋ باستا بىر-ەكى ادامعا عانا بەلگىلى بولعان جاڭالىق كەلە-كەلە بۇكىل قالاشىققا تارايدى. سودان جۇمىسشىلار الگى جەردەگى جۇزىمدى جىل سايىن جيناپ اكەتۋدى داستۇرگە اينالدىرادى.

– تابيعاتتىڭ بۇل بايلىعى قوعامدىق ۇيىمدارعا بەلگىلى مە؟

– ونىسىن بىلمەدىك. بىزگە قوي، تەك دەپ جاتقان ەشكىم جوق، ايتەۋىر. جىل سايىن كەلەمىز دە، كاپ-كادىمگىدەي ونىم جيناپ قايتامىز. سوعان قاراعاندا…

– ال قولدارىڭىزداعى سىندىرىپ العان جۇزىم بۇتاقتارى نەمەنەگە كەرەك؟

بىزدىڭ ورمانشىلار ەمەس ەكەنىمىزگە كوزدەرى جەتىپ، ەندى-ەندى اشىلىپ سويلەپ كەلە جاتقان اڭگىمە يەلەرى مىنا سۇراققا كەلگەندە تىلدەرىن تىستەپ العانداي كىلت توقتادى. بىراق، بايقاپ قاراعان ادام بولسا مۇنىڭ قۇپيياسىن ايتپاي-اق تۇسىنۋگە بولار ەدى. ول – جۇمىسشىلاردىڭ تاۋ باسىنا الىپ شىققان ىدىستارىن جەمىسكە سىقاپ تولتىرىپ العان سوڭ، بيىككە قاي­تا ورلەۋدى  قيىنسىنعانىنان  تۋعان قام-قارەكەت سيياقتى.  ەتەك­­تەگى ماشينا – كولىكتەرىنە جەتىپ الىسىمەن ولار جولدورباداعى جۇزىمدەرىنە قاناعات تۇتپاي، قولدارىنداعى سىندىرىپ العان بۇتاقتاردىڭ جەمىسىن سىپىرىپ الىپ، ساباعىن لاقتىرىپ تاستاماق. اشكوزدىك دەگەن وسى-اۋ، شىركىن!..

تاڭعاجايىپ تابيعات بايلىعىن تاتىمسىز تابىس ۇشىن راسۋا ەتكەن جانداردىڭ قىلىعىنا ىشىمىز ۋداي اشي تۇرىپ، بىز ولاردان جابايى جۇزىم القابىنىڭ قاي جەردە ەكەنىن سۇرادىق. جۇمىسشىلار ونىڭ بۇل جەردەن ونشا الىس ەمەس ەكەنىن اسىعا-ۇسىگە باياندادى. سويتتى دە كۇزگى ساركىدىر شوپتى ساتىر-سۇتىر باسىپ، تومەنگە قاراي جونەپ بەردى.

… وسى جەر دەگەنى – كوش جەر بولدى – دەمەكشى، جابايى جۇزىم القابى ساي تابانىنان  ەداۋىر بيىكتەگى جاقپارتاستى جوندا ەكەن. قاراتاۋدىڭ ۇيدەي-ۇيدەي بوپ دوڭكيگەن قويتاستى قاباعىنا تالما-تۇس كەزىندە جەتىپ، ونان كۇن ۇياسىنا كىرەر كەزدە عانا قايتتىق. ويىمىز – ون سان.

– يا، – دەيمىز ىشتەي. ادامزاتتىڭ الاقانى اياسىندا دەرلىك بۇگىنگى مىناۋ شەكسىز الەمدە شەشىلمەگەن سىر بار ما دەپ ايتا الامىز با؟ البەتتە جوق. تىپتى وزىمىزدى قورشاپ تۇرعان تۋعان ولكەنىڭ كوز ۇيرەنگەن، كوڭىلگە تانىس تول تابيعاتىنىڭ وزى قايران قالدىرارلىق قانشاما سىرعا تولى. سونىڭ بىرى – وسى قازىر عانا وزىمىز كوزىمىزبەن كورگەن قۇبىلىس ەمەس پە؟

وڭتۇستىك وڭىرىندەگى بايدىبەك اۋدانىنداعى بۇرىنعى «پروگرەسس»، «كراسنايا نيۆا» ەلدى مەكەندەرىنىڭ ماڭىنداعى قاراتاۋ كۇنگەيى سىلەمىندە، ونداعى تاۋ وزەندەرىنىڭ تار اڭعارى مەن قييا بەتكەيىندە شاعىن ورمان القابى بار ەكەنى جەرگىلىكتى جۇرتقا جاقسى مالىم. بىراق، مۇنىڭ ەلىمىزدىڭ وزگە جەرىندە كەزدەسپەيتىن وزىنشە ەرەك تابيعي قۇبىلىس ەكەنىن كىم اڭعارعان… ەندى قاراساق مۇندا ۇيەڭكى، تۇت، اقشەشەك، شەتەن، توبىلعى سيياقتى اعاش تۇرىمەن بىرگە جابايى الما، تاۋپىستە، كاتىرەڭكى، تاۋشيە، دولانا تارىزدى جەمىس-جيدەكتەردىڭ جالپى ەسەبى قىرىقتان استام تۇرلەرى وسەدى ەكەن.

بىراق سونىڭ ىشىندە ورتا ازييا مەن قازاقستان تاۋلارىنىڭ اراسىندا وزىنشە ەرەك تابيعي بىتىمدى قاراتاۋ ورمان-توعايىندا وسەتىن اسا باعالى سان الۋان جەمىستەرىنىڭ بىرى – جابايى جۇزىمنىڭ ورنى بولەك دەر ەدىك. ونىڭ ورتا ازييانىڭ جىلى شۋاقتى وڭتۇستىك تاۋلارىندا ەمەس، ودان ەداۋىر شالعاي، تابيعاتى قاتال قازاقستان  دالاسىنىڭ ورتاسىندا جاتقان قاراتاۋدا كەزدەسۋى تاڭعاجايىپ نارسە.

بىزدىڭ بىر بايقاعانىمىز – قاراتاۋدىڭ جابايى جۇزىمى تاۋ وزەندەرى مەن بۇلاقتارىنىڭ باس ساعاسىندا، ونداعى قاراعاش، تاۋ سامبىسى، دولانا اعاشتارىنىڭ اراسىنا يەك سۇيەي وسەدى ەكەن. ونىڭ شىرماۋىق سيياقتى جىڭىشكە ساباق ۇشتارى الگى اعاشتاردىڭ بۇتاسىنا يىق ارتا اسىلىپ، 7-10 مەترگە دەيىن كوككە ورلەپ كەتكەن. جەمىسى – مولدىر اق جانە قارا تۇستى. دامدىلىگى مەن شىرىندىلىعى وزىمىزگە بەلگىلى ەكپە جۇزىم سورتتارىنا قاراعاندا سال اشقىلتىم با قالاي، ايتەۋىر قانتتىلىعى كەم سيياقتى.

ەل قونىسىنان شالعاي، جولى قيىن تاۋ شاتقالدارىنىڭ دۇلەي  ومىرىنە ۇيلەسىپ، سان عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلگەن وسى عاجاپ جەمىستىڭ قايدان شىققانى جايلى دال قازىر نە ايتۋعا بولادى؟ بۇل جۇزىم شىن مانىندە جابايى ما، جوق الدە بىر زاماندا تاۋ قويناۋىن مەكەندەگەن ادامدار قولدان وسىرگەن ەكپە جۇزىمنىڭ شورە-شورە قالدىعى ما؟ مۇنداي جورامالعا عىلىم قانداي جاۋاپ  قايتارماق؟ ايتكەنمەن جۇزىمنىڭ ادام اياعى باسپاعان قيىن قييادا، دۇلەي تۇپكىردە وسىپ تۇرعانىنا جانە بىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭتۇستىگىن قورشاعان دۋلىعا تاۋلاردىڭ بۇدان ميلليونداعان جىلدار بۇرىنعى ۇشتىك دەيتىن داۋىردە جىلى  تەڭىزدىڭ جاعالاۋى بولعانىن، سول تاۋ قويناۋلارىن سۋبتروپيكالىق نۋ ورماندار الابى تۇتاس الىپ جاتقانىن ەسكەرەر بولساق، قاراتاۋدىڭ عاجاپ ورمانى دا، ونىڭ تول بايلىعى – جابايى جۇزىمنىڭ دە شىققان توركىنى سول ەجەلگى داۋىرمەن ساباقتاس دەپ ايتۋىمىزعا نەگە بولماسقا. قالاي دەسە دە بۇل بۇگىنگى عىلىم ۇشىن كوڭىل بولەرلىكتەي اسا قىزىعارلىق قۇبىلىس ەكەنى انىق.

قاراتاۋ سىلەمدەرىنىڭ بيىك جوتالارىنداعى وزىمىز كەزدەيسوق كۋاگەر بولعان جوعارىداعى وقيعا، ونداعى جۇزىم توعايلارىنىڭ كەلبەتى كوپكە دەيىن كوكەيىمىزدەن كەتپەي، ۇزاق ەستە ساقتالىپ جۇردى. ”ويدى وي قوزعايدى“، دەمەكشى اقىرى مىناداي شەشىمگە كەلىپ توقتادىق. ول – الماتىعا كەلگەن سوڭ رەسپۋبليكا عىلىم اكادەميياسىنىڭ جانىنداعى كوپ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بىرىنە قوڭىراۋ شالىپ، سونداعى مامانداردىڭ پىكىرىن تىڭداۋ. بۇل قۇبىلىسقا ولار نە دەر ەكەن؟

وسى باعىتتاعى العاش حابارلاسقان مەكەمەمىز – بوتانيكا ينستيتۋتى بولدى. تەلەفون قۇلاعىن كوتەرگەن مامانداردىڭ بىرى بۇدان بىراز جىل بۇرىن سونداي بىر حابار ەستىگەنىن، ونى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى ەدۋارد داۋلەتبايۇلى مادەنوۆ جاقسى بىلەتىنىن ايتتى. ول كىسىمەن اراداعى بولعان اڭگىمەدە بىز كوپ جايعا قانىققانداي بولدىق. سونىڭ ەڭ باستىسى، بالەن جەردە تۇگەن دەگەن زات بار دەگەن حاباردى وز باسى ۇشقارىلىق دەپ ۇعاتىن، وعان ناقتى كوز جەتكىزبەيىنشە شالاعاي شەشىم قابىلدامايتىن جىگىت اعاسىنىڭ اۋزىنان شىققان از دا بولسا سازدى پىكىرلەردىڭ كىم-كىمگە دە بولسا وي تاستايتىندىعى ەدى.

– سىز سۇراعان جايتكە كەلەتىن بولساق، بۇل جەردە ونىمەن مەن تەك اۋەسقوي زەرتتەۋشى رەتىندە عانا اينالىسىپ جۇرگەنىمدى ايتار ەدىم، – دەدى ول. – نەگە دەيسىز عوي؟ قاراتاۋدىڭ جابايى جۇزىمى، سوز جوق، وتە قىزىق قۇبىلىس. بىراق، ونىمەن تۇپكىلىكتى اينالىسۋعا بۇرىننان قولعا العان تاقىرىبىم بار بولعاندىقتان ۋاقىت جەتە دە بەرمەيدى. قۇپييا سىرىن ىشىنە بۇككەن جۇمباق جەمىس – جابايى جۇزىم اناۋ-مىناۋ تورت نەمەسە بەس جىلدىڭ ىشىندە زەرتتەۋ ناتيجەسىن بەرە قويار وڭاي دۇنيە ەمەس. اتالمىش جۇزىمدى وسىدان التى جىل بۇرىن العاش كەزدەستىرگەندەردىڭ بىرى بولعاندىقتان با، ارىپتەستەرىم ونى مەنىڭ قانجىعاما بايلادى دا، وزدەرى قايتىپ بۇعان مويىن بۇرعان جوق. سودان بەرى مەن ونىڭ جانكۇيەرى بولىپ قالا بەردىم.

– بۇل سىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىڭىز بولماعانىمەن وتكەن ۋاقىت ارالىعىندا ودان نە بايقاپ، نەندەي وي تۇيدىڭىز؟

عالىمنىڭ  ايتۋىنا قاراعاندا، جابايى جۇزىم تمد ەلدەرى ىشىنەن گرۋزييا مەن تۇرىكمەنستاندا ارا-تۇرا كەزدەسەدى ەكەن. ال قاراتاۋداعى تابيعات بايلىعى بولسا كولەمى شاعىن، ار جەردە ونشاقتى تۇپتەن بىتىراڭقى ورنالاسقان قازاقستانداعى  بىردەن-بىر جالعىز ايماق. ماماننىڭ بۇل تاقىرىپتاعى تاعى بىر پىكىرى، اتالمىش جەمىستى جابايى جۇزىم دەپ اتاۋعا كەلىسپەيتىندىگى. ويتكەنى بيولوگييالىق ەرەجەدە جابايى جۇزىمدەر مىنەزدەمەسى جەمىسىنىڭ ۇساقتىلىعىمەن، ونىمدى از بەرۋىمەن سيپاتتالىنعان عوي. سوعان قاراعاندا مۇنى جابايىلانعان جۇزىم دەپ اتاعان ورىندى سيياقتى.

ول وز پىكىرىن نەگە سۇيەنىپ ايتىپ وتىر سوندا؟ وعان جاۋاپ بەرۋ وڭاي. قاراتاۋ قويناۋىنىڭ جەمىسى وزىنىڭ تۇرى، ەرەكشەلىكتەرى، ونىمدى مول بەرۋى جاعىنان الىپ قاراعاندا قازىرگى ەكپە جۇزىمگە كەلەدى. مۇنىڭ ۇستىنە ونىڭ كوكتەم كەزىندەگى توزاڭدانۋى دا سوعان ۇقساس.

دەي تۇرساق تا، وسى جولداردى وقىپ وتىرعان وقىرمانداردىڭ كوڭىلىندە  مىناداي بىر كۇدىكتىڭ ورىن الارى انىق. ول – ەكپە جۇزىمنىڭ جيەنى دەپ تابىلعان جۇمباق جەمىس ەلسىز-كۇنسىز تاۋدا قالاي وسكەن جانە ونى ادام اياعى باسپاعان قۇز-قيياعا كىمدەر اپارىپ وتىرعىزعان دەگەن ساۋال. وعان  عالىم مىناداي جورامال ايتادى. سوناۋ ەرتەدەگى ەسكى زاماندا قاراتاۋ اسۋلارىمەن تۇلكىباسقا قاراي ۇلى جىبەك جولى وتكەن.  ونىمەن ورتا ازييا ساۋداگەرلەرى تۇرلى جۇكتەر تاسىعان. سونداي ساپارلارىنىڭ بىرىندە كەرۋەندەگى جەمىس-جيدەكتەر ۇزاق جولعا شىداس بەرمەي بۇزىلعان سوڭ، ساۋداگەرلەر الىپ جۇرۋگە جاراماعان تۇيە تەڭدەردى قاراتاۋدىڭ قاپتال جولىنان تومەن قاراي اۋدارىپ كەتۋى دە ىقتيمال. ۋاقىت وتە كەلە الگى جەردە جۇزىمدىك القابى پايدا بولعان.

– قاراتاۋ جۇزىمىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى مەن قاسيەتتەرى قانداي جانە ونىڭ كەلەشەكتەگى تاعدىرى نە بولماق؟

– وزىمىز سوز ەتىپ وتىرعان جۇزىم ونىمدى مول بەرەدى، – دەدى اڭگىمەسىن قورىتىندىلاۋعا ىڭعايلانعان عالىم: – ونىڭ قازىرگى قولدا بار بورالداي، بالابوگەن (جەر اتتارىنا بايلانىستى الىنعان اتاۋلار) سورتتارىنان بايقالعان باستى قاسيەت – ساباقتارىنىڭ قار استىندا جاتىپ-اق ۇسىمەي، سۋىققا شىدامدى كەلەتىندىگى. ونىڭ ۇستىنە ولار تامىرلارىن وتە تەرەڭ، 10-15 مەتر جەر استىنا جايعان. بيىكتىگى 8-10 مەتر، دىڭى 12-15 سانتيمەتردى قامتيتىن قاراتاۋ جۇزىمى شولگە وتە توزىمدى. ودان بايقاعان بىر كەمشىلىگىمىز سول، ول شىرىندىلىعى، تاتتىلىگى جونىنەن ەپتەپ سىر بەرىپ قالاتىندىعى. مۇنداعى قانتتىلىق نە بارى 22-23 پروتسەنت قانا. بىزدىڭ ماقسات – سەلەكتسييا جۇمىستارىن جۇرگىزە وتىرىپ، سۋىققا توزىمدى، كوكتەم مەن كۇزدەگى  جۇزىم ساباقتارىن جەرگە كومىپ، قايتىپ اشىپ-جابۋدى تالاپ ەتپەيتىن، اۋىر قول جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن ياعني قالىڭ قار استىندا جاتىپ ۇسىمەيتىن جاڭا تۇر تابۋ. ەگەر كوپ جىلداردى سارپ ەتەر، كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتۋگە تۋرا كەلەر قاراتاۋ جابايى جۇزىمى نەگىزىندەگى تاجىريبە جۇزەگە اسسا، وندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كوپ قولبايلاۋ تۋعىزاتىن جۇزىمدى اشىپ-جابۋ جۇمىستارىندا ايتارلىقتاي جەڭىلدىككە قول جەتكىزگەن بولار ەدىك. ەسكەرتە كەتەيىن، بۇدان قاراتاۋ جۇزىمى كەرەمەت، ونى كوبەيتىپ ەگۋ كەرەك دەگەن پىكىر تۋماسا كەرەك. بىزدىڭ ويىمىز – تەك تاجىريبە جۇمىستارىن اسىقپاي بىرقالىپتى جۇرگىزە وتىرىپ، ونىڭ كەيبىر تيىمدى جاقتارىن وزىمىز پايدالانىپ جۇرگەن جۇزىمدەرگە ەنگىزۋ جاقتارىن قاراستىرۋ، تالپىنۋ.

… ادامزات وزى پايدا بولعاننان بەرگى ۋاقىتتا تابيعاتتان ۇيرەنۋ ۇستىندە ەكەندىگى، عىلىم دامىعان سايىن ونى ۇيرەنۋدىڭ كۇردەلەنە تۇسەتىندىگى بىزگە بەلگىلى. ”تابيعاتتا بارى دە بار. ال مۇنى تابيعاتپەن ەتەنە دوستاسقان ادام عانا بىلە الادى“. ”تابيعات كىتابى ادام ۇشىن سارقىلمايتىن قاينار كوز“، – دەيدى م.م.پريشۆين. دەمەك، ادامزات بىلىمى تابيعاتتى تانۋ ارقىلى داميدى.

تابيعاتتىڭ ادامعا ۇيرەتەرى كوپ. مۇنى ەسكە الىپ وتىرعانداعى ويىمىز – قاراتاۋدىڭ قويناۋ-قويناۋىنداعى جابايى جۇزىمدەردىڭ پايداسى بار ما، الدە جوق پا، ونى عىلىم كورسەتە جاتار. بىراق ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ كەرەك. سەبەبى، بۇل قۇبىلىس تۋعان جەر تابيعاتىنىڭ باي مۇمكىندىكتەرىن ايعاقتايتىن بىر بەلگى ەمەس پە؟

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ، فوتو: pixabay

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز