.

اۋسترالييالىقتاردىڭ سۇيىكتى جانۋارى

قىزىل كەنگۋرۋلەر مىنا ستۋرت ۇلتتىق پاركىندەگىدەي سۋسىز جايىلىمداردا كوبەيىپ كەتكەن. اۋسترالييانىڭ 25 ميلليون ادام مەن 50 ميلليون شاماسىنداعى كەنگۋرۋگە پانا. كەي اۋسترالييا­لىقتار بۇل كورسەتكىشتى «سويقان پروپورتسييا» دەپ اتايدى.

كەنگۋرۋ – اۋسترالييانىڭ «سەكىرگىش» سيمۆولىنا بالانادى.سونداي-اق ولار داندى داقىلداردىڭ ھاس جاۋى ارى جول-كولىك اپاتتارىنىڭ نەگىزگى سەبەپكەرى.

كەنگۋرۋ مەن ونىڭ تولى جايىلىم جەر ىزدەپ جۇرىپ، مەين-ستريت كوشەسىنەن بىر-اق شىعادى. بۇل جاڭا وڭتۇستىك ۋەلس شتاتىنىڭ وپال وندىرەتىن اشىق شاحتالى ۋايت كليفس قالاسىنداعى كوكتەمنىڭ سالقىن كەشى ەدى. كۇن قاقتاعان شەكسىز دالادا مىڭداعان شاحتا ۇڭعىماسى كوزگە ەرىكسىز تۇسەدى. مۇنداعى حالىق حوببيتەر سەكىلدى ۆەنتيلياتسييالاناتىن ۇڭگىرلەردە تىرشىلىك ەتەدى. بىراق مىنا ەكى شىعىستىق سۇر كەنگۋرۋ اينالاداعى كورىنىسكە ساي كەلمەيتىندەي.

«مەن ولاردىڭ قالا ىشىندە وسىلاي كەزىپ جۇرگەندەرىن بۇرىن-سوڭدى كورمەپپىن»، – دەيدى كەنگۋرۋلەردى 50 جىلداي زەرتتەپ كەلە جاتقان ەكولوگ-پروفەسسور دجوردج ۋيلسون.

تۋريستەردىڭ كوزدەرى شاراسىنان شىعىپ، ساۋساعىن شوشايتسا، بالالار تاڭدانا شۋلاس­تى. كۇن ۇياسىنا باتۋعا شاق قالعاندا اۋسترالييالىقتار «رۋ» دەپ قىسقارتىپ اتايتىن ماقۇلىقتار قالادان شىعىپ كەتە باردى. بىرازدان كەيىن الدەبىر جىگىت ۇستىندە ىلمەكتەرى بار اق كولىگىنە مىنىپ، زاۋلاي جونەلدى. بۇل تۇنى ول مۇمكىندىگىنشە كوپ كەنگۋرۋ اۋلاپ، كوزىن قۇرتپاق.

وسى كۇنى اۋسترالييالىقتار مەن «ۇلتتىق سيمۆول» اراسىنداعى قاتىناسى كۇردەلەنىپ كەتكەن. كەنگۋرۋ – اۋسترالييانىڭ ەرەكشە بيو­الۋاندىعىنىڭ تىرى ارى سەكىرىپ جۇرگەن نىشانى. ولار – ەۆوليۋتسييانىڭ عاجايىپ ناتيجەسى ارى ىرى جانۋارلار ىشىندە سەكىرە الاتىن جالعىز تۇر.

اۋسترالييالىقتار وسى ماقتانىشتارىن جاسىرمايدى. كەنگۋرۋ فيلمگە تۇسىپ، تەلەۆيزييالىق باعدارلامالارعا دا قاتىسادى، پوەزييا، ان مەن بالالار ادەبيەتتەرىنىڭ تاقىرىبى دا بولا الادى. ولاردىڭ بەينەسى ەل ۆاليۋتاسى، ەلتاڭبا، كوممەرتسييالىق اۋەجەلىلەر مەن اسكەري كەمەلەر، سونداي-اق وليمپيادا ەمبلەمالارى مەن سپورتتىق كيىمدەردە دە بار. جەر بەتىندە وسىنشاما تانىمال جانۋار مەن حالىق تا جوقتىڭ قاسى.

شىعىستىق سۇر، ياعني الىپ كەنگۋرۋلەر جاڭا وڭتۇستىك ۋەلس شتاتىنىڭ نورت دۋرراس اۋىلىنداعى كوگالدا جايىلىپ جۇر. قۇرعاقشىلىق كەسىرىنەن كەنگۋرۋ (ولاردى «قاراقشىلار» دەپ اتايدى) ادامدارعا ۇيىر بوپ بارادى.

رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا، جاسىل قۇرلىقتا كەنگۋرۋ سانى حالىق سانىنان ەكى ەسە كوپ جانە اۋسترالييالىقتاردىڭ كوبى ولاردى زييانكەستەر قاتارىنا جاتقىزادى. مال شارۋا­شىلىعىمەن اينالىساتىن فەرمەرلەردىڭ ايتۋىنشا، پوپۋلياتسيياسى 50 ميلليون شاماسىنداعى كەنگۋرۋلەر ولاردىڭ ەگىستىكتەرىن بۇلدىرىپ، ونسىز دا تاپشى رەسۋرستاردى تۇتىنۋدا قولداعى مالعا باسەكەلەس بولىپ وتىر.

اۋسترالييانىڭ ساقتاندىرۋ كومپانييالارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، جىل سايىن تىركەلەتىن 20 مىڭنان استام جول-كولىك اپاتتارىنىڭ 80 پايىزى كەنگۋرۋلەردىڭ كەسىرىنەن بولادى ەكەن. ەلدىڭ قۇرعاق ارى حالىق از قونىس­تانعان اۋداندارىندا كەنگۋرۋلەردىڭ كوپتىگىن «ساناپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس» دەيتىندەر كوپ. دينگولار مەن ابوريگەندىك اڭشىلار سيياقتى داستۇرلى جىرتقىشتىڭ ورنىن تولتىرىپ جۇرگەندەر دە جەتەرلىك. بۇل ەكولوگييالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ تۇرۋ وز سەپتىگىن تيگىزۋدە.

كوممەرتسييالىق ماقساتتا ەتى مەن تەرىسى ۇشىن كەنگۋرۋ اۋلاۋعا ۇكىمەت رۇقسات بەرگەن.  بۇل سالانىڭ اۋىلدىق ايماقتاردىڭ ەكونوميكاسىنا قوسار ۇلەسى دە كوپ. بۇل كاسىپشىلىك 2017 جىلى 29 ميلليون اقش دوللارىنا پارا-پار ونىمدى ەكسپورتتاپ، حالىقتى 4 مىڭ جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتكەن. بۇگىن كەنگۋرۋلەردىڭ جويىلۋ قاۋپى جوق تورت تۇرى – شىعىستىق سۇر، باتىستىق سۇر، قىزىل مەن ىرى كەنگۋرۋدىڭ ەتى، تەرىسى مەن بىلعارىسى 56 ەلگە ەكسپورتتالادى. Nike، Puma مەن Adidas سيياقتى الەمدىك برەندتەر تۇرلى سپورتتىق ينۆەنتار جاساۋ ۇشىن مىقتى ارى يكەمدى كەنگۋرۋ بىلعارىسىن ساتىپ الادى. بىر كەزدەرى نەگىزىنەن ۇي جانۋار قورەگى رەتىندە ساتىلعان كەنگۋرۋ ەتى قازىر ازىق-تۇلىك رەتىندە ساۋداعا شىعارىلىپ، قىمبات رەستورانداردىڭ مازىرىنە ەنىپ وتىر.

اۋسترالييانىڭ التى شتاتى مەن ەكى اۋدانىنىڭ (بارلىعى سەگىز) تورتەۋىندە وسى يندۋسترييا­­نى قامتاماسىز ەتەتىن جانۋارلاردى اۋلاۋعا جىلدىق كۆوتا بەرىلەدى. بۇل كاسىپتى جاقتايتىندار مايى از ارى پروتەينى كوپ كەنگۋرۋ ەتى پارنيكتىك گازدى اناعۇرلى كوپ شىعاراتىن قوي نە ىرى قاراعا قاراعاندا قورشاعان ورتاعا زييانى تومەن دەگەندى العا تارتادى. «ازىق-تۇلىك جانە تەكستيلدىك ونەركاسىپتىڭ شيكىزاتىن اۋسترا­لييانىڭ جۇمساق جايىلىمدارىنا بەيىمدەلگەن جانۋارلاردان الۋ – دۇرىس باعىت. قىزىل ەت الۋدىڭ بۇدان وتكەن گۋماندىق ادىسى جوق ەكەنىن كوپتەگەن ەكولوگتار راستايدى»، – دەيدى اۋسترالييا كەنگۋرۋ كاسىپشىلىگى اسسوتسياتسيياسىنىڭ بۇرىنعى اتقارۋشى ديرەكتورى دجون كەللي.

ۆيكتورييا شتاتىنىڭ گرامپيانس ۇلتتىق پاركى. ەكى جاس اتالىقتىڭ مىقتىنى انىقتاپ جاتقان ساتى. بۇل «بوكستاسقان» كەنگۋرۋ كورىنىسى اۋسترالييانىڭ سيمۆولىنا اينالىپ تا ۇلگەردى. ادامدى كەنگۋرۋگە قارسى قويعان كورىنىس كورمەلەردە قىلاڭ بەرە سالا، 1891 جىلى مۇنداي جەكپە-جەك جايلى مۋلتفيلم تۇسىرىلەدى.

بۇل كاسىپشىلىككە قارسى بولعانداردىڭ قاراسى از بولسا دا، داۋىستارى زور. جانۋارلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمدار، اتاقتى ادامدار مەن قاتارى كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقان عالىمدار كەنگۋرۋ بيزنەسى ادامداردى جاۋىزدىققا يتەرمەلەيتىندىكتەن بۇل كاسىپتىڭ قاجەتى شامالى دەگەن ۇستانىمدا. ولار كەنگۋرۋ پوپۋلياتسيياسى شامادان تىس كوبەيدى دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيدى. بۇل ۇيىمدار كەنگۋرۋدىڭ كوپ بولىگى جاسىنا جەتپەي ولىپ قالادى، سونداي-اق اربىر تولدىڭ ەسەيۋى كوپ ۋاقىت الاتىنىن ايتىپ شامدانادى. سوندىقتان ولاردىڭ پوپۋلياتسيياسى جىلىنا نەبارى 10-15 پايىز عانا وسەدى. ونىڭ وزىندە بەكىتىلگەن شارتتار مىنسىز بولعان جاعدايدا عانا.

جاڭا وڭتۇستىك ۋەلس شتاتىنىڭ بايىرعى يۋين حالقى وكىلدەرىنىڭ بىرى دۆەين باننون-حارريسون كەنگۋرۋلەر ادامداردىڭ ومىر سۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر دەگەن پىكىر كۇلكى تۋدىراتىنىن ايتادى. «ولار بۇل جەردە ادامداردان بۇرىن تىرشىلىك ەتىپ كەلەدى. ولار ەلدى قالاي «بۇلدىرىپ» جۇر ەكەن؟»، – دەيدى ول.

كوپ جاعدايدا وسى قاراما-قايشىلىقتان پالساپالىق سۇراق تۋىندايدى: كەنگۋرۋ دەگەنىمىز نە وزى؟ باز بىرەۋلەر ۇشىن ولار زييانكەس، باسقالارىنا ولار قولدا تۇرعان رەسۋرس. دەسەك تە، ولارعا قورعالۋى تيىس سۇيىكتى دە، سۇيكىمدى «بىرتۋار» جانۋار دەپ قارايتىندار دا بارشىلىق.

«مىنا كورىپ تۇرعانىڭىز كەنگۋرۋلەر ەلى»، – دەيدى ۇشاعىنىڭ تەرەزەسىنەن 2500 مەتر تومەندەگى تال-شىلىك قالىڭ وسكەن القاپتى نۇسقاي ەكولوگ ۆيلسون سەسسنا. تومەندە كۇن قاقتاپ، شاڭ باسقان جايىلىمدار مەن ەلدىمەكەندەرى وتە سيرەك شەكسىز دالا بار. وندا قۇنارلى توپىراعى جىلدام شاڭعا اينالاتىن سەزىمتال لاندشافتى مەن سۋ رەسۋرستارى قاجەتتىلىكتى ەشقاشان قاناعاتتاندىرمايتىن وڭىر ورنالاسقان. عالامشارىمىزدىڭ ەڭ قۇرعاق ەكىنشى كونتيتەنتىندە ەگىندىك پەن مال شارۋاشىلىعى بۇرىننان اقساپ تۇر، ال ەندى وزگەرىسكە ۇشىراعان كليماتتان قۇرعاقشىلىق جايلاپ بارادى. سونىڭ كەسىرىنەن اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا وراسان زالال كەلۋدە.

«جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تارىلۋى قۇتىمىزدى قاشىرىپ بارادى، – دەپ قىنجىلدى تامىزدىڭ كەشىندە لورەلۆەيل اۋىلىنىڭ ەكى يىعى قاقپاقتاي، الىپ دەنەلى فەرمەرى لەون زانكەر، – ال قالتالى سۇتقورەكتىلەر جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرۋدا». قۇرعاقشىلىق كەلگەندە ول ازىق-تۇلىك، سۋ مەن مالىن تيىسىنشە جەتكىزۋگە تىرىسىپ باعاتىنى بەلگىلى. ال تەرريتوريياسىنداعى شوپتىڭ تۇگىن قالدىرمايتىن ارى ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنداعى كەنگۋرۋلەر ونىڭ شارۋاشىلىعىن تەجەيتىن فاكتور.

ۆيكتورييا شتاتىنىڭ انگليسي گولف كلۋبى. ويىنشى مەن شىعىستىق سۇر كەنگۋرۋلەر بىر الاڭدى بولىسۋدە. گولف كۋرستارىندا كەنگۋرۋلەردى جيى كورۋگە بولادى. عالىمدار ۇشىن بۇل قالتالىلاردى بەلگىلەۋ، باقىلاۋ مەن زەرتتەۋ مۇمكىندىگى بولسا، كاسىپكەرلەر ۇشىن بۇل تۋريستەردى تارتۋ قۇرالى.

«ەگەر مەن ىرى قارالارىم مەن قويلارىمنىڭ كوتەرەم بولىپ ولۋىنە جول بەرگەن بولسام، جانۋارلارعا مەيىرىمسىز بولعانىم ۇشىن تۇرمەدەن بىر-اق شىعۋىم مۇمكىن، – دەيدى زانكەر، – الايدا مەن ەلىمىزدىڭ كەنگۋرۋ كەسىرىنەن دەگراداتسييالاپ جاتقانىن بايقايمىن جانە قولىمنان كەلەر قاۋقار جوق».

ونىڭ از-كەم تاڭداۋى بار. سولاردىڭ بىرى – كوممەرتسييالىق تۇسىم، ياعني باقتاشىلار ليتسەنزيياسى بار اڭشىلارعا وز جەرلەرىندە «قاراقشىلار توبى» دەپ اتالىپ كەتكەن كەنگۋرۋلەردى اۋلاۋعا رۇقسات بەرۋ ارقىلى پايدا تابۋ. جانۋارلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋمەن اينالىساتىن ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگىنەن كاسىپشىلىكتەگى جىلدىق كەنگۋرۋ اۋلاۋ كۆوتاسى قىسقارىپ، ەندى كۆوتانىڭ تەك بىر بولىگىن عانا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بار. سونىڭ كەسىرىنەن كەنگۋرۋ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس تا ازايىپ كەتتى. مىنا دەرەك سوعان دالەل: 2017 جىلى اۋسترالييانىڭ جالپى كۆوتاسى 7،2 ميلليون باس شاماسىندا-تۇعىن. الايدا اتىلعان كەنگۋرۋلەر سانى 1،5 ميلليونعا دا جەتپەيدى.

تاعى بىر تاڭداۋ – جاي عانا ولتىرىپ تاستاۋ. باقتاشى حايۋانداردىڭ بەلگىلى بىر سانىنىڭ كوزىن جويۋعا رۇقسات الۋعا ارىز بەرە الادى. مەن بارعان كەزدە زانكەردىڭ 500 كەنگۋرۋ ولتىرۋگە رۇقساتى بار بولاتىن. الايدا كوپ باقتاشى جالدانبالى ارى رەسمي كاسىبي اتقىشتاردىڭ ورنىنا وقۋدان وتپەگەن نە اككرەديتاتسيياسى جوق اۋەسقوي «كيلەرلەردى» جالدايدى.

«ەگەر سىزدىڭ مۇلكىڭىز بولسا، القىمىڭىزدان قىسىپ، اقشاسىن قايتارۋعا تۋرا كەلەتىن نەسيەڭىزدىڭ بولۋى دا عاجاپ ەمەس. بىراق، وزىڭىزگە تيەسى جايىلىمنان شىقپايتىن بىر بوتەن مال شارۋاشىلىعىڭىزدى «تىرىدەي» جەپ جاتسا، مۇندايدا نە ىستەيسىز؟ بارىپ، كىلتتى بانك مەنەدجەرىنىڭ قولىنا ۇستاتاسىز با، الدە بىر قوراپ وق ساتىپ الاسىز با؟» – دەيدى زانكەر.

كۆينسلەند شتاتىنىڭ ەدىمەكەندەرىنىڭ بىرى. كۇن ۇياسىنا قونار كەزدە برەد كۋپەر جۇمىسقا شىعىپ بارادى. مىعىم دەنەلى كەنگۋرۋ اڭشىسى كولىگىن ميتچەللدەن شىعىسقا قاراي، شامامەن 30 شاقىرىم جەردەگى قورشالعان جايىلىمداعى جول جيەگىنە توقتاتتى. «بۇگىن قولدان كەلگەنىنشە كوپ كەنگۋرۋ اتۋ كەرەك. بىراق مىنا جەل ماعان ۇناماي تۇر. بۇل ولارعا دا ۇنامايدى»، – دەيدى ول.

مۋررامارانگ ۇلتتىق پاركىندەگى دەپوت جاعاجايىندا شىعىس­تىق سۇر كەنگۋرۋ توبى جارتاستى جاعالاۋدى بارلاپ جۇر. زوولوگ فلەننەريدىڭ ايتۋىنشا، بۇل سۇتقورەكتى جەراستى اپاندارىنان تروپيكالىق ورماندارداعى اعاش باستارىنا دەيىنگى اۋستراليياداعى بارلىق دەرلىك تىرشىلىك ورتاسىنا بەيىمدەلگەن.

ولار شىعىستىق سۇر كەنگۋرۋنى اۋلاۋعا كەلدى. جەل ۇيىتقىعان كەزدەرى بۇل قالتالى سۇتقورەكتىلەر ساقتانا توپتاسا قالادى. بۇل اتۋشىلاردىڭ جۇمىسىن قيىنداتادى، ويتكەنى ولارعا زاڭمەن تەك ەرەسەك اتالىقتاردى عانا اتۋعا رۇقسات بەرىلگەن. كاسىبي اتۋشىلار ەمتيحان تاپسىرىپ، جانۋارلاردىڭ جاعدايى مەن گيگيەناسى بويىنشا وقۋدان وتۋلەرى تيىس. اي سايىن ولاردان كۆوتادان اسىپ كەتپەۋلەرى ۇشىن ەسەپ بەرۋى تالاپ ەتىلەدى.

كۋپەردىڭ جاسى 41-دە. ول العاشقى كەنگۋرۋىن بەس جاسىندا اتىپ العان. بۇگىندە ول ار جولى ۇشتەن-التى ساعاتقا دەيىن اپتاسىنا ۇش تۇن جۇمىس ىستەيدى. بۇگىنگى جوسپارى – 30 كەنگۋرۋ اتىپ الۋ. ونىڭ بىر تۇندەگى رەكوردى 104 باس.

توبەمىزدە جىرىم-جىرىم بۇلتتار جوڭكىپ وتىپ جاتقاندا تۇنگى اسپاندا جارتى اي جاسىرىنباق ويناپ تۇرعانداي كورىندى. اۋانى الابوتانىڭ وتكىر يىسى كەرنەگەن. كۋپەر كولىگىنىڭ ۇستىندەگى شامداردى قايتا-قايتا العا-ارتقا قوزعاۋدا. بىر مينۋتتان كەيىن ول ىزدەگەنىن تاپتى. جۇز مەتردەي جەردە بويى ەكى مەتردەي ەرەسەك اتالىق الىپ كەنگۋرۋ كولىكتىڭ شامدارىنا قاراپ گيپنوز اسەر ەتكەندەي قالشيىپ تۇرا قالىپتى. بۋم! كۋپەردىڭ مىلتىعىنان شىققان داۋىس تۇنگى اۋاعا تارالدى. كەنگۋرۋ بىر سەكىردى دە جەرگە گۇرس ەتە تۇستى.

كۋپەر سۇلاعان كەنگۋرۋ اياعىن سالبىراتىپ وڭگەرىپ الدى. كاسىبىنە شىنىققان ول ەڭ اۋەلى ولجاسىنىڭ نارىقتىق باعاسىن تۇسىرەتىن جاراقات نە پارازيتتەردىڭ بار-جوقتىعىن تەكسەرەدى. كەيىن كەنگۋرۋدىڭ قانىن اعىزىپ، ىشكى قۇرىلىسىن، سونداي-اق الدىڭعى اياقتارى، باسى مەن قۇيرىعىن كەسىپ الىپ تاستادى.

ودان كەيىن قاعاز جۇمىسى باستالادى: اڭشى كەنگۋرۋدى اتقان كۇنى مەن ۋاقىتىن، مەنشىكتەگى جەر اتاۋىن، كەنگۋرۋ تۇرىن جانە ازىق-تۇلىك وڭدەۋشى كومپانييا مەن مەملەكەتتىك قۇزىرەتتى ورگان تالاپ ەتەتىن بارلىق اقپاراتتى قۇجاتقا تۇسىرەدى. كۋپەردىڭ ايتۋىنشا، بيۋروكراتييالىق تالاپتار ادامدى قيناسا دا، بۇل جۇمىس سوعان تۇرادى. ول دالالىق جەردە اتىپ-سويعان كەنگۋرۋ تۇلىبىنىڭ ار كەلىسىنە 70 تسەنت اقشا الادى. كەي تۇندەرى ول مىڭ دوللارعا دەيىن تابادى.

كاسىبي اتۋشى پيتەر ابسالوم وڭتۇستىك اۋسترالييا شتاتىنداعى ماليۋنگاري ستانساسىنان اتىپ العان اتالىق قىزىل كەنگۋرۋدى وڭدەۋدە. اناسى وققا ۇشقاندا تولى جەتىم قالاتىندىقتان 2013 جىلدان بەرى تەك اتالىقتار عانا اۋلانا باستادى.

تۇن ورتاسى جاقىنداعاندا جەل كۇشەيىپ، كۋپەر جۇمىسىن اياقتايتىن بولىپ شەشتى. بۇگىنگى تۇنگى ونىڭ ولجاسى – 10 كەنگۋرۋ.

«بۇل جۇمىستا قانداي دا بىر قالىپتى نارسە جوق»، – دەيدى ول روماعا قايتار جولدا. ول رومادا ولجاسىن «مۇزداتقىش كامەرادا»، ياعني تۇلىپتار وڭدەلگەنگە دەيىن ساقتالاتىن سالقىنداتقىش قويماعا جينايدى. اياۋشىلىققا جول جوق جۇمىسىنىڭ ۋاقىتى قالىپتى ەمەس ارى اۋىر. قالالىقتار ونىڭ ماماندىعىنا مۇرنىن شۇيىرە قارايدى.

«ولار ۇشىن بىز ەڭ تومەنگىلەردەن دە تومەندەگى ساتىدامىز، – دەيدى كۋپەر، – بىراق قالا ادامدارى كەنگۋرۋدەن جىراقتا ومىر سۇرەدى. ەگەر دە مىسىق نە يتتى ماڭگى ۇيقىعا اتتاندىرۋ كەرەك بولسا، مارحابات، ۆەتەرينار بار. جاۋاپكەرشىلىك تىكەلەي وز مويىندارىنا ارتىلمايدى. ال بىزگە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن».

ۇزىنتۇرا، تۇلا بويى جيناقى كەلگەن دارىگەر حوۋارد رالف سالقىن سامال جەلى بار كۇتۋ بولمەسىندە وتىرىپ، كەنگۋرۋلەرگە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ باسقا تۇرى جونىندە اڭگىمەلەۋدە. رالف پەن ونىڭ جۇبايى گلەندا 18 جىل بۇرىن كانبەررادان كولىكپەن بىر ساعاتتىق جەردەگى برەيدۆۋدتەگى جەرلەرىن تابيعي قورىققا اينالدىرعان. بۇگىندە ەرىكتىلەردىڭ شاعىن توبى كومەكتەسەتىن Southern Cross Wildlife Care قورىعىندا جىلىنا 2000-نان استام جانۋارعا كومەك كورسەتىلەدى. ولاردىڭ جارتىسىنان استامى – كەنگۋرۋ.

«بىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – جان-جانۋاردىڭ اماندىعى، – دەيدى رالف، – وسى ماقۇلىقتارعا كومەكتەسىپ، ولاردى قايتادان تۇمسا تابيعاتقا جىبەرە الاتىنداي كۇيگە جەتكىزۋ. بىز تۇرلەرگە قاتىستى ديسكريميناتسييادان ادامىز جانە وڭايلىقپەن بەرىلە سالمايمىز».

بۇل اۋرۋدى ەمدەۋ مەن كۇيزەلىستەن ايىقتىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. كەنگۋرۋ، اسىرەسە شىعىستىق سۇر تۇرلەرى كۇيزەلىسكە تەز تۇسەدى، سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ بۇيرەكتەرى ىستەن شىعىپ، جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعۋى مۇمكىن. «مۇنداي جاعدايعا ۇنەمى كەزىگەمىز، – دەيدى رالف. –بەتىنە وق تيگەن، بالتامەن شابىلعان، قاساقانا كولىكپەن قاعىلعان كەنگۋرۋدى كورسەڭىز جۇرەگىڭىز قالاي ەلجىرەمەيدى. كەيبىرى، تىپتى، اياقتارىنداعى كوپتەگەن سىنىق كەسىرىنەن تۇرا دا الماي قالادى. ولار، وسىنداي قاتىگەزدىكپەن جيى كەزدەسەدى. وركەنيەتتى دەپ اتاعان قوعامىمىزدا جول بەرىلمەۋى كەرەك دۇنيەلەر بولىپ جاتادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى كەنگۋرۋ كوبەيگەندىگىنەن ەمەس. مۇنىڭ سەبەبى ادامدار وسى كىشكەنتاي ماقۇلىقتاردى جونى-جوزىقسىز قيناعاندى قىزىق نە كۇلكىلى كورۋىندە. بىز قانداي جاعداي بولماسىن قاتىگەزدىككە جول بەرىلەتىن تۇسىنىكتەن قاشىق بولۋىمىز كەرەك»، – دەيدى رالف.

گارري ماكلين كۆينسلەند شتاتىنىڭ اگنەس ۋوتەر قالاسىنداعى كەنگۋرۋگە ارنالعان «حوريزونس» قورىعىندا جەتىم قالعان تولدەرگە جەم بەرۋدە. «ولار وتباسىمەن تىرشىلىك ەتەتىن اڭ، تۋرا بىز سيياقتى، – دەيدى اۋسترالييا كەنگۋرۋلەر قوعامىندا ىستەيتىن نيككي ساتتەرباي، – ولار تولدەرىنەن ايىرىلعاندا، نە تولدەرى انالارىنان ايىرىلىپ قالىپ جاتسا، قاتتى قايعىرادى».

سوڭعى جىلدارى اۋسترالييادا كەنگۋرۋگە قامقور جاندار مەن پانا بەرگەن «وڭتۇستىك كىرەس» سيياقتى قورىقتار كوبەيىپ كەلەدى. ولاردىڭ كوبى اربىر تۇسكەن تيىندى دارى-دارمەك پەن كەرەك-جاراققا جۇمسايدى.

«مەن كوپشىلىكتىڭ قانداي پىكىردە ەكەنىن بىلەمىن، مەن رەاليستپىن. جاعداي وزگەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازىردىڭ وزىندە قوعام پىكىرى وزگەرىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. جيىرما جىل بۇرىن وسى ماقۇلىقتاردى قاستەرلەيتىندەر كەمدە-كەم تۇعىن. الايدا ولاردىڭ زارداپ شەگىپ جۇرگەندەرىن، ولاردىڭ تىرى جان ەكەنىن تۇسىنەتىندەر كوبەيۋدە»، – دەيدى رالف.

اۋسترالييالىقتاردىڭ كەنگۋرۋلەرگە قاتىستى كەرەعار پىكىرىن بەيبىت ارناعا بۇرۋعا بولا ما؟ دجوردج ۋيلسون ەگەر ولاردىڭ قوجايىندارى بولعاندا، يەلەنۋشىلەرى كەنگۋرۋلەرىنە مۇلىكتەرى رەتىندە قاراپ، تاۋەلسىز تۇردە نە ايماقتىق جابايى تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ ولاردى قورعار ەدى. قوجايىندارى ولاردى اسىراپ، جالعا بەرىپ، كوبەيتىپ، اتۋعا رۇقسات بەرۋ ۇشىن اڭشىلاردان اقى الار ەدى. ول ۇشىن تەك جىگەر مەن نيەت قاجەت.

«ەگەر الدەبىر نارسەنى ساقتاعىڭىز كەلسە، وعان قۇندى زاتتاي قاراۋ كەرەك، – دەيدى ۋيلسون، – وكىنىشتىسى، زييانكەس دەپ قاراستىلىرعان جانۋارلاردىڭ قۇنى جوق».

جەكەشەلەندىرۋ جايىلىمدارعا تۇسەتىن اۋىرتپالىقتى دا ازايتار ەدى. ەگەر كەنگۋرۋ ىرى قارا نە قويعا قاراعاندا پايدالىراق بولسا، فەرمەرلەر مال باسىن ازايتار ەدى. بۇل قورشاعان ورتا ۇشىن دە تيىمدى. بۇل ستسەناريي ورىن تاپسا، جەر يەلەنۋشىلەر مەن كەنگۋرۋ كاسىپشىلىگى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كورەر ەدىك. ارى قاراي برەندينگ، ماركەتينگ پەن ساپا باقىلاۋ بويىنشا جۇمىس وربي بەرەتىن ەدى. مۇنداي جاعدايدا ۇكىمەتكە تەك پروتسەستى باقىلاپ، باسقارىپ وتىرۋ عانا قالار ەدى.

لەون زانكەر مۇنداي يدەيانى جان-تانىمەن قولدايدى: «بىز ۇشىن بۇدان شىعار ەڭ جاقسى ناتيجە – كەنگۋرۋ سانى مەن جايىلىم-سۋ رەسۋرستارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتايتىن كوممەرتسييالىق يندۋستريياعا قول جەتكىزۋ. بىراق بۇل ۇشىن بالانستى ساقتايتىن باسقارۋ تەتىكتەرى مەن قابىلەت بولۋ كەرەك. جەر يەلەنۋشىلەردىڭ تالاپ ەتكەندەرى دە وسى».

تۋريستەر كۆينسلەند شتاتىنىڭ ماكەي قالاسىنداعى حيلسبورو مۇيىسىنىڭ جاعالاۋىندا شىعىستىق كەنگۋرۋلەردى تاماشالاۋدا. بۇل جەر تۋريستەردى قىزىقتىراتىن تانىمال ورىن ارى ول جەرگىلىكتى ەكونوميكانى دا كوتەرىپ وتىر. اۋسترالييا – كەنگۋرۋدى جابايى تابيعاتتا كورۋگە بولاتىن دۇنيەدەگى جالعىز مەملەكەت.

سيدنەيدەن جارتى ساعاتتىق جەردەگى ۆورونورا شاھارىندامىز. تۇس اۋعان شاق. قىركۇيەكتىڭ جىلى اۋاسىندا يۋيندەردىڭ اقساقالى 82 جاسار ماكس «دۋلۋمۋنمۋن» حارريسون اۋسترالييانىڭ بايىرعى تۇرعىندارى مەن كەنگۋرۋلەر اراسىنداعى كۇردەلى بايلانىس تۋرالى سىر شەرتتى. بۇل – مادەني، الەۋمەتتىك جانە رۋحاني بايلانىس تاريحى كەمىندە 50 مىڭ جىلعا سوزىلادى.

اۋسترالييانىڭ بايىرعى تۇرعىندارى بۇرىننان كەنگۋرۋ ەتىن جەيدى، بىراق ولار مۇنى قاتاڭ تارتىپتەرگە ساي ىستەيتىن بولعان. ماكس كوكەنىڭ ايتۋىنشا، بايىرعىلاردىڭ زاڭى اڭشىلىققا رۇقسات ەتەدى، بىراق ونىڭ وز ماۋسىمى بار. ماسەلەن شاعىلىسقان شاقتا ولاردى اۋلاۋعا بولمايدى. ارى راسۋاعا دا جول بەرىلمەيدى. كەنگۋرۋدىڭ ار بولىگى پايدالانىلۋى تيەس: ەتى جەلىنۋى نە تاراتىلۋى كەرەك; سىڭىرىنەن جىپ يىرىلەدى; تەرىسىنەن جىلۋ ساقتايتىن، سۋ وتكىزبەيتىن كيىمدەر تىگىلەدى، سۇيەكتەرىنەن ينە مەن تۇرلى بۇيىم، ال جۇنىنەن دوربا نە ماتا جاسالادى.

بىراق كەنگۋرۋمەن اراداعى بايلانىس الدەقايدا جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن. پايدا ول بەرگى جاعى عانا. تىرشىلىك پەن جاراتىلىس پايدا بولۋى تۋرالى اڭگىمەلەردە، ابوريگەندەر «ارمان شاق» دەپ اتايتىن باي سيمۆوليكالىق الەمدە كەنگۋرۋ باستى نازاردا. وسى اڭگىمەلەردىڭ اجىراماس بىر بولىگى سانالاتىن «ولەڭ جولدارى» ارقىلى ابوريگەندەر جول تاۋىپ، اتا-بابالارىن ەش قيىندىقسىز تاپقان. ماكس كوكە كەنگۋرۋدى ولتىرۋ تابيعات پەن ادام اراسىنداعى وسى ۇيلەسىمدىلىكتى بۇلدىرىپ، «ولەڭ جولدارىن» جويىپ جاتقانىن ايتادى.

قالتالى سۇتقورەكتىلەرمەن كوپ عاسىرلىق بايلانىسى بار دەپ بىلىنسە دە، ەلدىڭ ۇلتتىق سيمۆولىمەن ارا قاتىناستى رەتتەۋدە اۋسترالييانىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ پىكىرى ەسكەرىلمەيدى. ولاردىڭ پىكىرى بىر ارنادا توعىسپاعانىمەن، گەوگرافييالىق جانە مادەني تۇرعىدا ار الۋان كەلەتىن بايىرعى حالىق وكىلدەرىنىڭ كوبىسى كەنگۋرۋدى قىرۋ ۇلكەن ماسەلە ەكەندىگىمەن كەلىسەدى.

ستۋرت ۇلتتىق پاركى. باتىستىق سۇر كەنگۋرۋ مەن فوتوگرافتىڭ ۇلى بىر-بىرىنە زەرتتەي قاراۋدا. رۋ سيياقتى وزگەنىڭ تاڭدانىسىن تۋدىراتىن جانۋار كەمدە-كەم. «كەنگۋرۋ باسقا جانۋارلاردان قاتتى ەرەكشەلەنەتىنى سونداي، ولار بولماعاندا بىز ولاردى ەلەستەتە الاتىن با ەدىك، الماس پا ەدىك، قۇداي بىلسىن»، – دەيدى زوولوگ فلاننەري.

«اۋسترالييا وتە ەرەكشە ەل، ەرەكشەلىگى سونداي ول وز ەلتاڭباسىنداعى سيمۆولدى جەيتىن جالعىز ەل»، – دەپ باسىن شايقادى سيدنەيدەگى ماككۋوري ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كابينەتىندە وتىرعان گومەروي تايپاسىنىڭ كوسەمى فيل دۋنكان.

ماكس كوكە سيياقتى ول دا كەنگۋرۋلەردى قىرۋعا جول بەرمەك ەمەس. «ولاردى ولتىرسەك، كەلەر ۇرپاققا بۇل توتەميكالىق تۇردىڭ وتانىمىزبەن اراداعى بايلانىسىن تۇسىندىرە الماي قالامىز»، – دەيدى ول. ول ۇسىناتىن شەشىم قاراپايىم: كەنگۋرۋ احۋالى تۋرالى سوڭعى سوزدى اۋسترالييانىڭ العاشقى ادامدارى ايتسىن. بارىن بىلاي قويعاندا، ولار مىڭداعان جىلدار بويى قالتالىلارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بوپ كەلدى ەمەس پە؟ «ەگەر كەنگۋرۋلەردى قىرۋدى كوزدەپ وتىرساڭىز، – دەيدى دۋنكان، – ونى جولعا قويىلعان كاسىپ كوزىنە اينالدىرۋ كەرەك. بۇل كاسىپشىلىك ابوريگەندەر تاراپىنان مونوپولييالاندىرىلۋى كەرەك. بىز بۇل ىستى گۋماندى تۇردە ورىندايمىز. بىزگە ليتسەنزييا بەرىڭىزدەر. بۇل كاسىپتى بىز اتقارايىق».

سونىمەن بىرگە دۋنكاننىڭ بۇدان دا ماڭىزدى ايتپاعى بار: «اۋستراليياعا تۋريستەر كەلگەن كەزدە ولار كەنگۋرۋمەن قۇشاقتاسىپ، كوالانى ۇستاپ، ابوريگەندەرمەن كەزدەسكىلەرى كەلەدى. ۇشەۋىنىڭ دە وزارا بايلانىسى كۇشتى. سول بايلانىستى ۇزبەۋ كەرەك. مۇندا ولتىرۋ ۇشىن ەمەس، قۇشاقتاسۋ ۇشىن كەلىڭىز».

اۆتور: دجەرەمي بەرلين، فوتو: ستەفانو ۋنتەرتينەر


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە،
shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز