.

كيىككە پانا بولعان – تاقىر!

بىزدىڭ جاقتا بىر عاجاپ جەر بار، – دەگەن ەدى وسىدان كوپ جىلدار بۇرىن بولعان ىسساپارداعى وزارا اڭگىمەدە جازۋشى مادي ايىمبەتوۆ. – كۇلدىردىڭ تاقىرى دەپ اتالاتىن ونىڭ ەرەكشەلىگى ۇشى-قيىرىنا كوز جەتكىزگىسىز جازىقتىڭ ۇستىندە ەشتەڭە وسپەيتىندىگى. سوسىن العاشقى كورگەن ادامعا ونداعى جەردى الدەكىم تراكتور كاتوگىمەن تاپتاپ تاستاعانداي اسەر قالدىراتىندىعى. ۇشاقتاردىڭ اۋەگە كوتەرىلىپ، جەرگە قوناتىن اەرودرومى بار عوي. مىنە، ايدالاداعى تابيعات انا جاساعان ول سونىڭ دال وزى. يا، سودان اۋمايدى.

…قازىر بىز ارادا جىلدار وتكەن سوڭ بارىپ، وسى جەرگە كەلىپ تۇرمىز. بۇل اۋدان ورتالىعى قاراۋىلكەلدىدەن 140 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ەكەن. ىرگەسىندە قوپا اتتى ەلدى مەكەن بار. وي شاقىرۋ ۇشىن ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان قۇمداۋىت القاپقا ۇنسىز قاراپ تۇرمىز. شىنىندا الدىمىزداعى جازىقتا قىلايعان قىلپىق كورىنبەيدى. كوز جەتەر جەردىڭ بارى ىقىلىم زاماننان بەرگى قار مەن جاڭبىر سۋىنان نىعىزدالىپ تۇرىپ شوگىپ، مىقتاپ ورنىققان قيىرشىق تاستى قالىڭ توپىراق قاباتى. جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە دە بەرەكەنى الىپ، جان تاپتىرماس دالانىڭ دولى جەلى بار ەمەس پە. مىنە، سودان كوتەرىلەتىن شاڭ-توزاڭ مۇندا اتىمەن جوق. ويتكەنى ونداي قۇم-بوراننىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى دەيتىن ۇساق توپىراق ۇگىندىلەرى تاقتايداي بوپ قاتقانى مىنا جەر قاباتىنىڭ ۇستىڭگى بولىگىمەن بىرىگىپ-كىرىگىپ كەتكەن.

– بۇل القاپتىڭ كۇلدىردىڭ تاقىرى دەپ اتالۋىنىڭ سىرى نەدە ەكەن؟ – دەدىك بىز اينالامىزعا اسىقپاي قاراپ العان سوڭ.

– ەرتەدە، – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اۋىل اكىمى مۇرسىن بايتاقۇلى، – وسى وڭىردە ساڭكىباي اتتى داۋلەتتى ادام ومىر سۇرىپتى. ول XVII عاسىرداعى ابىلقايىر زامانىندا عۇمىر كەشكەن كىسى ەكەن. مىندەتى حان اسكەرىن مىنىس كولىگىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپتى. وسى ماقساتپەن باي وردادان پارمەن كەلگەن سايىن دالاداعى جىلقىلارىن مىنا تاقىرعا وقتىن-وقتىن اكەلىپ يىرىپ، ساربازدارعا اي بويى ات تاڭداماي ما؟ مىنە، سوندا بۇل جەردە ونىڭ كىشى ايەلى كۇلدىر ەسىمدى انامىزدىڭ اۋىلى وتىرىپ، وتاعاسى مەن جاساۋىلدارعا اس-سۋ ازىرلەپ بەرەتىن بولعان. بىزدىڭ قازىرگى ايتىپ جۇرگەن جەر اتاۋى سودان قالعان دەسەدى.

– دۇرىس ەكەن. ال ەندى مىنا تاقىردىڭ كولەمى قانداي؟ وسى تابيعات تۋىندىسى تۋرالى وزدەرىڭىز كورىپ-بىلگەن نە بار؟ سونى قازىر ەسكە تۇسىرىپ، ايتىپ بەرە الاسىزدار ما؟

مۇنى بىزبەن بىرگە ەرىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى يبراھيم ەرمەكباەۆ جاقسى بىلەتىن بولىپ شىقتى. اعامىزدىڭ بۇل جونىندە بىرىنشى ايتقان دەرەگى اۋدان ەنتسيكلوپەديياسىن جاسايمىز دەپ جۇرگەن انە بىر جىلدارى ولار كۇلدىردىڭ تاقىرىن زەرتتەپ كورگەن ەكەن. سوندا ونىڭ ۇزىندىعى 12، ەنى 7 شاقىرىمدى قۇراپتى. دەمەك اتالعان جەر بەدەرى وزىمىز سوز ەتىپ وتىرعان سالا بويىنشا ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن ماسسيۆ دەگەن سوز. جولباسشىمىزدىڭ ەكىنشى كەلتىرگەن مالىمەتى كەشەگى 70-80 جىلدارى وسى جەرگە دالا ارۋى – اقبوكەندەر كەرەمەت ۇيىر بولىپتى. كوزدەرى مولدىرەگەن، دەنە بىتىمى وتە سۇيكىمدى وسى بىر بەيكۇنا جانۋارلار شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا تۇمسىعى مەن باۋىرىن مىنا تاقىرعا توسەپ، كۇن ەكىندىگە اۋعانشا تىرپ ەتپەي جاتىپ الادى ەكەن. سال دە بولسا جەر استىنداعى سالقىن لەپتەن كۇش-قۋات الا ما ەكەن، كىم بىلسىن… وسىنى بىلەتىن اڭشىلار دال تۇس مەزەتىندە جەتىپ كەلىپ، قورعانسىز بەيشارالاردى تالاي رەت جۋساتىپ سالعان عوي. سودان ولار كەيىنگى كەزدە مۇندا جولامايتىن بولىپتى. نەتكەن قاتىگەزدىك دەسەڭىزشى. وسپادارلىق دەپ وسىنى ايتۋعا بولار سىرا…

– تابيعاتتىڭ وسىنداي وزگەشە كورىنىستەرى… مىنا تاقىردى ايتامىز دا… ولار قالاي، قانداي جاعدايدا پايدا بولدى ەكەن؟ – دەدىك بىز قايتۋعا جينالىپ جاتىپ. – بۇدان نەندەي حابارلارىڭىز بار؟

عالىمداردىڭ نە دەپ پايىمدايتىنىن بىلمەيمىز. ال وسى توڭىرەكتەگى كونەكوز قارييالاردىڭ ايتۋىنشا اڭگىمە بىلاي، – دەپ سوزگە ارالاستى اۋداندىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى لۇقپان قادىر. – تاقىر – دالالىق ايماقتارداعى سازدى توپىراقتىڭ كەپكەن قۇرامىنان تۇراتىن بەتى تەگىس، ۇستىڭگى قاباتى وتە قاتتى ويىس القاپ. ونىڭ اينالاسىنداعى باسقا جەرلەر قار كەتىسىمەن تەز كوكتەپ، شوپ وسە باستاعاندا مۇنداعى قاق سۋى تۇرىپ قالعان تاقىر اتالمىش ۇدەرىستەن كەش قالادى. سويتىپ وسىمىكتەرگە وتە قاجەت كونديتسييالىق كەزەڭدى امالسىز جىبەرىپ العان وندا ەشتەڭە وسپەيدى. ال كوكتەمگى كۇن قىزۋىنان قاق سۋى بۋلانىپ ۇشىپ كەتكەندە تاقىردىڭ ۇستى توبارسىپ، بەتى شىتىناي جارىلعان كۇيى تاستاي بولىپ قاتادى دا قالادى. سوز ورايىندا بۇعان وسى دالاداعى ۇدايى سوعىپ تۇراتىن وكپەك جەلدىڭ دە وزىندىك اسەرى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن جون. بىردە باتىستان، كەلەسىدە شىعىستان، ودان سوڭ سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتەن ەكىلەنە ۇيىتقيتىن ىستىق-سۋىق تەمپەراتۋراداعى بوراندار بىز سوز ەتىپ وتىرعان القاپ توپىراعان ابدەن نىعىزداپ تاستايدى دەسە دە بولادى.

ارىپتەسىمىزدىڭ مىنا سوزىنەن كەيىن بىز ۇيالى تەلەفونىمىزدى قولعا الىپ، «ۆيكيپەدييا» سايتىن ىزدەي باستادىق. ماقستىمىز: «تاقىر جونىندە عالىمدار نە دەدى ەكەن؟» – دەگەن وي. بوسقا اۋرەلەنىپپىز. مۇندا «Kcell» دە، «Beeline» دە ۇستامايدى ەكەن. ويىمىز اۋدان ورتالىعى قاراۋىلكەلدىدەگى كىتاپحاناعا كەلگەن سوڭ عانا ورىندالدى. ونداعى «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسىن تاپتىرىپ الىپ قاراعانىمىزدا، امبەبەپ ەڭبەكتىڭ 9-تومىندا «تاقىر» تاقىرىبى بار بولىپ شىقتى. اۆتورى – بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسبول جامالبەكوۆ اعامىز ەكەن. ماقالانى وقىپ وتىرىپ بىردەن بايقاعانمىز، بۇل كىسى پايىمداۋىنىڭ دا جوعارىداعى لۇقپان قادىردىڭ كونەكوز قارييالاردان ەستىگەن دايەك-دەرەكتەرىنە ۇقساستىعى ەدى. دەمەك، جەرگىلىكتى جەردىڭ ادامدارى دا، عالىمنىڭ ايتقاندارى دا دۇرىس. تۇجىرىمدارى ورتاق. بىرىن-بىرى تولىقتىرىپ تۇر. ەسبول جامالبەكوۆ ماقالاسىنداعى جالعىز وزگەشەلىك ول تاقىردىڭ اقتوبە وڭىرىندە عانا ەمەس، قىزىلوردا مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا دا بار ەكەنىن ايتقانى. بىراق ولاردىڭ اتالمىش ايماقتارداعى اتى قانداي؟ كولەمى شە؟ جانە ناقتى قاي اۋدان نەمەسە اۋىل ماڭىندا؟ بۇل جونىندە ەشتەڭە جوق. دەمەك، رەسپۋبليكامىزدا بىز بىلەتىن، اۋماعى جاعىنان دا ۇلكەنى وزىمىز كورگەن بايعانين اۋدانىنداعى وسى كۇلدىردىڭ تاقىرى بولسا كەرەك.

 اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز