.

العىرلار ورداسى (سيليكون)

جەڭىل تاماق پەن ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ىشىپ تۇرعان سينگاپۋردىڭ نانيان تەحنولوگييالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى سانتا كلاراداعى حاكاتون كەزىندە فوتوگرافتار ۇشىن اپليكەيشن جاساپ شىعارۋ يدەيالارىن تالقىلاۋدا.

بۇل جەردە، الى دە مۇمكىندىكتەر كوپ! الايدا بۇل القاپتىڭ الەۋمەتكە كەرى اسەرى دە جوق ەمەس. ترەندتەگى جاڭا سوزدەر: جاۋاپكەرشىلىك پەن ەمپاتييا.

بۇل جەردە تەسلا ەلەكتروكولىكتەرى پاركينگتەگى 12 قۋاتتاۋ ستانساسىنىڭ بىرىنە بىرىنشى بولىپ جەتۋگە اسىعادى. قاۋمالاعان توپ، كوبىسى ەر ازاماتتار «كومپيۋتەر تاريحى مۋزەيىنىڭ» كىرەبەرىسىندە تىرەسىپ تۇر. كەيبىرى بىر-بىرىمەن قۇشاقتاسىپ امانداسسا، ەندىگىلەرى كەڭسەنىڭ ارعى باسىنداعى پارتنەرىنان «ينۆەستيتسييام قالاي بوپ جاتىر» دەپ ايقاي سالىپ سۇراپ جاتىر. قوڭىراۋ ۇنى ەستىلىسىمەن دابىرلاعان توپ اۋديتوريياعا اسىعا كىرىپ، تىنىشتالا قالدى. سالدەن كەيىن دەمو كۇنى باستالماقشى.

الداعى ەكى كۇندە 132 ستارتاپ اكەلگەن كاسىپكەرلەر الەمدى قالاي وزگەرتپەك بولىپ جاتقاندارى جونىندە پىسىقتاپ كەلگەن ەكى مينۋتتىق داڭعارا سوزدەرىن كوپشىلىككە جەتكىزۋمەن الەك بولادى. سويت­سەك، الەمدى وزگەرتۋدىڭ الى دە ايتىلماعان سانسىز جولى بار ەكەن. قارتتار كۇتىم-ۇيىندەگى جاتىن بولمەسىنىڭ توبەسىنە ورناتىلعان سەنسورلار، ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسييالاردى تەكسەرەتىن درون مەن ەركەكتەرگە ارنالعان كىر جۋۋ ۇنتاعىن جەتكىزىپ بەرۋ سەرۆيسى اڭگىمەنىڭ بەرگى جاعى عانا…

بيرجاداعى قۇنى تريلليون دوللارعا پارا-پار امەريكالىق Apple كومپانيياسى سيليكون القابىنداعى يننوۆاتسييا ىرعاعىن باستاپ كەلەدى. ونىڭ 2017 جىلى كۋپەرتينودا اشىلعان جاڭا باس كەڭسەسىن «عارىش كەمەسى» دەپ تە اتايدى. ول جەردە شامامەن 12 000 ادام قىزمەت ەتەدى، بۇل كومپانييانىڭ بۇعاز اۋماعىنداعى جالپى قىزمەتكەرلەر سانىنىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى.

«ورتا ەسەپپەن، ار توپتاعى كەمىندە بىر جوبا كەيىن ميلليارد دوللار پايدا الىپ كەلەدى، – دەدى سيليكون القابىنداعى ينۆەستورلارعا ارناعان سوزىندە كاسىپكەرلەرگە وز يدەيالارىن دامىتۋعا كومەكتەسەتىن Y Combinator كومپانيياسىنىڭ باسشىسى مايكل سەيبەل. – سىزدىڭ جۇمىسىڭىز سونداي جوبانىڭ بىرىن تاڭداپ الۋ!»

العاشقى ۇسىنىلعانى «قوعامدىق تىنىعۋ» جوباسى بولدى. ول ابونەمەنتتىك قىزمەتتىڭ وزگە تۇرىن ۇسىنادى. قالاعانداردىڭ بارلىعى بەلگىلى بىر كومپانيياعا ترەنەر مەن ورىن تاۋىپ بەرۋ ۇشىن عانا اقشا تولەيدى. ماسەلەن كولىك تۇراقتارى مەن وزگە دە اشىق كەڭىستىكتەردە توپتىق جاتتىعۋ جاساۋ ارقىلى تاپ-تاۋىر ۇنەمدەۋگە بولادى. «بىلايشا ايتقاندا جاتتىعاتىن زال مەن تەمىرلەردى جالعا الۋ ۇشىن ارتىق اقشا شىعارمايمىز»، – دەيدى جوبا اۆتورلارىنىڭ بىرى.

بارلىعى قول شاپالاقتاپ جاتقاندا، مەن بۇل نارىقتىڭ كولەمى قانداي ەكەن دەپ ويلاندىم. كەلەسى ۇلكەن يدەيا – بولجانبالى الگوريتمدەر ارقىلى تەڭىز پورتتارىندا كونتەينەر قولدانىسىن وڭتايلاندىرۋ.

سيليكون القابى تۋرالى جازعان تىلشى رەتىندەگى وتكىزگەن جىلدارىمدا مەن تۇرلى بيزنەس-يدەيالارعا كەزىگىپ، كۇلكىمدى تىيۋدى ۇيرەندىم. مەن تۇككە تۇرعىسىز دەپ، مان بەرمەگەن ستارتاپتاردىڭ ميللياردتاعان دوللارلىق جوبالارعا اينالىپ جاتاتىنىنا كوزىم جەتتى. بالكىم، «قوعامدىق تىنىعۋ» جوباسىنىڭ «ا» جوسپارى ىسكە اسپاسا، «ا» جوسپارىنا كوشەتىن شىعار. ماسەلەن، Justin.tv جوباسى. ول بىر ادامنىڭ، ياعني دجاستيننىڭ قىلىقتارىن تىكەلەي ەفيردە تاراتاتىن كانال بولاتىن. كەيىننەن ول كەز كەلگەن ادامعا اشىق Twitch Interactive جوباسىنا اينالدى. ەندى كورەر­مەندەر باسقالارىنىڭ ونلاين ويىن ويناعاندارىن كورە الاتىن بولدى. 2014 جىلى Amazon كومپانيياسى وسى جوبانى 970 ميلليون اقش دوللارىنا ساتىپ الدى.

Airbnb كومپانيياسىنىڭ سان-فرانتسيسكوداعى اشىق كەڭسە تۇرىندەگى Airstream تىركەمە فۋرگونى ەكى ەسە سوزىلىپ كەزدەسۋ الاڭىنا اينالا الادى. مەل ۆۋلگاروپولۋس وزىنىڭ قىزى نيكول مەن جۇبايى شەريلدى Facebook كومپانيياسىنىڭ مەنلو پاركىندەگى باس بارماق بەلگىسى الدىندا سۋرەتكە تۇسىرۋدە.

كوپتەن بەرى سيليكون القابىن باقىلاپ جۇرگەن پول ساففونىڭ ايتۋىنشا: «سيليكون القابى بولاشاققا ۇمتىلۋىن دوعارعان ەمەس». وسى «دەمو كۇنى» جوبالارىن العا تارتقان كاسىپكەرلەر جاساندى ينتەلەكت، تولىقتىرىلعان شىنايىلىق تەحنولوگيياسى، روبوت، درون مەن تۇرلى سەنسورلاردىڭ كومەگىمەن جاقسارا تۇسكەن بۇگىنگى ومىردى پاش ەتەدى.

جاۋاپكەرشىلىك پەن ەمپاتييا سوزدەرى جاڭا ترەند. سيليكون القابى جۇمىس كۇشىنىڭ دەموگرافيياسى مەن توڭكەرىسكە ۇشىراعان يندۋسترييانا تىكەلەي جاۋاپتى. جاڭا تەحنولوگييا كەسىرىنەن جۇمىسىنان ايىرىلعاندار كوپ. ال الەۋمەتتىك جەلى وسىنداي وشپەندىلىك تاراتۋدىڭ قۇرالىنا اينالعانداي. يننوۆاتسييا وڭىردىڭ ادامدارىنا دا اسەر ەتپەي قويمادى. تىپتى تابىسى جۇز مىڭ دوللارلاپ ولشەنەتىن كەي جۇمىسشىلاردىڭ وزدەرى ۇي-جاي ماسەلەسىنە بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ال سيليكون القابى ويلاپ تاپقان قۇرىلعىلاردى قۋاتتاندىرۋعا قاجەتتى ليتيي مەن بوليۆييا سيياقتى ەلدەردەگى ليتيي وندىرەتىن كەن ورىندارىن يگەرۋ جانە ونىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالى مازانى قاشىراتىن ماسەلەلەرگە جول اشۋدا.

تەحنولوگييا بولاشاقتى ايقىندايتىنى سوزسىز. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار. ومىردى جاقسارتىپ، جەڭىلدەتەتۋگە تالپىنعان سايىن، وز-وزىمىزگە زييان كەلتىرىپ جاتقانىمىز، اششى بولسا دا شىندىق.

«ستەنفورد كۇن اۆتوكولىگى» جوباسىنىڭ ينجەنەرلىك ديرەكتورى مەگگي فورد ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قىركۇيەك شارالارى» كورمەسىندە وز توبىمەن بىرگە كۇننەن قۋات الاتىن ماشينانى كورسەتۋدە. سان-فرانتسيسكو قالاسىندا سيۋزاننا راش، ليدييا ليۋيس پەن دجونني پرايس Wefunder كراۋدفاندينگتىك پلاتفورماسى باسشىسىنىڭ جاتىن بولمەسىندە جينالىس وتكىزىپ جاتىر.

«اينالامىز ارمانى شەكسىز ادامدارعا تولى، – دەيدى 23andMe گەنەتيكالىق تالداۋ مەن بيوتەحنولوگييالار كومپانيياسىنىڭ قوسالقى قۇرىلتايشىسى ارى باسشىسى اننە ۆودجكيكي، – سيليكون القابى ادامزات تاريحىنىڭ وڭ، ياعني دۇرىس جاعىندا بولىپ كەلدى. بىزگە ۇناسىن-ۇناماسىن الەم وزگەرۋ ۇستىندە. الايدا مۇنداي وزگەرىستەر، اۋىرتپاشىلىق تۋدىراتىنى ەكىباستان. تۇرلى سالاعا تيىپ جاتقان جاناما اسەرىنەن دە قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ».

ارمانسىز ادام قاناتسىز قۇسپەن تەڭ. سان فرانتسيسكوعا كەلەتىندەرىڭ كوبى، ەڭ اۋەلى، «سيليكون القابى قايدا؟» دەپ سۇرايدى. ونىڭ رەسمي بىر ورتالىعى جوق. سيليكون القابى دەگەنىمىز – كەڭسەلەر مەن كۆارتالدار ورنالاسقان ات تاعاسىنداي جازىق دالا. ونىڭ ورتاسىندا جولداردى بىتەگەن كولىك كەپتەلىسىنەن مىز قاقپاعان سان فرانتسيسكو شىعاناعىنىڭ سۋى كوز جانارىن الادى. مەن كەلۋشىلەرگە فەيسبۋكتىڭ «لايك» سيمۆولىن – باس بارماق بەلگىسىنە نۇسقايمىن. ول كومپانييانىڭ باس كەڭسەسى جانىندا ورناتىلعان. فەيسبۋك تە باسقا تەحنولوگييالىق كومپانييالار سيياقتى وز كەڭسەلەرىنە قانداي دا بىر تۋر-ساياحات جاساۋدى ۇسىنبايدى.

Essential دەپ اتالاتىن ستارتاپ قىزمەتكەرى دجوشۋا كارپەنتير پالو-التوداعى Playground Global كەڭسەسىنىڭ ويىن الاڭىندا جۇمىس ىستەپ وتىر. بۇل كومپانييا جاساندى ينتەلەكتىگە ەكپىن بەرە وتىرىپ، جاڭا تەحنولوگييالار جاسايتىن ستارتاپتاردى قارجىلاندىرادى جانە قولدايدى. «مەن كۇنىنە بىر رەت سىرعاناقتا ويناعاندى دۇرىس كورەمىن. بۇل بوي سەرگىتۋدىڭ جاقسى تاسىلى»، – دەيدى كارپەنتير. وتكەن قازان ايىندا كومپانييا جۇمىس كۇشىنىڭ 30 پايىزىن قىسقارتىپ، كارپەنتير جۇمىسسىز قالدى.

ارينە، وسى «لايك» بەلگىسى بار ادامدى باقىتتى ەتە بەرمەيدى. بىز فەيسبۋكتىڭ دەرەكتەرگە قاتىستى ساياساتى وز تۇتىنۋشىلارىن قورعاۋدا قاۋقارسىزدىق تانىتقانىن بىلەمىز: الدەبىر زەرتتەۋشى جەكە مالىمەتتەردى ساتىپ جىبەرگەن، ارتىنشا ول دەرەكتەر سانامىزعا ساياسي جارنامالاردى تىقپالاۋعا پايدالانىلدى. رەسەي تىڭشىلارى فەيسبۋكتى ناسيحات قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ، اقش-تا ساياسي وشپەندىلىك وتىن جاقتى. تەحنولوگييالاردىڭ ەپيتسەنترى دەپ ماۋنتين-ۆيۋ قالاسىن ايتۋعا بولادى. مۇندا ترانزيستوردى ويلاپ تاپقانداردىڭ بىرى وز كومپانيياسىن اشقان. ونى لوس-التوستاعى تەگى ۇندىستاندىق پروگراممالىق جاساقتاما جاسايتىن الدەبىر ينجەنەردىڭ ۇيىنەن دە تابۋعا بولادى. ول بالالارىن ۇيىقتاتىپ بولعان سوڭ، ستارتاپ جوباسى بويىنشا ونلاين جۇمىسىنا قايتا كىرىسەدى. ۇش جالپاق شينالى اۆتوفۋرگوندى دا وسى جەردەن عانا كورۋگە بولادى. تەڭىز جاياۋ اسكەرىنىڭ ارداگەرى ارى شەبەر دجيم يتىمەن بىرگە تۇراتىن وسىنداي كولىگىن ستانفورد ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى تۇراققا قويىپ، اينالانى تاڭعالدىرعان.

National Geographic بۇل وڭىر تۋرالى العاش جازعان 1982 جىلدان بەرى القاپ ادام تانىماستاي وزگەرگەن. ول كەزدە باسىلىم «سيليكون القابىنىڭ ەركىن ەگليتاريزمى اۋىلدىق دامۋ ىرعاعىن اۋىستىردى»، «قاراپايىم كەلبەتى الدامشى ب.ت. مەكەندە ديناميكالىق دۇمپۋ ورىن الۋدا»، «مونوتوندى جايىلعان الاسا تىك تورتبۇرىشتى عيماراتتارعا ىلىنگەن كومپانييا اتاۋلارى مۇندا نە بولىپ جاتقانىنان اسا كوپ حابار بەرمەيدى» دەپ جازعان بولاتىن.

بىر كەزدەرى الحورى مەن ورىكتىڭ وتانى بولعان سيليكون القابى كوزدى الداۋى مۇمكىن. اينالا قورشاعان تاۋلى القاپتىڭ يرەلەڭ جولدارى، جايىلىپ جۇرگەن مارال مەن قاراپايىم ادامداردى كورگەندە كوز الدىڭا كادىمگى اۋىل ەلەستەيدى. بۇل تەرەزەسى تەڭ، اشىق ارى قاراپايىم قوعامنىڭ بىر بولىگى. شالبار، جەمپىر، شورتىمەن جۇرە بەرەتىن باستىق پەن كاسىپكەرلەردىڭ كوبىسى كىرپيياز، ال مۇنداعى جۇمىس ورىندارى وز قىزمەتكەرلەرىنەن اياق كيىمدەرىن شەشىپ كىرۋلەرىن تالاپ ەتەدى.

وتكەن شىلدەدە ۇيىمداس­تىرىلعان AT&T حاكاتونى. ەسەپتەۋ تەحنيكاسىن وقيتىن ستۋدەنت ارى جيى حاكەرلىكپەن اينالىساتىن دەنني حيۋن چو ۇستەل تەننيسىن ويناپ، كەيدە تىنىعادى. اۋسترالييالىق تريستان ماتتياس پالو-التوداعى ورتاق «حاكەرلەر ۇيى» اتالعان Startup Embassy (قازىر جابىلىپ قالدى) كەڭسەسىندە بىر اپتا جۇمىس ىستەپ، ارى سوندا تۇرىپ كوردى.

بىراق بۇل القاپتىڭ امبيتسيياسى سۇراپىل. «ادامدارعا سەنىڭ اتى-جونىڭ كەرەك ەمەس، ولاردى تەك جاڭا جوبالار عانا قىزىقتىرادى»، – دەپ شاعىمدانادى 24 جاسار اۋسترالييالىق تريستان ماتتياس.

بۇكىل الەمگە تانىلعان سيليكون القابىنىڭ نەگىزى سوناۋ 1990-جىلدارى قالانا باستادى. ول كەزدە بۇل جەر ماعان ولى دالاداي كورىنەتىن.

ول كەزدە، تىپتى  الىپ «بۇلىكشى» – Apple كومپانيياسىنىڭ وزى دە قۇلدىراپ بارا جاتقانداي بولىپ كورىنەتىن ەدى. باس ديرەكتور جانە ديرەكتورلار كەڭەسىمەن كەلىسە الماعان ستيۆ دجوبس 1985 جىلى ول جەردى تاستاپ، كەتە بارادى. وزى قۇرعان كومپانييانىڭ تريۋمفالدى تۇردە ورالۋىنا ون جىلدان استام ۋاقىت قاجەت بولدى.

«ادامدار كومپيۋتەر ارقىلى بىر-بىرىمەن بايلانىسار بولسا، ومىر وزگەرەر مە ەدى» دەگەن يدەيا 1990-جىلداردىڭ ورتاسىندا عانا شىعىپ، جان-جاققا تارالا باستادى. سول كەزدەرى مەكتەپتەردىڭ بىرىندە بولعان جاعداي تۇبەيگەيلى وزگەرىس الىپ كەلەدى دەپ كىم ويلاعان. مۇعالىمدەردىڭ اتا-انالارعا حابارلاما جىبەرە الۋى ۇشىن مەكتەپ پەن ۇيدەگى كومپيۋتەرلەردى تەلەفون مودەمى ارقىلى جالعاۋ ارەكەتى جەلىدە قىزمەت كورسەتەتىن America Online كومپانيياسىنا كەرەمەت يدەيا بەرەدى. سول كەزدە قولعا الىنعان تسيفرلىق دۇكەن جوباسى ارقىلى ادامدار گۇلگە ونلاين تاپسىرىس بەرەتىن. ول باياۋ ارى پايدالانۋعا قولايسىز بولعانىمەن، سول كەزدىڭ وزىندە، الدەبىر ۇلكەن جاڭالىقتىڭ اۋىلى الىس ەمەس ەكەنى ايدان انىق ەدى.

يمەلدا ۆالەنسييا دوسىنىڭ ۇي الدىنداعى جولعا قويىلعان تىركەمە فۋرگوندا تۇرادى. ويتكەنى اقش-تىڭ ەڭ قىمبات قالالارىنىڭ بىرى سانالاتىن اتەرتونداعى ۇي تازالاۋشىسى بولىپ ىستەيتىن يمەلدا اپتاسىنا نەبارى 600 اقش دوللارىن تابادى. اندريۋ كيم DoNotPay كومپانيياسىنىڭ جازعى وفيسىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر. پالو-التوداعى وسى ۇيدى 2004 جىلى Facebook كومپانيياسىنىڭ قوسالقى قۇرىلتايشىسى – مارك تسۋكەربەرگتە جالداعان بولاتىن.

پايدالانۋشىلارعا ينتەرنەت ارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن براۋزەرلىك باعدارلاما جاساپ شىعارعان Netscape كومپانيياسى وزىنىڭ قولتاڭبالىق ونىمىنىڭ ارقاسىندا بىر جىلعا جەتەر جەتپەس ۋاقىتتا-اق اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالدى. ينۆەستورلار ۇشىن تاۋەكەل كورسەتكىش دەڭگەيى جوعارى بولعان Netscape كومپانيياسى قانشا جەردەن سەنىمسىز بولسا دا، ونىڭ بيرجاداعى اشىلعان كۇنگى قۇنى 58،25 اقش دوللارىنان، كوزدى اشىپ-جۇمعانشا 2،9 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيىن بىر-اق شارىقتاعان.

Netscape كومپانيياسىنىڭ باستاۋىش اكتسييا ۇسىنۋى (IPO) «نۇكتە-كوم دۇمپۋى» پروتسەسىنىڭ باستاۋى ەدى. وسىلايشا بۇگىندە الپاۋىتقا اينالعان Amazon مەن Yahoo!، سونداي-اق ساتسىزدىككە ۇشىراعان Webvan مەن Pets.com سيياقتى كومپانييالار دۇنيەگە كەلگەن ەدى سول كەزدە.

«ينتەرنەت ارقىلى نە ىستەۋگە بولادى» دەگەن قۇمارتۋشىلىق – وپا-دالاپ ساتۋ، جۇك كولىكتەرىن جالداۋ، جۇبىڭدى تابۋ مەن تاعى سول سيياقتى سپەكۋلياتيۆتىك بيرجانى قىزدىرا تۇستى. 1999 جىلى جاڭا تەحنولوگييالارمەن بايلانىس­تى 400-دەن استام كومپانييا بيرجاعا ەنەدى.

2000 جىلى نارىق توقىراۋعا ۇشىراپ، 200 مىڭنان استام جۇمىس ورنى جابىلدى.

Apple كومپانيياسىنىڭ قوسالقى قۇرىلتايشىسى ستيۆ ۆوزنياكتىڭ ايتۋىنشا: «وسى ستارتاپتاردىڭ تۇگەلى ينتەرنەت قولدانۋشىلارى ۇشىن اسا كەرەك بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بىراق ومىردى وتە قىسقا مەرزىمدە وسىنشالىق تەز وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس-تى».

سيليكون القابىندا سۇرىنۋ بۇل قالىپتى جايت. دەمەك سەن جارتى جولداسىڭ دەگەن سوز. كەلەسى قادامى، تىپتى جۇباتاتىن سوزدەرىنە دەيىن بار مۇندا. ماسەلەن، «يتەراتسييا» – ونىمدى جەتىلدىرمەي-اق نارىققا قايتا شىعارۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ال وزگەرىستەردى كەيىن ەنگىزە سالۋعا دا بولادى. سونداي-اق «بۇرىلۋ» دا تىعىرىقتان شىعاتىن جولداردىڭ بىرى. ول اقشا تاۋسىلعانعا دەيىن باعىتتى كۇرت وزگەرتۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

سۋ پەرىسى بوپ كيىنىپ العان حيزەر دجەنكينس سان فرانتسيسكوداعى الكوگولسىز ارى ەسىرتكىسىز تاڭعى ويىن-ساۋىق شاراسى – «دەيبرەيكەردىڭ» بىرىندە بيلەپ جۇر. بۇل شارا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىس كۇنىنە كۇش جيناۋى ۇشىن ۇيىمداستىرىلادى. ستارتاپ اشقىسى كەلەتىن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ «كۇلگىن قاۋىمداستىق» مۇشەلەرى Wefunder كومپانيياسىنىڭ قوسالقى دەمەۋشىلىگىمەن ارتقى اۋلادا بىر-بىرىمەن ارالاسۋدا.

تۇرلى ساتسىزدىكتەر قاشان دا جاڭا يدەيا مەن جاڭا ويىنشىلارعا جول اشاتىنى دا بار. بىر كەزدەرى Silicon Graphics، Inc. كومپانيياسىنا تيەسىلى جەرلەردىڭ بىر بولىگىن قازىر Google يەمدەنىپ وتىر. Facebook بولسا، Sun Microsystems كومپانيياسىنىڭ ەسكى باس كەڭسەسىن جاڭارتىپ الدى. ينتەرنەت پەن تەلەۆيدەنيەنى قوسۋ تالپىنىسىندا از تەر توگىلمەدى. ارتىنشا، YouTube ۆيدەوحوستينگى پايدا بولدى.

الەۋمەتتىك جەلى داۋىرى باستالدى. فەيسبۋكتىڭ قوسالقى قۇرىلتايشىسى مارك تسۋكەربەرگ «تەز قيمىلداپ، تارتىپتى بۇز» دەگەن حاكەرلىك ۇرانىمەن فەيسبۋكتى ودان ارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا پالو-التو قالاسىنا كوشتى. سان فرانتسيسكودا بىر توپ دوس-جاران مەن ارىپتەستەر كۇن سايىن وز ويلارىن 140 سيمۆولمەن عانا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن Twitter-دى ويلاپ تابادى.

تىڭ دۇنيە مەن يننوۆاتسييا تۋدىراتىن «شىعارماشىلىق تاسقىن» تسيكلدەرى مەن شابىتتىڭ ارقالاي كەلەتىنى بەلگىلى. ويىن ۇزاق ۋاقىت بويى پىسىرەتىندەرى دە، شيكى دۇنيە­­نى بىردەن قولعا الاتىندارى دا بار. بۇل جەكە باستى تۇرلى ازاپقا سالاتىنى سوزسىز. جۇمىس ورىندارى جابىلادى. كاسىبي داعدىلار قولدانىستان شىعادى. وتباسىنىڭ قۇت-بەرەكەسى قاشادى. باستاعان ىسىڭدى اياعىنا دەيىن جەتكىزبەسەڭ مۇنىڭ بارى بەكەر. دال قازىر، ۋاقىتتىڭ التىن ەكەنىن كوپشىلىك تۇسىنىپ كەلەدى.

«تىستەلگەن الما» باسقا جول ۇسىندى: قايتا ورالۋ. 1997 جىلى تىزگىندى ستيۆ دجوبس قولعا الۋىمەن Apple جوعالتقانىن بىرتىندەپ قايتارا باستادى. كومپانييا iPod ونىمى مەن تسيفرلىق ويىن-ساۋىق دۇكەنى iTunes قىزمەتىن ۇسىندى. 2007 جىلى نارىققا iPhone ۇيالى تەلەفونى شىقتى. بۇگىنگى كۇنگە ورالايىق. اقپاراتتىق تەحنولوگييا سالاسىنداعى كومپانييالار ادام ومىرىنە تيگىزەتىن ۇلكەن اسەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. قولدانۋشىلار تۋرالى دەرەكتەردىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. «ۇشىنشى تاراپتىڭ» ەلدەگى سايلاۋعا كەدەرگى كەلتىرۋدە وسى تەحنولوگييالاردى قالاي پايدالانعاندارىن ارى بىز كورەتىن نارسەلەردى باقىلايتىن الگوريتمدەر بويىنشا تۇسىنىك الۋ ۇشىن وسى كومپانييالاردىڭ باسشىلارى كونگرەسكە دە شاقىرىلدى.

مايكەل حولل اناسى پاتريسييا كارتەردىڭ شىعىس پالو-التوداعى ۇيىندە كەشكى اس دايىنداۋدا. وتكەن جىلى اناسى نەسيەنى تولەۋ مەرزىمىن سال كەشىكتىرگەندە وسى ۇيىنەن ايىرىلىپ قالار ەدى. ساندىق ۆاليۋتالاردى باسقارۋعا ارنالعان بلوكچەين ستارتابىن ويلاپ تاپقان كاسىپكەر دجيدەون نۆيز سان-فرانتسيسكوداعى «نوۋد» دەپ اتالاتىن بلوكچەين مۇشەلەرىنىڭ كلۋبىندا وتىر.

جاساندى ينتەلەكتتىڭ پايدا بولۋىمەن – كومپيۋتەردىڭ ادام سيياقتى ويلانا باستاعان شاقتا – دەرەكتەر (وزىنىڭ سەرىكتەسى ەسەپتەۋ جىلدامدىعىمەن بىرگە) مۇنايدان دا ماڭىزدى رەسۋرس­­قا اينالدى. ەگەر كومپيۋتەرلەر بىر كۇنى وزدىگىنەن شەشىم قابىلداپ جاتسا نە بولماق؟

Google-دىڭ ۇش مىڭنان استام قىزمەتكەرى نارازىلىق حاتقا قول قويعاننان كەيىن كومپانييا قورعانىس مينيسترلىگىمەن اراداعى كەلىسىمشارت مەرزىمىن ۇزارتپاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بارى دە درون تۇسىرگەن سۋرەتتەردى تالداۋ ۇشىن جاساندى ينتەلەكتىنى پايدالانۋ ماسەلەسىنە كەپ تىرەلدى. ارتىنشا، قاراشا ايىندا مەكەمەنىڭ الەم بويىنشا 20 000 قىزمەتكەرى گۋگلدىڭ جىنىستىق قىسىم كورسەتۋ مەن ەڭبەك­اقىنى تولەۋ ساياساتىنا قارسى شەرۋگە شىقتى.

مەن Google كومپانيياسىنىڭ يەگەرى بولىپ تابىلاتىن Alphabet كومپانيياسىنىڭ توراعاسى دجون حەننەسيگە جولىقتىم. «اقپاراتتىق تەحنولوگييالار يندۋستريياسىنىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى ەسەپ ايىرىسۋ ماسەلەسى سيليكون القابىنىڭ ماقساتى تۋرالى تەرەڭىرەك سۇراقتاردى تۋدىرىپ وتىر، – دەيدى ول. – اكتسيونەرلەردىڭ عانا ەمەس، جالپى قوعامنىڭ دا مۇددەسىمەن سايكەس كەلەتىندەي جولدارمەن جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنعا الۋ اسا ماڭىزدى بولىپ تۇر».

اعىلعان جاستار لەگى توقتاماق ەمەس. «كوفەحانادا وتىرعاندا ادامداردىڭ كريپتوۆاليۋتا مەن گۋگل تۋرالى ايتىپ، تالقىلاپ وتىرعاندارىن ەستيسىز. بۇل كەي ادامدار ۇشىن جاعىمسىز بولىپ ەستىلگەنىمەن، ماعان ۇنايدى»، – دەيدى نيۋ-يورك شتاتىنان قونىس اۋدارعان ونىمدەر جونىندەگى مەنەدجەر بولىپ جۇمىس ىستەيدى شرييا نەۆاتييا.

سيليكون القابىنداعى ۇش جىلدا نەۆاتييا ۇش مارتە جۇمىس ورنىن اۋىستىرىپ ۇلگەردى. «قۇلاققا تۇرپىدەي تيگەنىمەن، مەن شاعىن ستارتاپتاردى تاڭدايمىن»، – دەيدى ول.

الەۋمەتتىك جەلىلەر كەڭ تارالا باستاعانعا دەيىن تسۋكەربەرگ پانالاعان ۇيلەردىڭ بىرىندە بۇگىن دجوشۋا براۋدەر تۇرادى. دال قازىر براۋدەر مەن ونىڭ ارىپتەستەرى DoNotPay اپليكەيشن­دەرىن جەتىلدىرۋ ۇستىندە. كومپانييانىڭ بۇل ونىمى كولىك تۇراعى اقىسىمەن كۇرەسەتىن، اۋە جولدارى مەن قوناقۇيلەر باعالارىنداعى قاتەلىكتەردى تاباتىن زاڭگەر-روبوت سيياقتى باعدارلاما. سوزگە شەشەن ۆوزنياك جىلىنا مىڭنان استام لەكتسييا وتكىزەدى. اينالاسىنداعىلار «ۆوز» دەپ اتاپ كەتكەن بۇل جىگىت دانىشپان بولۋى مۇمكىن، بىراق ول وزىن قاراپايىم سانايدى. 1980 جىلعى IPO ناۋقانىندا ول Apple كومپانيياسىنىڭ وزىندەگى اكتسييالارىن وتە ارزان باعاعا شامامەن 80 قىزمەتكەرگە ساتىپ جىبەرەدى.

سيليكون القابىن بۇگىن يمميگرانتتار القابى دەسە دە ارتىق ەمەس. كومپيۋتەر عىلىمىنداعى جالپى جۇمىس كۇشىنىڭ 60 پايىزىن وزگە ەلدە تۋعان نوۆاتورلار قۇرايدى. بۇل سالاداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى تىپتەن جوعارى – باقانداي 78 پايىزدى قۇراپ وتىر. ايماقتاعى تەحيندۋسترييا سالاسىندا ىستەيتىن شەتەلدىكتەردىڭ باسىم بولىگىن ۇندىستان، قىتاي مەن ۆەتنامنان كەلگەندەر قۇرايدى. الەمنىڭ وزگە ەلدەرىنەن كەلىپ جاتقاندار دا از ەمەس. ماسەلەن 2015 جىلى القاپتاعى باعىن سىناۋعا 42 زيمبابۆەلىك پەن 106 كۋبالىق بەل بۋدى.

سيليكون القابىنىڭ وسىنداي حالىقارالىق سيپاتى ناتيجەسىندە ىرى كومپانييالار مەن شاعىن فيرمالاردا مادەنيەت پەن تىلدەر توعىسادى. بۇل كورسەتكىشتەر سيليكون القابىندا جۇمىس ىستەپ كورۋ مۇمكىندىگى كىمگە بۇيىرماعانىن دا پاش ەتەدى. ورتا ەسەپپەن افرو مەن لاتىنامەريكالىقتار ىرى ىت كومپانييالارىنداعى جۇمىس كۇشىنىڭ 12 پايىزىن عانا قۇرايدى. سيليكون القابىنداعى «باۋىرلاس­تىق مادەنيەتىندەگى» ايەلدەر ۇلەسى دە ايتارلىقتاي جەتكىلىكسىز: ولار Google، Apple مەن Facebook-تەگى جۇمىس كۇشىنىڭ 30 پايىزىنان سال-اق اسادى. وتكەن قىركۇيەكتە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ بۇكىل ستارتاپتىڭ نەبارى 13 پايىزى نازىك جاندىلارعا تيەسىلى ەكەنىن، سونداي-اق اكتسيونەرلىك كاپيتال يەلەنۋشىلەردىڭ تەك 6 پايىزىن ايەلدەر قۇرايتىنى بەلگىلى بولدى.

الايدا سوڭعى ۋاقىتتاردا بۇل سالاداعى ايەلدەردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. 2018 جىلى ولاردىڭ تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ۇلەسى 24 پايىزعا جەتسە، باسشىلىق قۇرامىنداعى ورىندارىنڭ سانى 18،5 پايىز­­عا كوتەرىلگەن. ايەلدەردىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگييالار سالاسىنداعى ۇلەسىن ارتتىرۋعا ماماندانعان AnitaB.org كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمىنىڭ اقش-تىڭ 80 كومپانيياسىنا جۇرگىزگەن زەرتتەۋى وسىنداي ناتيجە بەرگەن.

جالاقىعا كەلەر بولساق، جۇمىسقا ورنالاس­تىرۋمەن اينالىساتىن Hired كومپانيياسىنىڭ دەرەگى بويىنشا لاۋازىمدارى بىردەي بولسا دا ەر ازاماتتاردىڭ 60 پايىزدان استام جاعدايدا ايەلدەرگە قاراعاندا ەڭبەكاقىسى جوعارى ەكەن (ورتا ەسەپپەن 4 پايىز). ىرى تەحنولوگييالىق كومپانييالار وز ەڭبەك ۇجىمدارىندا تۇرلى مادەنيەت وكىلدەرى بولعانىن قالايتىنىن ايتادى، بىراق قىزمەتكەرلەر دەموگرافيياسىن اپ-ساتتە وزگەرتۋ وڭاي ەمەس.

«سيليكون القابى ايەل جانىنا ارنالماعانىن جاس كەلىنشەكتەردەن تالاي ەستىدىم، بىراق بىز كەز كەلگەن قيىندىققا دايىنبىز»، – دەيدى شرييا نەۆاتييا. ول ايەل مەن گەندەرۆكۆيرلەرگە Iت سالاسىنداعى العاشقى 10 جىل ەڭبەك وتىلى كەزىندە ستارتاپ جوبالارىنا كومەكتەسۋ ماقساتىمەن كۇلگىن قاۋىمداستىق دەپ اتالاتىن توپ قۇرعان.

سيليكون القابىندا سىرتتان كەلگەندەر كوبەيگەن سايىن جىلجىمايتىن مۇلىك پەن جالعا بەرۋ باعالارى شارىقتاپ بارادى. تەحيندۋسترييادا قىزمەت ەتپەيتىندەر مەن كەيبىر ماماندار بۇل جەردە ومىردىڭ قيىنداپ بارا جاتقانىن ايتادى. ونىڭ باستى سەبەبى – ۇي-جاي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى.

30 000 تۇرعىنى بار پالو-التو قالاسىنىڭ شىعىسىندا ادامدارى سىعىلىسقان جەر، سىرا، جوق شىعار. 50 جىلدان بەرى بۇل قالادا لاتىن مەن افروامەريكالىقتار عانا تۇرىپ كەلدى. ال قازىر مۇندا اقتار كوپ. ازييا وكىلدەرى كوپتەپ كوشىپ كەلۋدە. ۇيدىڭ ورتاشا باعاسى بىر ميلليون اقش دوللارىنان اسىپ كەتتى. سان فرانتسيسكودان سان-حوسەگە دەيىن سوزىلىپ جاتقان تۇبەك بويىندا تۇرعان بۇكىل ۇيدىڭ باعاسى وسى شاماسىندا. جىلجىمايتىن مۇلىكپەن اينالىساتىن Zillow كومپانيياسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 2011 جىلى ورتاشا باعا 260 000 دوللارعا جۋىق بولاتىن.

بۇرىننان تۇرىپ كەلە جاتقان ارى قازىرگى تەحنولوگييالىق دۇمپۋدىڭ قىزىعىن كورە الماعان تۇرعىندار ۇشىن ۇي جالداۋ باعاسى كوتەرىلە بەرەتىندىكتەن ۇي ساتىپ الۋ ساعىمعا اينالدى. ولار ايماقتىڭ شەتكى جاقتارىنا قاراي كوشكەنىمەن جۇمىسقا قاتىناۋ ۇشىن كەپتەلىستە ساعاتتاپ تۇرۋعا ماجبۇر. سوندىقتان ولاردىڭ كەيبىرى وفيستەرىنە جاقىن ماڭداعى اعايىن-تۋىس نەمەسە دوس-جاراندارىمەن بىرگە تۇرۋعا تىرىسادى. «ۇي-كۇيسىز جۇرگەندەرىڭ كوز الدىندا كەيبىرەۋلەر قۇنى ميلليون دوللاردان اساتىن ساراي سالدىرىپ جاتىر»، – دەيدى پاستور پول ۆەينس. ول جۇبايى چەريل ەكەۋى پالو-التونىڭ شىعىسىندا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتەتىن كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم قىزمەتىن جۇرگىزەدى.

مايكل سەيبەل سيليكون القابىندا بۇگىندە بۋىن الماسۋ ۇردىسى جۇرىپ جاتقانىن تۇسىنەدى. جاستاۋ جۇمىسشىلار ىستەپ جۇرگەن كومپانييالارىنىڭ تۇرلى مادەنيەت وكىلدەرىن قىزمەتكە العاندارىن قالاپ، كومپانييالارىنىڭ قوعامدىق پىكىرمەن كوبىرەك ساناسۋىن تالاپ ەتەدى. بولاشاعى بار دارىندىلارىن ۇستاپ قالعىسى كەلەتىن فيرمالار مۇنىمەن كەلىسەدى دە.

سان فرانتسيسكونىڭ بۇرىنعى شىركەۋىنە كوشىپ كەلگەن Internet Archive كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمى سيليكون القابىنىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالىپ ۇلگەرگەندەي. سەرۆەرلەر كۇندىز-تۇنى قوعامدىق جەلىنىڭ كوپ بولىگىن تۇرلى فورمادا مۇراعاتتاۋمەن تىنىم تاپپايدى. ولار ۆيكيپەديياداعى ار ماقالا مەن تۆيتتەردەگى تورت ميلليوننان استام جازبانى كۇن سايىن ساقتاپ وتىرادى. ودان بولەك اپتا سايىن جارتى ميلليوننان استام YouTube ۆيدەوسى جانە بار. وسى كەزگە دەيىن ونداعى سەرۆەرلەر 340 ميللياردتان استام ۋەب-پاراعىن مۇراعاتتاپ ۇلگەرگەن.

ارحيۆتىڭ نەگىزگى بولمەسىندەگى ارقالى ورىندىقتاردىڭ اراسىندا مۇراعاتتاۋ ىسىنە كەمىندە ۇش جىل ەڭبەگىن سىڭىرگەن ادامداردىڭ جۇز جيىرمادان استام مۇسىندەرىن كورۋگە بولادى. ينتەرنەتتىڭ تەررا-كوتتا اسكەرى. مىنا سۇستى دا ايبىندى كورىنىس ىشىنەن ولاردىڭ كەيبىرى ماعان تانىس.

يا، مىنا تىرى ادامداي قاتقان مۇسىندەردەن قۇرالعان كورىنىس دەنەڭدى تىتىركەندىرەدى: بىرىنىڭ قولىندا كىتاپ، ەكىنشىسى كەسە ۇستاپ تۇرسا، ۇشىنشىسىنىڭ قولىنان گيتارانى بايقاۋعا بولادى. بەينە بىر جۇمىس ىستەپ جاتقان شاعىندا بىرەۋ سوزدى بولگەندەي نە بارى بىرگە ان ايتىپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى. ودان ارى نە ىستەلىنۋى كەرەكتىگى جونىندە داۋلاسىپ جاتقان كەزدەرى بولۋى بەك مۇمكىن…

اۆتور: ميشەل كۋينن، فوتو: لاۋرا مورتون


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە،
shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز