Табиғат
13Мам

Ителгіні көргенде ойға келетін алғашқы үш сөз осы. Бір кездері Қазақстанның аумағында көп болған, табиғатта маңызды қызмет атқарған осы бір сүйкімді жыртқыш құс бүгінде мүлдем жоғалудың аз-ақ алдында тұр.

27Сәу

Кубалықтардың сайрауық құстарға деген аса қатты қызығушылығы оларға қауіп төндіреді.

Авторы: Дина Файн Марон фото: Карин Айгнер

Куба

Кубада сайра­уық құстарды аулау­ға заң тыйым салғанымен, ол ұзақ дәстүрге ие. Сиенфуегос қа­­ласында бәріне сүйік­­ті құс Melopirrha nigra көшеде, үйде көрнекті жерге қойылады. Құс­ сайрату жарысында қоразда­рын қатар қою оларды өз өнерін көрсетуге итермелейді.

Жексенбінің таңында адамдар өздерінің ең жақсы сайрауық құстарын алып келе бастады. Олар Гаванадағы оңаша жерге жиналды. Қыркүйек айы – Кубадағы құстардың көші-қон маусымы, сайрауық құстардың көптеп келуінен заңсыз аулау мен сату өршитін кезең. Passerina ciris, Tiaris canorus (кардинал тұқымдас құстар), қызғылт гросбик тәрізді құстарға сұраныс зор. Жексенбі сайрауық құстар жарысымен танымал.

Мен 2021 жылы шілдеде Facebook-тегі ондаған кубалық сайрауық құстар тобына қосылған едім. Бірнеше күн бұрын солардың

бірінде жарыстың өтетін орны туралы пост жарияланған екен. Коронавирустық шектеу­лерге байланысты Кубаға бара алмадым, бірақ жергілікті бір танысым атын жария қылмау шартымен жасырын жарысқа менің орныма баруға келісті.

Кубаның 2011 жылғы «биологиялық әр­алуандылық» туралы заңы көптеген сайрауық құстарды ғылыми зерттеулерден бөлек, кез келген аулауға тыйым салады. Ең ұзақ, ең әуезді әуендерге салатын құстарға бәс тігу жарыстарын ұйымдастыру да заңсыз. Дегенмен, адамдар байқаулардан түсірген суреттерін ашық жариялайды, ал кейбір сайрауық құстарды сатуға ұсынатын Facebook жазбаларында олардың жабайы табиғаттан ауланғаны нақты айтылады.

Пандемияның ушығуы интернеттегі заңсыз сауданың бұрынғыдан да көбеюіне әкеліп соқты, – дейді Гаванадағы Ұлттық табиғи тарих музейінің орнитологы және құстар жөніндегі кураторы Хочитл Айон Гуэмес.

Куба

Флорида балық және жабайы табиғатты қорғау комиссиясы қызметкерлері торлар мен тұзақтарды алып жүр. Жақын жердегі қоймалар тәркіленген заттарға толы, бұл Майамиде заңсыз құс аулау ауқымын көрсетеді.

Көптеген кубалық құстарды торда ұстауды дәстүр деп санайды, «бұл заң бұзушылық болса да, қоғамда қалыпты жағдай» дейді ғылым, технология және қоршаған орта министрлігінің орнитологы Мишель Каньисарес.

«Бұл хобби испандық жаулап алушылар заманынан бастау алған және қазірге дейін кеңінен таралып келеді, – дейді кубалық зоология қоғамының бұрынғы президенті, қазір табиғатты, ғылымды және мәдениетті насихаттайтын коммерциялық емес Фундасион Аригуанабо ұйымының президенті, биолог Хиралдо Алайон Гарсия. – Көптеген кубалық түрлі-түсті құстарды сайрағаны мен сұлулығынан ләззат алу үшін үйлерінде ұстағысы келеді, бұл дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді».

Кейбір кубалықтар үшін сайрауық құстар бизнестің көзі. Жақында болған азық-түлік тапшылығы, АҚШ саясатының экономикалық қыспақтары қолма-қол ақшаға деген қажеттілікті арттыра түсті, ал жабайы құстарды заңсыз аулау оларды үйде өсіруден гөрі арзан әрі оңай.

Куба

Сиенфуегос саяба­ғында ер адамдар екі құстың сайрағанына қарап отыр. Кейбір құс байқауы мақтаныш не достармен қарым-қаты­нас үшін өткізіледі; ал басқа байқаулар пайда табуды – заңсыз бәс тігуді көздейді.

Флорида университетінің Куба және Кариб тарихы профессоры Лилиан Гуерра: «[сайрауық құстар саудасынан] табуға болатын ақша мөлшері өте шектеулі», – дейді.

Facebook-те кейбір құстарға 20 доллардан аспайтын баға жариялайды. Жарыстарға арналған бәстігулер әртүрлі, кейде мың долларға дейін болады.

Алайда жабайы сайрауық құстарды аулау биоалуандыққа орасан зиян тигізуде. «Бүгінде, – дейді 75 жастағы Алайон, – кейбір жерлерде Tiaris canorus құсын табу мүмкін емес, ал менің бала кезімде олар жиі кездесетін». Алайонның айтуынша, әкесі бұған дейін Tiaris canorus құстарын үйде ұстаған, бірақ соңында әкесін құстарды босатуға көндірген екен. «Қазіргі Tiaris canorus құсына төніп тұрған басты қауіп – оларды заңсыз ұстау мен аулау екеніне еш күмәнім жоқ», – дейді ол.

Passerina ciris құсына да қауіп төніп тұр. Бұл құстар АҚШ-тың оңтүстік-шығысы мен Кариб сулары арасында көшіп-қонып жүреді. Солт.Америка құстарының маусым­дық санағы Кубада, басқа жерлерде бұл құстардың тіршілік ортасының тарылуы мен заңсыз сауданың кесірінен саны соңғы онжылдықтарда күрт азайғанын көрсетті.

“Қанша құстың ауланғаны туралы ақпарат өте аз”, – дейді Джорджия университе­тінің профессоры, Passerina ciris құсының маманы Кларк Рашиң. 2004 жылғы есепке сәйкес, үш аңшы бір демалыс күні Кубаның бір провинциясында шамамен 700 Passerina ciris құсын ұстаған. Мұндай олжа туралы әңгімелер көп, бірақ бұл бір жолғы ма, жоқ ұдайы солай ма, анықтау қиын дейді ол.

Куба

Коронавирустық пан­­демияға дейін адам­дар Гавана сияқты жерлерге құстарды сатып алуға, сатуға немесе құстарды көруге келетін. Онда көрер­мендер сайрай­тын құстың өз үйретушісінің тілінен дән алатын көріністі көруге жиналатын.

Passerina ciris-тің қоныс аударуын бақылау үшін 5 жыл бұрын Рашиң мен оның командасы құстарды Флорида мен басқа Штаттардағы көбейетін орындарында тор құрып ұстады. Команда құстардың аяқтарына ID сақина салып, оларға кішкене геолокаторлар байлап жіберді. Зерттеушілер Кубаға қыстау үшін алыстан келген кардинал тұқымдастарының солтүстікке оралу мүмкіндігі жақын маңнан келетін басқа құстарға қарағанда 20%-ға аз. Олардың азаюын ашық судың үстімен ұзақ сапар жасауы түсіндіруі мүмкін, – дейді Рашинг, – бірақ заңсыз аулау да басты себебі болуы әбден ықтимал.

Фотограф Карин Айгнер Кубада болған кезде құс аулаушылар оған ұсталған құстан алынған геолокаторды сатуға келіскенін айтады. “Біз бұл құсқа белгінің Оңт. Каролинада салынғанын растай алдық”, – дейді Рашинг. Құс аулау­шылар Айгнерге бұл олар ұстаған, белгісі бар жалғыз кардинал тұқымдас еместігін айтты.

Жасөспірімдер заңсыз аулаумен көп айналысады, – дейді Корнелл орнитология зертханасының зейнеттегі аға ғылыми қызметкері Эдуардо Иньиго-Элиас. – Кім көп құс ұстап, ақша таба алады деп жарысады.

Бірақ адамдар сайрауық құсты жарысқа қатысуға үйреткенде оларды күйзеліске де душар етуі мүмкін. Жасырақ аңшылар “қатігездеу” келеді, – дейді Айон Гуэмес. Кейбірі өз құсын күштірек сайрату үшін стероид береді. Аумақ сақтайтын құстарды қарсыласын көрмей, сайрауын жалғастыра беруі үшін көздерін ыстық қасықпен күйдіріп тастайды.

Аулаушы өзінің Melopirrha nigra құсын Тринидад қаласының сыртындағы тау көрі­нісінде ұстап тұр. Ол өзінің құсы басқа құстарды шақырады әрі бұл жер құс аулау­­ға оңтайлы жер деп үміттенеді.

Кубада құс саудасын тоқтатуды талап ететін қоғамдық қысым күшейе түсуде. 2020 жылдың тамызында президент Мигель Диас-Канель Бермудес испан және ағылшын тілінде твиттерде пост жариялады: “Біз флора мен фаунаға қарсы заңсыз әрекеттермен күресуіміз керек. Жабайы құстардың контрабандасына жол жоқ!”

Сайрауық құс аулау АҚШ-та, кубалықтар шоғырланған Америка Майамиінде таралған. Флоридадағы мыңдаған сайрауық құс, соның ішінде Кубадан қоныс аударатын құстар жыл сайын ормандар мен аулаларда ұсталады. Флорида құқық қорғау органдары мәліметінше, аулау­шылардың көбі Кубадан шыққандар.

Сондай-ақ, құстар Кубадан контрабандалық жолмен әкелінеді.

Адамдар табиғатқа жақын болғысы келеді, – дейді Алайон, ал сайрауық құстарды аулау кубалық мәдениетке терең енген. “Кубадағы ең қиын нәрсе – адамдар түсінігін өзгерту”, – дейді ол.

18Сәу

Осы кезде бүкіл елде жүздеген адам күндегі жұмысын тастап, шегіртке аулауға шығады. Угандада тұздалған және қуырылған шегіртке – деликатес. Ашық базарларда, такси паркінде, жол жиектерінде бір қабы екі долларға сатылады.

4Сәу

Нагарахол қорығында бенгалдық жолбарыс­тар мен үнділік леопардтар өріп жүр. Туристер осы мысықтарға, соның ішінде мутациядан қара пигментке ие болған ерекше батыл леопард – қара пантераны көру үшін ағылады.

25Қар

Жер шарындағы адам саны күн санап емес, сағат санап өсіп келеді.

Дүние жүзі халқының жаһандық өсімі шамамен 75 миллион адамды, яғни жылына 1,1% құрайды. Ғалымдардың болжауына сүйенсек, 2030 жылдардың ортасында 8,4 миллиардқа, ал 2050 жылдардың ортасында 9,6 миллиардқа жетеді деп күтілуде. Осы ағынмен халықтың азық-түлік, киім-кешек сияқты күнделікті күн көрісіне арналған тұтынушылық өнімдердің саны да асты. Сорақысы, өнімдердің көбейюі қалдық саннының күрт өсуіне әкеп соқты. Әсіресе, өздігінен ыдырамайтын пластик, шыны, қағаз секілді қалдық саны асты. Аталмыш материалдар ауа қабаты мен өзен, теңіз суларының ластануына, табиғат тепе-теңдігіне қауіп төңдіріп отыр.

Сондықтан мәселені алдын алу үшін белгілі бір материал түрлерін қайта өндеу маңызды. Ол арқылы энергияны үнемдеумен қатар парниктік газдардың полигондарға және жану қондырғыларына жіберілетін қалдықтардың мөлшерін азайта аламыз.

Бұл тек әлемдік проблема емес, өкінішке қарай біздің ел үшін де өзекті. Себебі Қазақстан жыл сайын 4,5-5 млн тоннаға жуық тұрмыстық қатты қалдықтар шығарады. Барлық шығарылған қалдықтарды қайта өңдеуге компаниялардың күш-қуаты жете бермей, аталмыш 100 пайыз қалдықтың тек 12 пайызы ғана қайта өңделіп, қалған 88 пайызы қоқыс полигондарға төгіледі я болмаса қоқысты қажетіне жарататын компанияларына сатылады.

Үкімет 2030 жылға дейін қалдықтардың 40 пайызын, ал 2050 жылға дейін 50 пайызын қайта өңдеуді алдына мақсат етіп қойып отыр. Соған орай елде қайта өңдеуге арналған шағын кәсіпорындар пайда болды, алайда көпшілігінің қаржылық мүмкіндіктері шектеулі.

Шыны керек, қоқыстың көп бөлігі мегаполисті шаһарлардан шығады.  Сондықтан ірі қалаларда сұрыптауға арналған контейнерлердің болуы өте маңызды. Бірақ сұрыптау контейнерлерінің саны қазіргі таңда жеткіліксіз, сонымен қатар тұрғындар аталмыш контейнерлерді дұрыс пайдалана бермейді.

Еуропа елдерімен салыстырғанда Қазақстанда қоқыс сұрыптау саясаты өзгеше, әрі жеңіл. Еуропа азаматтары әр қоқыс түрін өзінің арнайы жәшіктеріне сұрыптап салуға міндеттелсе, біздің елде тек екі қоқыс жәшігі ғана ұсынылады: біреуі барлық тамақ қалдықтарына арналған болса, екіншісі пластик, қағаз және шыны сияқты басқа қалдықтарға арналған. Осындай жеңіл сұрыптау процесін біздің азаматтарға түсіндіріп, үгіттеу – бүгінгі таңда аса маңызды аспект. Тұрғындар бұның ұзақ мерзімді маңызын түсінген сайын, сұрыптау контейнерлер саны да артып, қала тазара түспек.

 

Авторы: Алиля Нарикбаева

Фотолар: pixabay.com

26Шіл

Бақа

Бақаларды аулау ерекше сабырлық пен табандылықты талап ететін шаруа. Бұған әуес жандардың да өз жаргоны мен міндетті түрде қажетті заттар тізімі бар. Мысалы, масаға таланып, жыланның шағуынан қорғайтын басы жабық аяқ киім. Құрбақалар құрып бара жатқан әлемде біздің амфибия құмар саяхатшыларымыз оларды табу үшін Коста Рикаға аттанады.

Save the Frogs КЕҰ ұйымдастырған осы экотурлар Белиз, Перу, Гана секілді елдердегі осынау осал жаратылыс иелері үшін маңызды ортаны қорғайтын және саны күн санап артып келе жатқан парк пен эко-үйшіктерді қолдауға көмектеседі.

Коста Рика 149 бақа түрінің мекені (мына геликония гүлінде отырған Agalychnis annae құрбақасы). Жаңбырлы маусым кезінде біз олардың 21 түрін кездестірдік.

 

Автор: Лиза Кригер

26Шіл

Black Panther

 

Сіз көрмесеңіз де, естімесеңіз де, джунгли бәрін көріп тұр, бәрін естіп тұр… Оңтүстік-шығыс Азияның ыстық ну ормандарының таңсәрі елесі – пантерамен таныс болыңыздар! Мұндай жан түршігерлік атау оның әсерлі түсі мен қолға еш ұстатпайтындығымен түсіндіріледі.

 

Black Panther

 

Ғалымдардың айтуынша, пантера бұл үлкен мысықтардың өздігінен дамыған бөлек түрі емес, ол кәдімгі леопард не ягуар. Соңғы зерттеулер оның ДНҚ-сы, әзірге (кейін бөлек түрге айналып кетуі әбден мүмкін), көбіне Азия мен Африкада таралған леопардтарға келетінін көрсетіп отыр. Пантера меланиннің мол концетрациясы үшін боялатын қанық қара түсімен ғана ерекшеленетін болып шықты.

 

Black Panther

 

Орташа есеппен бұл жыртқыштың салмағы 40 келіге дейін жетеді. Алайда жүз келілік пантера туралы дерек те жоқ емес. Өзге мысықтарға қарағанда орман елесі суға түскенді ерекше ұнатады екен. Сондай-ақ ол көп уақытын ағашта емес (емін-еркін шыға алса да), жерде өткізетін болып шықты. Қара пантераның бірден-бір ерекшелігі өз иісін өзгерте алатындығында жатыр. Осы арқылы ол жемтігін оп-оңай алдай алады.

 

Фото: @shaazjung

25Қар

30 сағат бойы арктикалық қасқырлар үйірімен жалғыз қалған тілшімізге Тундра тағысы ұялатқан сезім…