Зерттеу
30Нау

Сүңгуірдің құл тасушы кемелерде жоғалғандардың тағдыр тәлкегін зерттеуі қасіретті дәуірдің адами қырын ашып, өз тегінің терең тарихына бойлай түсуіне көмектеседі.

22Нау

Альпі тауларында экономика мен мәдениет қарлы қысқа тәуелді. Қазір ауа-райының жылынуынан төнген қауіптен қар мен мұзды құтқару үшін күрес жүріп жатыр.

Бұлт жамылғысын жарып өтетіндей биік шыңдармен қоршалған биіктігі 13 метрлік нығыздалған қар үйіндісінің үстінен өтетін көлемі трактордай ауыл шаруашылығы көлігі бір орам ақ матаны төсейді. Үйіндінің үстінде алты жұмысшы тігін машинасымен мата панельдерін тігіп жатыр. Маусым айында Альпі тауындағы ең биік және ең суық тау шаңғысы аймақтарының бірі Аустрияның Китцштайнхорн аумағында еріген қар суы тау етегіндегі сайларға ағып жатыр. Ал мұздықта беткейлерді жөндеу бригадасы келесі маусымға дайындалуда.

Тіпті 3 000 метр биіктікте табиғи қарға сенудің өзі күмәнді болып қалды. Сондықтан техникалық менеджер Гюнтер Бренштайнер басқаратын топ келесі жылға дайындық жасауда. Олар бір ай бойы соңғы маусымның соңғы қарын бірнеше қабатқа тең болатындай үйіндіге жинады. Олардың ең үлкендері футбол алаңынан да үлкен. Жазда еріп кетуден сақту үшін олар енді тағы бір ай бойы үйінділерді матамен жабады. Жаңа маусым басталғанда қар жауғанға немесе тіпті жасанды қар жасауға ауа тым жылы болса, жүк тиегіш пен қар тегістейтін көлік ескі қарды беткейлерге жайып шығады.

«Климаттың жылынуымен бәрі өзгерді», – дейді Бренштейн. Ол мұнда 31 жыл бұрын жұмыс істей бастаған. Қазір сол жылдар Альпі тауында шаңғымен сырғанаудың ең жақсы кезеңі болып көрінеді. (Материалдың толық нұсқасын National Geographic Qazaqstan журналының наурыздағы санынан оқи аласыз. Журналды мына телефон арқылы жаздырып алуыңызға болады: +7 771 050 91 77)

Автор: Дениз Груби
Фото: Сирил Джазбек

22Нау

Жак-Ив Кустоның аквалангты ойлап табуға атсалысуы ғалымдарға суасты патшалығын ашты және таңдай қаққан көрермендерді дүниеге әкелді.

«Қара», — деді балам.
Пуэрто Риконың Вьекес аралындағы айлақтың көлеңкесінде суда жүзіп жүргенбіз. Адам жасаған бұл мекен біздің снорклингке алғаш қадам басқан кезде аздап тынығуға ғана жарайтын. Уилл төменге нұсқады. Масканың арғы жағындағы көзі шарасынан шыға жаздады. Ол суға сүңгіді. Мен артынан ердім.

Біз басқа әлемге ендік. Судың үстіндегі айлақ қисық ағаш пен сыры кеткен бояудың солғын құрылымы. Ал судың іші тіршілікке бай. Тіреуіштерге жабысқан сарғылт және сары маржандар, ағыспен толқитын жайқалған теңіз өсімдіктері, асыға жүзген бір топ күміс балық. Осынша көп жабайы тіршіліктің ортасында боламыз деп күтпегенмен, Уилл оған қанағаттанбады. Қонақ үйге бет алғанда: «Керемет болды, – деді, – енді аквалангпен сүңгіп көргім келеді».

Фильмдерімен, телевизиялық шоуларымен, теңізді қорғау бастамаларымен танылған француз зерттеушісі Жак-Ив Кусто жасауға атсалысқан ерекше қарапайым құрылғының арқасында мұндай арманның орындалуы әбден мүмкін, тіпті қалыпты жайт. Кустоның ұраны «Il faut aller voir – Біз барып, өз көзімізбен көруіміз керек» болатын. 1943 жылы алғашқы қауіпсіз суасты дербес тыныс алу аппараты (СКУБА) – аквалангты ойлап табуға қатысқан ол қарапайым жұртты әлгі ұранды ұстануға және өз бетімен су астын тамашалауға шақырды.

Кусто жүзуді төрт жасында үйренген. Алайда, ол әу баста теңізді емес, аспанды көксеген. Ұшқыш болу үшін ол 1930 жылы Француз әуе академиясына оқуға түседі. Алайда, ауыр көлік апатында екі бірдей қолын сындырған оның арманы күл-талқан болды. Әскери-теңіз күштерінің офицері болып істейтін әріптесі Филипп Тайле Кустоға тез сауығу үшін мұхитта жүзуді ұсынды. Оған көзілдірік беріп, найзамен балық аулауға Франция­ның Тулоны маңындағы Жерорта теңізіне алып барады.

Көзілдірікпен жүзу үлкен жаңалық болды. «Басымды суға батырғанда-ақ сезіндім, есеңгіреп қалдым … Сол күннен бастап бос уақытымды су астын зерттеуге арнайтынымды ұқтым».
Ақырында Кусто 18 метр тереңдікке сүңгіп, сонда 80 секунд тұра алатын болды. Бірақ бұл ол үшін қажетті тереңдік немесе ұзақ уақыт емес еді. 1952 жылы National Geographic журналына жазған алғашқы мақаласында ол: «Бір жұтым ауаның шектеуіне үнемі көңілім толмайтын», – деп жазады. (Материалдың толық нұсқасын National Geographic Qazaqstan журналының наурыздағы санынан оқи аласыз. Журналды мына телефон арқылы жаздырып алуыңызға болады: +7 771 050 91 77)

Автор: Рейчел Хартиган

Фото: Роберт Б. Гудман, National Geographic суреттер топтамасынан

15Нау

Ареалы тарылған жабайы шимпанзелер Киямаякадағы үйге жақындап келеді.

Адамзат пен шимпанзе қақтығысқа түскен Уганда ауылдарының бірінде фотограф үрей мен қайғыға, ақыр соңында, мойынсұнушылыққа куә болады.

Мәтін мен фото авторы: Ронан Донован

Мен бұл суретті Уганданың батысындағы ауылдың бірінде, қараусыз қалған үйдің терезесінен түсірдім. Бақылап тұрғанымда аулаға бірінен соң бірі екі шимпанзе келді. Олар терезеге мұқият үңілгенімен, әйнектің арғы бетіндегі мені көре алмайтынын біліп тұрдым.

Алдыңғы далалық жұмыс кезінде мен көптеген жабайы шимпанзені жақын қашықтықтан бақылағанмын. 2017 жылға дейін шимпанзелерден ешқашан жасырынып көрмеппін.

Бұл менің Семата отбасын кездестіргенге дейін, яғни азық-түлік тапшылығының адам мен примат арасында тартыс тудыра алатынын өз көзіммен көргенге дейін болды.

Ес білгелі мен өзімді табиғат аясында еркін сезінетінмін. Университеттен соң сегіз жыл бойы далалық биолог қызметін атқарып жүріп, Йосемит ұлттық паркіндегі таңдақты ірі жапалақты, Африка жағалауындағы су сүтқоректілерін, Уганданың Кибале ұлттық паркіндегі шимпанзелерді зерттедім. Приматолог Ричард Рэнгемнің ұзақ мерзімді зерттеу жобасы жабайы шимпанзенің мінез-құлқын түсінуді мақсат ететін.

2011 жылдың басым бөлігін мен адами ортаға үйренген шимпанзелерді бақылаумен өткіздім. Бізде қорқу деген атымен жоқ еді.

Алайда, Рэнгемнің Кибаледегі зерттеуі растағандай, адам мен шимпанзенің мінез-құлқы жағдайға қарай өзгереді екен. Біз секілді шимпанзелер де әлдебір тамақ көзі жоғалса, жаңасына үйренеді. Шимпанзе – өз территориясын басқа жан-жануардан қорғайтын, азық талғамайтын мақұлық. Олар агрессияны түсінеді. Үйретілген шимпанзеге тас лақтырсаңыз, әдетте, ол кері лақтырады. Ірі немесе көп болмасаңыз, шимпанзе сіздің де ізіңізге түсіп, артыңыздан қуалауы мүмкін. Мүмкіндік туа қалса, олар жемтігін аулаудан да кетәрі емес.

Угандада алты жыл далалық биолог болып жұмыс істеген мен елге тұмса табиғат һәм қоршаған ортаны қорғау фотографы болып оралдым. Бүгін менің алдымда жаңа миссия тұр – National Geographic райтері Дэвид Куаммен екеуіміз адамзат пен шимпанзе арасындағы қақтығысты баяндап жүрміз.

Киямаяка ауылы «Кибале» зерттеу жобасынан алыс жатқан жоқ. Бірақ, оның төңірегіндегі шимпанзелер адамға басқаша үйреніскендей әсер қалдырады. Олар күнделікті кездестіретін адамдарға аса сақ. Мұндағы шимпанзелер адам көршілерін бәсекелес көреді екен. Ауыл шаруашылығы үшін жергілікті орман оталғандықтан, олар адам еккен егінмен қоректенуге мәжбүр. Ымырт үйіріле олар үйлердің маңына жақындап, қолға тигеннің бәрін асай бастайды да, тойған соң 20 шақты ағашы бар титтей тоғайда тасаланады.

Мен суретке түсірген үй Омухереза мен жұбайы Нтегека және төрт жеткіншегі бар Семата отбасына тиесілі. Нтегека приматтардың аулаға келіп, терезесінен үңілетінін және үй ішін біраздан бері шошытып жүргенін айтты.

Ал 2014 жылдың 20 шілдесінде ақылға сыймайтын оқиға болды. Нтегека бақшада жұмыс істеп жатқанда, шимпанзенің біреуі қасында ойнап жүрген балаларының кенжесін – Муджуниді ұрлап қаша жөнеледі. Артынан қуған ауыл тұрғындары екі жасар баланың қансыра­ған денесін жақын маңдағы бұтаның астынан тауып алады. Ауруханаға бара жатқан жолда ол көз жұмады.

Айлар жылдарға ұласып, шимпанзелердің шабуылы толастамады. Ақыры, Семата жанұясы қолын бір сілтеді. Олардың үйі бағалы иелік болғанымен, 2017 жылдың тамызында олар оны тастап кетті. Отбасы уақытша баспанаға көшкен соң, көп ұзамай, мен оларды көруге бардым.

Семата отбасындағы трагедия – адам мен шимпанзе арасындағы қақтығыстың ең сұмдығы. Менің суреттерім сол оқиғаны баяндауға сеп болды. Осындай жағдайларды ескере отырып, суреттерім өзгерістерге, яғни қақтығыс­ты болдырмау үшін шимпанзелерді көшіруге сеп болады деп үміттенемін.

Омухереза мен Нтегека бос үйдің кілтін маған беріп, онда сурет түсіруге рұқсат етті. Иығымды тіреп, біраз күш жұмсауыма тура келсе де көптен бері ашылмаған есік ішке кіруіме кедергі келтірген жоқ. Бірнеше терезенің әйнегін шимпанзелер сындырып кеткенін маған Нтегека айтқан болатын. Қараңғы әрі шаң бөлмеде тұрғанымда, Муджунидің тағдырын ойлап, оның әке-шешесі терезеден шимпанзенің жүзін көргенде қайғылы оқиғаны қайта-­қайта бастан өткергенін елестеттім.

Отбасының қараусыз қалған үйінің сыртында бас қосқан шимпанзелер әйнектегі өз бейнелеріне қыр көрсетуде.


Жергілікті үкімет пен халықаралық ҮЕҰ өкілдері фермерлерді шимпанзелермен қатар өмір сүруге шақырғанымен, оның қалай екенін біле бермесе керек. Мен тәуекелге барып, Семата отбасының шимпанзе келгенде, яғни үйдің ішінде өздерін қалай сезінгенін байқап көргім келді.

Шимпанзенің келгенін күтіп, екі терезенің арасында біраз жүрдім. Бір кезде ауланың бір бұрышында отырған шимпанзені көзім шалды. Көп ұзамай шимпанзелер үнсіз жинала бастады. Көңіл-күй құбылып сала берді. Екі аяғымен тұрған жасөспірім еркегі бір уыс көкті жұлып алып, үйге қарай бет алды. Жылдамдығын үдете отырып, үйге жүгіріп жетті. Бұталарды тастай салып, еңсесін көтеріп, бірден үйдің бір шетін өкшесімен соққылады. Тарс-тұрс! Үй сілкінді.

Дәл сол сәтте ерлігін паш еткісі келген альфа еркегі – топтың ең ірі аталығы қолын әрі-бері бұлғаңдатып тұрды да, жерден тас алып, лақтырып қалды. Тас үйге дәл тиді. Бұл шимпанзелердің әйнектегі өз бейнесіне қыр көрсетіп жатқаны еді. Ақырында, күн ұясына батқанда, олар орманға оралып, маған үйден шығуға мүмкіндік туды.

Қол жеткізген суреттерімді шимпанзелермен қатар бейбіт өмір сүруге шақырған әлгі басшылармен бөлісуге асықтым. Бірақ, суреттерді Семата от­басына көрсетуге дәтім бармады.

Ақыры, 2017 жылдың қарашасында, олармен соңғы рет кездескенімде, Нтегека менен шимпанзелердің суретін сұрады. Телефонымдағы суреттерді көрсетуіме тура келді. Ол қарқ-қарқ күліп алып: «Құдайым-ау, олар адамнан аумайды, – деген соң, мен басқа суреттерді де көрсете бастадым, – мына кішкентайынан басқасының бәрін танимын, мына төліне қараңызшы, терісі не деген ақшыл», – деді ол. Содан соң, отбасы маған жаңа жер телімі мен үй соғуға арналған үйілген кірпішті мақтана көрсетті. Олар қайта үй соқпақшы екен. Нтегеканың күлкісінен олардың жаңа өмірге толықтай бетбұрғанын байқадым.


National Geographic әлем кереметін паш етіп, қорғауды өзіне міндет еткен қоғам. 2014 жылдан бері ол зерттеуші Ронан Донованның жобасын қаржыландырып келеді. Монтаналық тұмса табиғат фотографы Донован – кинорежиссер, суретші әрі альпинист.

Құрметті оқырман, National Geographic Qazaqstan журналына жарияланған басқа да материалдарды оқығыңыз келсе, мына телефон арқылы жаздырып алуыңызға болады: +7 771 050 91 77

26Шіл

жәндік

 

Фотограф Типлидің сүйікті жазғы тақырыптарының бірі – теңқанатты инелік үрленбелі көк бассейннің алдына тоқтай қалды.

Жазғы бақ жәндіктердің портретін түсіретін мінсіз студия болып шықты.

 

Ауа райы жылы күндері румыниялық Ремус Типли уақытының көп бөлігін теңқанатты инеліктерді бақылаумен өткізеді. Кейде Типлидің кездейсоқ болса да олардың артқа көз алмай қарағандарын түсіріп алатын кездері болады.

 

Балалар типлиге үңілген соң ол артына қарады. Фотограф Ремус Типли өзінің Румынияның Негрешти-Оаштағы бағынан жапыраққа жайғасқан теңқанатты инеліктерді байқайды. Шарасынан шыққан көздері бар нәзік жәндік Типлиге қызық құмар әрі аздап сесті көрінді. Осылайша түс мезгілінде ұзағынан теңқанатты инеліктерді суретке түсіру әдетке айналды.

 

Аталық теңқанатты инеліктер көбіне бір жапырақ немесе гүл үшін шайқасады. Жәндіктерді жан-жақты бақылаған соң, Типли қашан қан төгілетінін анықтай алатындай шамаға жеткен.

 

Бұл жәндіктерді сағаттап бақылаған Типли кәдімгі инеліктің ең жақын тұқымдасының денесі жіңішкелеу әрі қанат біткен тұсының арасы жақынырақ және де мінез-құлқы ерекшелеу екенін байқайды. Типли бұл кербездердің қарны қашан ашатынын, қалай көбейетінін және аяқ астынан ұшуларына ненің түрткі болатынын бақылаған. Ол теңқанаттының жауын кезінде өзін қалай ұстайтынын және қалай ұйқыға кететініне куә болады. Уақыт өте келе ол жынысын дәл айтып, жұп таңдайтын кезде қандай қасиеттердің маңызды екенін дөп басып айта алатын болған. Бір суретте бірнешеуін паш ететін кадр сирек кездеседі. «Өйткені бір-біріне жақын келсе, бұл титтей тіршілік иелері не айбат шегіп, аумағын қорғайды, не өзін тартымды көрсетіп, бар өнерін ортаға сала бастайды, – дейді Типли. – Жыл өткен сайын бағымдағы тоғанның әдемі қонақтары азайып барады».

 

«Теңқанатты инеліктерді таңертең түсірген абзал. Сол кезде ғана жарық жұмсақ, ал ауа тұнық болады», – дейді Типли. Жауын не күннің қызуынан ол жәндіктерді қолшатырмен қауқалаған. Типлидің айтуынша, дірілдеген жапырақ не гүлге қонған кішкентай ғана жәндікке камераны бағыттау оңай шаруа емес. Оның мінсіз камера баптауын табуына үш жазы кетіпті.

 

Авторы: Дэниель Стоун, фото: Ремус Типли

26Шіл

Covid-19

АВТОРЫ: КАТЕРИНА Дж. В.,

2020 жыл, 25 наурызда жарияланған


Жаңа короновирус география, жыныс пен мамандық талғамайтын жұқпалы ауру. Ерте анықталғанына қарамастан, COVID-19 вирусқа иммунитеті өзгеріссіз қалатындай көрінетін балаларды қосқанда, жалпыға бірдей әсер ететіндей көрінеді. Ауру былтыр қылаң берген Қытайдың соңғы көрсеткіштерін алып қарасақ, 18 жастан төмен балалардың патогенді жұқтыру деңгейі ересектердікімен салыстыруға тұрарлық екеніне көз жеткізуге болады.

Бірақ, шындығы сол, оны жұқтырған балалардың ауыр науқастану ықтималдығы әлдеқайда аз. 90 пайыздан астам педиатриялық жағдайда ауру орташа, жеңіл не еш симптомсыз өткен. Жас ағзаның мұндай қасиеті мұның алдында желшешек секілді инфекциялық аурулардан да байқалған.

Осыған дейін пандемияға айналған SARS-CoV-2 вирусына скринингтен өткендердің көбі – ауру симптомдары байқалғандар. Симптомдары жеңіл не байқалмағандар тексерусіз қалуда. Жаһандық тестілеу әрекеттері көбейген сайын балаларда тіркелген ауру әсері әлі де өзгеруі мүмкін.

24 наурызда Лос-Анджелес округінің қоғамдық денсаулық сақтау өкілдері жасөспірімнің өлімін хабарлады. Бұл АҚШ-тағы коронавируспен байланысты алғашқы кәмелетке толмаған азаматтың өлімі саналады. Инфекциялық ауруды зерттеуші әрі Гарвардтық қоғамдық денсаулық сақтау мектебінің дәрігері һәм Жаңа Англия медициналық журналының бас редакторы Эрик Рубиннің айтуынша, әлі де болса, алдыңғы тестілеу нәтижелері бізге «балалар азырақ жұқтыратын секілді» екенін айтады.

Осыған ұқсас жағдай SARS пен MERS шарпыған кезде де байқалған. Коронавирустың себебінен пайда болатын бұл екі ауыр тыныс алу жолдары ауруларының негізінен балаларды қатты аяйтыны байқалған. Ғалымдар мен дәрігерлердің жаңа вирус пен иммундық жүйенің одан қалай қорғанатыны туралы әлі үйренері көп. Алайда, SARS-CoV-2-нің неліктен балаларда жеңіл өтетінін анықтау мамандарға аурудың тарауының алдын алудың жаңа жолдарын табуға көмектесе алар еді.

«Вирусқа соққы берудің бірден-бір жолы – оның биологиясы мен ағзамыздың оған қалай жауап беретінін шынайы түсіну, – дейді Гонг Конгтағы Қытай университетінің педиатриялық пульмонологы және COVID-19-дың балаларда таралуын зерттейтін жаңа зерттеудің авторы Гари Уинг Кин Вон, – Сол кезде, біз оны барлық деңгейінде ауыздықтай аламыз».

Иммундық жүйенің нәзік тепе-теңдігі

Барлық инфекциялық аурулар денеде қатерлі микробтар мен иммундық молекулалардың зор әскерімен биологиялық соғыс жүргізеді. Мінсіз жағдайда, иммундық жүйе сау адам жасушаларына аса зақым келтірместен, патогендерді денеден қуып шығады. Алайда, көптеген факторлар бұл нәзік тепе-теңдікті бұзуы мүмкін. Әлсіз немесе тозған иммундық жүйе қажетінше төтеп бере алмай, инвазивті микробтардың хаос орнатуына мүмкіндік береді. Кей жағдайда, тым белсенді иммундық жүйе патогендерге қарағанда көбірек зиян келтіруі мүмкін.

Рубиннің айтуынша, ересектер COVID-19-дың әсерін балаларға қарағанда ауырлау өткереді, себебі, олардың иммундық жүйесі жеткіліксіз жауап пен тым қатты реакцияның орта тұсын таба алмайды.

Осы күнге дейінгі COVID-19-ды жұқтырған егде кісілердің көз жұмуының негізгі себебі иммундық жүйенің әлсіреуі. Диабет не жүрек ауруына шалдыққан ересектер санын балалармен салыстыруға келмейді. Бұл олардың тәнінің аурумен күресу қабілетін әлсіретеді.

«Қартайып жатқан дене 15 жыл айдалып, тозығы жеткен көлік секілді, – дейді Вон. Басқыншы келіп, оның бұзылуын тездетуі мүмкін».

Аса жетілмеген иммундық жүйелерге де қауіп төніп тұр, себебі, олар көптеген патогендерге қарсы реакция қалыптастырып үлгерген жоқ. Сәбилер арасында COVID-19 жағдайлары әртүрлі болғанымен, Қытайда ауруға шалдыққан 2143 балаға (18 жасқа толмаған) жасалған зерттеу қорытындысы бойынша ауыр не қиын жағдайлардың көбі бес жасқа дейінгілерде байқалған.

Бірақ, біраз есейген соң балалардың иммундық жүйесі қажетті деңгейге жетіп, инфекциямен қауіпті реакцияға түспестен, оны тізгіндеп ұстай алатын болады. Ересектердегі COVID-19-дың ең сұмдық жағдайлары гипербелсенді иммундық реакциядан туындайтын көрінеді. Ол инфекция жұқтырған жасушалардың сау жасушаларды жоюымен тәмамдалады. Бұл балаларда сирек кездесуі мүмкін. Вон бұл кедергісіз шабуылдарды үйге ұрлыққа түскен екі ұрыға бүтіндей танкі батальонын жібергенмен тең екенін айтады: «Соңында, сіз бүкіл ауылды жоясыз».

 

COVID-19

 

Алдын-ала жұқтыру көмектеседі не залалын тигізеді

SARS-CoV-2 – адамға жұғатын жеті коронавирустың бірі. SARS пен MERS те өлімге апарып соқтыруы мүмкін. Қалғандары салыстырмалы түрде жеңілдеу, көп жағдайда жалпы суық тиюге апарып соғуы мүмкін.

Мельбурндегі Питер Доэрти инфекция мен иммунология институтының вирусологі әрі педиатриялық инфекциялық аурулар дәрігері Канта Суббараодың айтуынша жеңілдеу коронавирусқа алдын ала шалдығу (мәселен COVID-19) ересектерге қарағанда балалар үшін маңызды болуы мүмкін. Мектеп ауласындағы ортада балалар тұрақты түрде мұндай ұсақ-түйек патогендерге антиденелер бөлетіндіктен, ол жаңа коронавируспен күресте де жан-жақтылық танытуы мүмкін.

Дегенмен, алдыңғы тәжірибе коронавируспен күресте үнемі дұрыс болмауы мүмкін. Патоген организмге шабуылдағанда, антиденелер дәл сол микробтың бірегей қасиеттерін байқап, оған жабысып, оны жоятын ақ қан жасушасының аранына жібергенге дейін қарусыздандырады. Егер антиденелер вирустарға мінсіз сәйкес келсе, бұл әдіс аса тиімді. Бірақ, егер бұл патогендер вирусты жартылай ғана таныса, олар оны істен шығара алмауы мүмкін. Содан соң, вирус оны тұтынатын ақ қан жасушасына жұғып, аурудың таралуын жеделдетуі мүмкін.

Бұл иммундық жүйе байқаусызда вирусқа сау жасушаларды зақымдауға жәрдемдесетін Троя жылқысы іспетті феномен – антиденеге тәуелді инфекцияның күшеюі (АТИК) деп аталады. Бұл процесс денге вирусы мен Зика вирусынан байқалған. Алдыңғы бірнеше зерттеуде коронавирустың да солардың кебін киюі мүмкін екенін айтылған.

Егер солай болса, тап осы АТИК, инвекцияға қарсы иммундық жүйесі күшейген ересектер үшін жаңа коронавирустың неге аса қатерлі екенін түсіндіруге көмектеседі. Алайда, маманның айтуынша, бұл үрдістің дәлелі анық емес. Рубиннің айтуынша, оған қоса, SARS-CoV-2-нің, әдетте вирустар осы әдісті қолданып нысанаға алатын басты суб-топ – ақ қан жасушаларын зақымдауға икемділігі жоқ сияқты.

COVID-19-дың таралуындағы негізгі протеин

Жаңа коронавирус нысанаға алатын жасушаларды жақындату арқылы ғалымдар аурудың неге ересектерге көбірек зардап шектіретінінің басқа теориясына қол жеткізді. Оның ағайыны SARS-CoV-1 (SARS-ты қоздыратын) секілді, SARS-CoV-2 ACE2 атты протеинді ұрлау арқылы инфекцияға серпін береді. Ол протеин денедегі жасушалардың бетінен табылады, бірақ, әсіресе, өкпе мен аш ішекте кездеседі.

Кей ғалымдар бала өкпесінің азырақ, тіпті, өзгеше пішінде ACE2 протеиндерін бөлетінін айтады. Егер бұл рас болса, балалардың дамуындағы бұл қисынсыз қасиет жасушаны зақымдап, көбеймек болған вирустың көзін оп-оңай жоя алар еді.

Біраз, Чапель Хиллдегі Солтүстік Каролина университетінің эпидемиологы әрі коронавирусқа маманданған вирусолог Рейчел Граамның айтуынша, коронавирустарға жасушаға ену үшін көп ACE2 керек емес, оған қоса, протеиннің аздығы үнемі жақсы бола бермейді. ACE2-нің көп қызметтерінің біріне тіннің жойылуына үлес қосатын ферментті істен шығару арқылы біздің тыныс алу жолдарымызға шабуылдайтын вирустарға қарсы қорғанысты күшейту кіреді. Кеміргіштерді зерттеу де ACE2 деңгейінің жас ұлғая азаятынын көрсетеді. Бұл егде адамдардың тыныс жолдары ауруларымен күресу қабілетін төмендетеді.

Алғашқы күндері

Балалардың COVID-19-ға төзімділігін түсіндіретін бұл теориялардың дұрыс-бұрыстығы жайлы ғалымдардың нақты дәлелі жоқ.

«Меніңше, бұл ашық ойын алаңы, – дейді Рубин, – біз анығын білмей жатырмыз».

Адамның генетикасы, жергілікті қоршаған орта, дәрі-дәрмек пен жасқа қатысы жоқ өзге көптеген факторлар жағдайды күрделендіре түседі. «Бұл факторлардың әрқайсысы соңғы нәтижеге жауапты болуы мүмкін, – дейді Вон. – Биологиялық жүйені анықтауға уақыт кетеді». Алайда, солай жасау пандемияны, бәлкім, алда қайта пайда болуын тізгіндеу үшін маңызды болмақ.

«Жануардан адамға тараған бұл ауыр індет тудырған үшінші коронавирус, – дейді Суббарао, – Болашаққа жақсырақ дайындалу үшін біздің мұны ұғынғанымыз өте маңызды». «Әзірге біз, балалардың қатты ауырмайтыны (көбіне) туралы ақпаратпен жанымызды жұбата аламыз. Бұл ата-ана жанын тыныштандырады», – дейді ол.

Дегенмен, Суббарао мен басқа мамандар жеңіл немесе ешқандай симптомы байқалмайтын жандар да вирусты тарата алатынын ескертеді. Вонның айтуынша, олар пандемияны таратуда маңызды фактор болуы мүмкін.

Граам ата-аналардың балаларын ақпараттандырып, олардың гигиенаны дұрыстап сақтауға итермелеуі керегін айтады. Мектептер мен бала-бақшаларды жабу көбейген сайын, балалардың бір-бірімен қарым-қатынасы азаяды, бірақ, балалардың ата-әжесі секілді осал топтағы жақындарымен қатынасты шектеу аса маңызды.

Бұл мінез-құлыққа қатысты өзгерістер оңай болмағанмен, балаларды солай істеуге ынталандыруға болады. «Балалардың жанашырлыққа деген ішкі түйсігі бар, – дейді Берклидегі Калифорния университетінің Үлкенірек ізгі ғылым орталығының даму психологы әрі балалар тәрбиесі бағдарламасының директоры Мариям Абдулла. – Апат адамдардың теріс пиғылын сыртқа шығарады деген пікір жалған. Уақыт өткен сайын қолдау көрсетіп, қол ұшын созғысы келетін балалар көбеюде. Қазір һәм мәңгі сақтап қалуымыз керек дүние – осы».

 

ФОТО: PIXABAY.COM