Саяхат
11Мам

Амазонканың тропикалық ормандарынан биікте тұрған төбесі жазық шыңдар ғалымдарға жаңа түрлерді анықтауға және эволюция құпияларын ашуға мүмкіндік береді. Бірақ оларға жету Мұң.

Рорайма тауы Гайана, Бразилия

Рорайма тауы Гайана, Бразилия және Венесуэла шекаралары түйісетін тропикалық орман үстінде көтеріліп тұр. Жергілікті тұрғындар оны және осы тектес тауларды «тепуйлер» немесе «қылтия өскен тастар» деп атайды. Олар миллиондаған жыл бұрын бүлінген байырғы платоның қалдықтары.


Ақпан айының қою қараңғы түнінде Брюс Минс Гайананың солтүстік-батысындағы Пакарайма тауларының түбінде жападан жалғыз тұр. Маңдайшамымен ылғалды тау орманын көзімен сүзе отырып, тұманданған көзілдірік астынан көгерген мүк басқан ежелгі ағаштар теңізіне көз тастады. Ыдыраған өсімдіктер мен ағаш иісі мүңкіген ылғалды ауа бақалардың әуенді симфониясымен сыңғырлап, тәтті ән құшағында тербеткендей оны джунгли түбіне терең тартып кеткені соншалық, ол жерден қайтып шыға алам ба екен деп ойлай бастады.

Теңгерімін сақтау үшін бір қолымен ағашқа жармасқан Брюс алға қарай бір қадам жасады. Сазға аяғы батып бара жатып, 79 жасқа келген денесіне нәлет айтып қояды. Осы экспедиция басында Брюс маған жәймен бастап, ормандағы өмірге біртіндеп бой үйреткен сайын екпін қоса беретінін айтқан.

Қалай дегенмен де, қоршаған ортаны сақтау биологы ретіндегі еңбек жолында ол бұрын осы өңірге 32 экспедиция жасаған. Оның жас күніндегі фотосын көрдім: екі иығына екі кісі мінерліктей орман тұрғыны.

Ол маған 1980 жылдары Венесуэланың Гран­Сабана жазық даласында тозығы шыққан автобуспен жасаған саяхатын, артынша тауға барып, қосмекенділер және бауырымен жорғалаушылардың жаңа түрлерін іздегенін әңгімеледі. Бір жолы табиғатпен барынша етене өмір сүре отырып, әлдебір белгісіз шың басында бір өзі бірнеше күн өткізген. Мұның барлығы оның бала күнінде Оңтүстік Калифорнияда Санта-Моника жоталарында жортып жүріп аллигатор-кесірткелер мен тарантул аңдыған зерттеулерінің жалғасы болатын.

Осы жерге әкелген де сол пәлсапа еді. Әрине оның 129 кг салмағы өз бойынан әлдеқайда асып түседі, бірақ ол әлі де бойында жалын бар екенін айтып сендірді. Көп ұзамай ол өз ритмін табады.

Бірақ құжынаған жәндікке толы, толассыз жауын мен жұтып алу қаупі бар саз-батпақты джунглидің адамды қалжырататын қасиеті бар. Бұталар арасымен жүруге, өзендерді сан мәрте кешіп өтуге тура келген бір аптадан кейін экспедиция мүшелеріне Брюстің күн санап әлсіреп бара жатқаны түсінікті болды. Гуиана таулы алқабының ну орманы сексенге таяп, бойынан қуат кеткен шалға арналмаған жер еді.

Дегенмен Брюстің қайта қуат жинағанын бұрын көргенмін. Амазонка тропикалық ормандарының солтүстік қиырындағы Пайкуа өзенінің бассейні деп аталатын биоалуандықтың қашықтағы қайнар көзі саналатын осы өңірге бұрын үш рет саяхат жасағанбыз. Брюсті бәрінен бұрын бақалар көп қызықтыратын. Егер жер бетінде бақалар жұмағы бар болса, ол сөзсіз осы жер.

Бақалар әлемдік экожүйеде аса маңызды рөл атқарады. Алайда осы жер сияқты экваторлық-тропикалық ормандардан басқа ешбір жерде олар соншалық ұзақ уақыт тіршілік етпеген. Бақалар мұнда миллиондаған жыл бойы эволюциялық жолдан өтіп, түрлі пішіндегі, өлшемдегі, түстегі, таңдай қақтырар бейімделушілік қасиеті бар көп түрлері пайда болған.

Тек Амазон су бассейнінің өзінде қосмекенділердің мыңнан астам түрі анықталған. Олардың көбі медицинада үлкен ашылым­дарға, антибиотик пен ауру басқыш дәрінің жаңа түрлерін, қатерлі ісік пен Альцгеймер дертінің әлеуетті емін іздеуге себеп болған.

Ғалымдар әлемдегі бақа түрлерінің тек бір бөлігін ғана анықтадық деп есептейді. Ал бұл уақытта олардың бізге белгілі түрлері дабыл қағар қарқынмен жойылып барады. Кейбір есептеулер бойынша 1970 жылдардан бері 200-ге тарта бақа түрі жойылып кеткен болуы мүмкін. Брюс пен басқа да биологтар бақалардың көптеген түрі олардың бар екендігін біліп үлгергенше ғайып болады деп қорқады.

Брюс осы тропикалық ормандарда әлі де сақталған биологиялық қазынаны меңзеп отыр. «Пайкуада болашақ ашылымдардың әлеуеті шексіз», – дейді ол маған өзіне тән энтузиазмға толы даусымен. Бірақ ол, сондай-ақ, уақыт межеден асып бара жатқанын да біледі: бақалар үшін ғана емес, өзі үшін де!

Атаро өзені

Топ Кукии және Атаро өзендерімен бойлай Гайананың тропикалық ормандарының ішкі жағына қарай тереңдеп енгенде гид экспедиция каноэларының бірін құлаған ағаштар арасымен бастап келеді.


Гайана – Оңтүстік Америкадағы ағылшын тілінде сөйлейтіндігімен ерекшеленетін жалғыз ел. Елдің көп бөлігін адам аяғы баспаған тропикалық ормандар алып жатыр. Қиыр солтүстік-батыстағы Пакарайма таулары Гайананың Бразилия мен және Венесуэламен шекарасы бойында орналасқан. Мұнда бірнеше тегіс төбелі тау Пайкуа өзені бассейнінің қою жасыл жамылғысы үстінде аспандап тұрады. Ғасырлар бойы осы таулардың баурайында өмір сүріп келген жергілікті пемон халқы үшін осы өзгеәлемдік тау шыңдары tepuis (тепуйлер) немесе «қылтия өскен тастар» деген атаумен белгілі – кейде оларды «құдайлардың үйлері» деп те атайды.

Көбіне өзара байланысты тізбек құрайтын қалыпты тау жоталарына қарағанда, тепуйлер әдетте тұманды мұхиттағы аралдардай тропикалық ормандар арасында серейіп жалғыз тұрады. Олардың кейбірінің басына жаяу маршрутпен шығуға болады, бірақ көбі тік жартастармен қоршалған. Кейбірінің биіктігі 900 метрге жетеді және көп жағдайда асқан көрікті сарқырамалармен көмкеріледі.

Геологтардың айтуынша, тепуйлер – бір кездері Гондуана делінген суперконтиненттің жүрегі болған Гуиана қалқаны деп аталатын ежелгі үстірттің қалдықтары. Жүз миллиондаған жыл бұрын Оңтүстік Американың осы бөлігі Африкамен қосылып жатқан.

Гондуана мыңдаған жыл бұрын бөлініп кеткен. Бірақ Оңтүстік Американың осы бөлігі оның Африкамен ортақ тарихының көп сырын бауырына басып жатыр. Бүгін тепуйлердегі эндемикалық жараты­лыс түрлерінің кейбірі Батыс Африкадан табылатын өсімдіктермен және жануарлармен тығыз байланысты, ал Сьерра-Леоне мен Гуинеяда өндірілетін алмас бірдей.

Мен осы өзгеәлемдік тау жынысының құрылымдары туралы бала кезімде сэр Артур Конан Дойлдың 1912 жылы жазған классикасы – «Жоғалған әлем» кітабынан оқып білгем. Осы ғылыми-фантастикалық әңгімеде бір ғалым Амазон джунглиінің түбінде жасырынған, оқшауланған платода тіршілік ететін динозаврлар мен прото­адамдарды табады. 2001 жылы National geographic қоғамындағы ортақ достар арқылы Брюспен алғаш танысқанда сол кітап пен басты кейіпкері бірден ойыма келді. Ол тепуйлер бойынша өзінің кейбір зерттеулері туралы әңгімелеп, оларды аспандағы аралдар – эволюция үшін бөлек бір зертханалар ретінде сипаттаған. Олар осыншама көп уақыт оқшау қалғаны соншалық, бақалардың кей түрі тек бір тепуй шыңында тіршілік етіп, Жер бетінде басқа ешбір жерде кездеспейді.

«Тепуйлер Галапагос аралдарына ұқсайды, – деген бір жолы ол, – бірақ әлдеқайда көне әрі зерттеуге қиындау».

Ол тепуйдегі және оның айналасындағы қол жетпес жазықтарға жетуіне көмекте­сетін адам іздеп жүр екен. Кәсіби тауға өрмелеуші ретінде мен дәл сол іске қабілетті едім. Осылайша 2003 және 2006 жылдары біз Рорайма астындағы джунглиде апталар бойы жаңа бақа түрлерін іздедік. Екінші сапардан кейін үйге тікұшақпен ұшып бара жатып, картамызда болмаған шағын бір тепуй үстінен өттік. Оның қазаншұңқыр тереңдігі 180 метрлік құзбен кесілген, ал түбін ну орман басқан. Брюс менің көйлегіме жармасып, тікұшақ шуынан дауысын асыра: «Марк, мен анау шұңғылға түсуім керек», – деп бетіме қарап айқайлады.

Брюс Минс

Брюс Минс ғылымға беймәлім бақа, т.б. мақұлықтарды іздеуде. 79 жасар биолог көптеген сулы тіршілік орталарын зерттеді. Бір тоғанның өзінде тіршіліктің титімдей ғаламы, еш жерде кезікпейтін түрлер болуы мүмкін дейді ол.


Алты жылдан кейін 2012 жылы Брюс екеуміз тікұшақтан Уейассипу тауы деп аталатын тепуй төбесіне түсіп, мен оған әлгі шұңғылға түсуіне көмектестім. Брюс өзі «жоғалған әлемдегі жоғалған әлем» деп атаған табиғатта тау баурайындағы бес күн кэмпинг пен түнгі жорғалаудан кейін титімдей бір бақа тауып алды. Ол мұны тепуйдің эволюциялық биологиясындағы «жетіспейтін буын» деп сипаттады. Oreophrynella weiassipuensis деп аталған осы түрдің жалғыз үлгісін 2000 жылы спелеологтар тобы тауып алғанмен, дұрыс сақталмай, ол туралы және оның малтатасты бақалар деп аталатын тұқымдағы басқаларымен байланысы жөнінде тым аз мәлімет қана бар еді.

Брюс «Орео» деп атаған, бас бармағының тырнағындай ғана, шоколодтай қоңыр түсті бұл бақаның маған Микки Маустың мультфильмдік қолдарын еске салған төрт башпайлы табаны – басқа бақаларда жоқ өрмелеу мүмкіндігін беретін эволюциялық бейімделу. Бұл Oreophrynella тұқымындағы ғылымға белгілі болған жетінші түр. Бұл түрлердің әрқайсысы басқаларынан бөлек тіршілік етеді; алты түрі тек өз тепуйында кезігеді, біреуі Пайкуа өзені бассейніндегі тұманды ормандардан табылады.

Олардың әрқайсысы өз эволюциялық жолымен жүрген, алайда кемінде екі түрінде жыртқыштардан қашуға мүмкіндік беретін ерекше бейімделушілік байқалады. Бұлар тарантул не шаян шабуылынан жұмыр тас сияқты жиырылып алып, ағаш бұтақтарынан, жапырақтардан, тасты беткейлерден шоршып, қауіптен құтылғанша домалай жөнеледі.

Уейассипу шыңында тағы да бір бақа болды, Брюс оны ұстап, фотоға түсіріп алса да зерттей түскісі келді. Оның классикалық ағаш бақасына тән, өрмелеуге арналған аяқтары бар еді. Өлшеміне, қоңыр түсіне және ішіндегі ақ секпілдеріне қарап, Брюс мұның Stefania тұқымының жаңа түрі екендігіне шүбә келтірмеді.

Брюс пен оның әріптесі, белгиялық биолог Филипп Кок Stefania тұқымдастарының эволюциялық шежіресін құрастырумен жылдар бойы айналысып келеді. Басқа Stefania бақаларының ДНҚ-ларын зерттегеннен кейін олар жетіспей тұрған түрлер бар деген қорытындыға келеді. Егер Брюс осы бақаны Уейассипу төбесінен тауып, ДНҚ талдауының көмегімен оның арғы тегі басқа әлемнен ажырап қалған осы экожүйеге бейімделу үшін миллиондаған жыл эволюцияланғанын дәлелдей алса, тепуйлерде тіршілік қалай өрбитінін тереңірек түсінуге бір қадам жақындар еді.

Сондықтан Брюс осы Stefania бақасын табу және Пайкуа өзені бассейнінде басқа қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушы түрлерін зерттеу үшін Гуиана таулы алқабына ақырғы экспедицияға шығуға ұсыныс тастады. Біз қонатын жер талғамайтын ұшақпен барып, ойылып жасалған каноэмен жүзіп өтіп, әрмен қарай Уейассипуге дейін адам аяғы баспаған джунглимен 64 км жүріп, таудың солтүстік құз беткейімен шың басына өрмелеуіміз керек. «Бұл бойымдағы соңғы қуат шығар, – деді Брюс, – сонда да барамын. Еңбектесем де».

Менің алдымда Брюске ешбір ғалым ешқашан зерттемеген тепуй табиғатының бір бөлшегі – жартастарда жаңа жаратылыс түрлерін табу мәселесін шешу міндеті тұрды. Бірақ экспедиция барысында жасы 80-ге келетін шалды биік жартаста қауіпсіз алып жүру мүмкіндігімнен асып түсетін қабілетті талап ететін еді. Сондықтан екі керемет адамды: тауға өрмелеудің жұлдызы, «Free solo» фильміне түскен 35 жасар Алекс Хоннольд пен тепуйге шығуда әлемдегі ең тәжірибелі альпинистердің бірі 46 жасар Федерико «Фуко» Писаниді жалдадым.

Уейас­сипу тауы

Мачете және таяқпен қаруланған Беннетт Моррис пен жергілікті акауайо гидтері 64 шақырымдық сапарда экспедиция тобын Пайкуа өзені бассейнінің жоғарғы жағындағы қалың джунгли ішімен Уейассипу тауы деп атала­тын тепуйге қарай бастап барады.


Брюс бар күш-қуатын жинап, бақа іздеу жолында джунглимен алға қарай қозғалды.

Бірнеше күн толарсақтан балшық кешіп, етігімізді суырып ала жаздаған батпақты алқаптан өттік. Жауын толассыз жауды, тіпті бұлттар арасынан күн көрінгеннің өзінде төбеміздегі қалың орман шымылдығын ешқашан тесіп өткен емес. Төменде, тұманды аласа ағаштар арасында маса мен шыбын-шіркей патшалығы үстемдік құрған. Біздің тер сіңген, лайдан жылтыраған, тікенек жыртқан киімдеріміз бөртіп кеткен терімізге жабысып қалды.

Бұл жағдай тіпті Алекстің өзіне ауыр тиді. Ал Брюс үшін бұл жол азапты сынаққа айналды. Ол жиі әрі оңбай жығылып қалып жүрді. Көптеген ағаш көпірден өтерде дене теңгерімі мен сенімділік жетіспей, ол құз үйінділермен сырғанап, өзенді кешіп, жүзіп өту жолын таңдады.

Топ үшін Брюстің қауіпсіздігі үздіксіз алаңдауға себеп болды.

Ақыр соңында бір аптадан кейін Брюс «Дабл-Дроп» деп атаған 60 метрлік арқыраған сарқыраманың төменгі ағысында базалық лагерь құрдық.

Топ мүшелері жағдайды талқылау үшін брезент астында жиналды. Брюс үстел үстіне картаны жайып, біздің тұрған жеріміз бен Уейассипу арасында жатқан әлі жүруге тиіс маршрутты сызып көрсетті. Біздің тобымыздағы байырғы акауайо халқынан шыққан гидтердің айтуынша, оңтүстікке қарай зерттелмеген алқап созылып жатыр. Арқыраған сарқырама үстінде Уейассипу массивтік тепуйі мұнарлайды – ол қалың орман шымылдығы мен будақтаған бұлттар арасынан көзден таса боп тұрған.

Тепуй

Әлемдегі ең тәжірибелі тепуй альпинистерінің бірі Федерико «Фуко» Писани Уейассипу учаскесінде Алекс Хоннольдті жоғары бастап барады. Олар ғалымдар бұрын ешқашан зерттемеген тепуйдегі жартастардың құзды беткейлерінен бақалардың жаңа түрлерін табуға үміттенген еді. МЭТЬЮ ИРВИНГ


Алекс тауға жетіп, өзі айтқандай «балшық әлемнен» құтылып, жоғары өрмелеу үшін алақанын ысқылап тұрды. Фуко менің жанымда тыныш отырды. Өткен 27 жылда ол тепуйлерге 20 экспедицияны бастап апарған, алайда бұрын тепуйге жасалған ғылыми экспедицияда болмаған еді. Ол баяғыдан ғалым болғысы келген, тіпті бір уақытта биология бойынша докторлық қорғауға тырысқан.

Алекстің артында тұрғандар экспедициямызға гид және жүк тасушы ретінде қолғабыс етіп жүрген жергілікті 70 адамдық акауайо тобының басшылары. Эдуард Джеймсон мен Трой Хенридің 2019 жылы британдық экспедиция құрамында 460 метрлік Рорайма маршрутымен тауға өрмелегендіктерімен акауайолар арасында аты шыққан.

Бойы аласа, бұлшықеті мығым және екі езуі күлімдеуден жиырылмайтын 55 жасар Эдуард Брюс екеуміздің осы өңірге жасаған алдыңғы экспедицияларымызда да қасымызда болған. Ол орманда өскен және өзімен алып жүретін сенімді серігі – мачете көмегімен мұнда қанша уақыт болса да тіршілік етуге қауқарлы. Ол соңғы экспедициямыздан бері ауық-ауық кен барлаушы (гайаналықтардың терминінде доңызбен қоректенушілер деп те айтады) болып істегенін айтты.

Эдуардты 2006 жылы соңғы рет көргенімнен бері Гайананы алтын «безгегі» баурап алған. Ел аумағының ішкі аудандарында бірнеше мың кішігірім шахталар қазылып тасталған. Көптеген акауайолар сияқты Эдуард та өмірінің көп бөлігін ауылшаруа­шылығымен және аңшылықпен өткізген. Алайда қолма-қол ақша табу ләззатына қарсы тұру мүмкін емес еді. Ол кеншілердің саз қабаттарын қалай қазып, артынша балшықты суспензияға айналдыру үшін қуатты су ағынын айдап, оны жер бетіне шығарып, алтынға жабысып қалатын сынаппен араластыратынын айтып берді. Брюсті ерекше алаңдатқаны осы химиялық процесс еді.

«Сынаптың бір шай қасығындай мөлшері тұтастай бір өзен жүйесін ластай алады», – деді ол маған.

Денвер Хенри есімді акауайо маған Пайкуа өзенін қоршаған, тропикалық ормандағы шашыраған ондаған кен учаскелерінің орналасқан жерлерін картадан көрсетті. Кен іздеушілерге кедергі болып тұрған нәрсе – жазықтардың қолжетімсіздігі. Алайда Эдуардтың айтуынша, өткен жаңбырлы маусымда төменгі алқаптарды су алғанда сырттағы алтын іздеушілер осы учаскелерді барлау үшін қайықпен жүзіп келген. Жыл сайын осы шахталар Пайкуа өзені бассейніне біртіндеп жақындап барады.

Біз Брюске қалпына келуі үшін уақыт керек екеніне келістік, сондықтан екіге бөлінуді ұйғардық. Брюс пен акауайолар тобы Дабл-Дроп сарқырамасы маңайында зерттеу-үлгілерін жинап жатқанда, альпинистер тобы шамамен 8 шақырым­дағы Уейассипудің солтүстік беткейінің іргесіне жол салады.

Эль-Капитан шыңы

Йосемит паркіндегі Эль-Капитан шыңына арқансыз өрмелеуі­мен аты шыққан Хоннольд Уейассипудің кварцтық беткейіне шығуға көмектесу үшін экспедицияға қосылды. «Бұл мен өрмелеген ең керемет жартастардың бірі», – дейді ол. Бұл шамамен 1,7 миллиард жыл бұрын бастапқы теңіз түбінде қалыптасқан өте кәрі жыныс.


Келесі күні таңертең Брюс гамагынан шыққанда оны акауайо тобы шамамен төрт литрлік «Зиплок» қаптарымен қарсы алды. Саяхат басында ол био­алуандықты зерттеу үшін жиналатын сынама-үлгілерге ақша төлейтінін, ал Stefania тұқымдас бақалар үшін қосымша бонус беретінін айтқан.

Эдуард кезекте бірінші еді. Оның қабы­нан төрт бақа шықты. Салиио ­Чиуа­кенг келесі тұрған, оның олжасы бес кесіртке мен алты бақа болды. Маркенсон Джеймс сенімді түрде Tityus obscurus – үлкен қара шаянды тапсырса, оның досы Стивен Кинг фильміне түсіруге болатындай өрмекші берді. Қойын дәптеріне керекті нәрселерін түртіп алған соң Брюс оны төбесіне қойып, жүруіне мүмкіндік берді.

Ал бұл уақытта Алекс, Фуго және мен үшін азық пен тауға өрмелейтін құрал-саймандарымызды, соның ішінде 300 метрлік арқан мен жартастың беткейінде кемпинг жасауға арналған, платформа деп аталатын үш аспалы төсегімізді арқа­ланып алдық. Екі акауайо гид Харрис Эрон мен Франклин Джордж тар өткел арасымен төбе асып, қалың орманға қарай бастады. Олар мачетемен қаруланған.

Кез келген түс пен алуан түрлі тікенді бромелиялар жерді жауып, ағаштарды да бойлай өскен. Қарашірік арасында орхидеялар өсіп тұр. Ақ қоңыраулар, кемпірқосақты тотықұстар және титімдей жайнаған колибрилер жапырақтар арасында алас ұрып, пыр-пырлаған, ысқырған дыбыстарымен ауаны толтырады. Бұлттар қысқа уақытқа көтерілгенде орман жамылғысының арасынан түскен күн сәулелері тұманды орманның табанын жарықтандырады.

Уейассипу төбесіне бет алған арпалысқан жолдың екінші күнінде таудың мұнарланған солтүстік беткейін үзіп-жұлып көре бастадық. Көп ұзамай мүк басқан тайғанақ қойтастар лабиринтіне кірдік. Қатты жер бедері біртіндеп, аяқ астымызда ауық-ауық сырт-сырт сынған қураған шөмшек жынысқа ауысты.

Күн соңында артымнан қатты дауыспен біреудің «уф» дегені естілді. Бұрылып қарағанымда Алекстің қолтығымен тірене салбырап тұрғанын көрдім. Оның бір аяғы ағаштың шіріген торы арасымен екі тас арасындағы қисық саңылауға кіріп кетіпті. Босап шыққаннан кейін ол балағын түрді. Балтыры қан мен балшық аралас қойыртпаққа малынған. Фуко екеуміздің жанарымыз түйісті. Не ойлап тұрғанын түсіндім: «Осы жерден Брюсті қалай алып өтеміз?»

Ақыр соңында күн батар алдында Уейассипу етегінде орманнан шыққан кезде өзімізді қайта өмірге келгендей сезіндік. Бұлт сейіліп, алакөлеңкеде тау қабырғасы жарқырады. Алқапқа көз сүзіп, ұзындығы 14 шақырым Рорайманың шығыс беткейіне қарадық: он шақты сарқырама бейнебір алтын жібектің желпілдеген ленталарындай таудан төмен құйылып жатты.

Франклин назарымызды ең көз тартар сарқырамаға аударды, ол қиырдан шамамен 60 метр төменде жартас қап­талындағы тесіктен ағып жатыр екен.

Бұл алмасты сарқырама, аңыз бойынша оның түбінде су жұдырықтай гауһартастармен жарқырайды дейді.

Писани бромелия

Уейассипу төбесіндегі тоғай ішінде Писани бромелиялар арасында бақа іздеп жүр. Әрбір тепуй эволюцияны зерттеудің бірегей мүмкіндігін ұсынады, өйткені олардың шыңындағы көптеген өсімдік пен жан-жануарлар басқа түрлерден мыңдаған жыл оқшау қалған.


Келесі күні таңмен таласа Уейассипуге өрмелей бастадық. Жоспарымыз жол бойы тауға байланған арқандар қалдыра отырып, қолайлы болатын кез келген маршрут арқылы жармен жоғары шығу еді. Жартас дайын болған кезде, Брюсті платформалардың біріне байлап, көтеріп шығару. Ол аспалы платформада отырып тік жартаста жаратылыстың жаңа түрлерін іздеуге тиіс.

Алға ілгерілеуіміз тым баяу еді және кешке қарай Фуко екеуміз қабырғадан шамамен 50 метрдегі жарқабақта жабысып тұрдық. Төбемізде балшық арқан жартастың 8 метрлік көлденең бөлігінде – альпинистер мұны шатыр деп атайды – ирелеңдеп тұр, арқан ол жерде жарғанаттай салбыраған Алекске байланған. Ол «Шығайын ба?» деп айғайлады. Шатырдың соңғы бөлігі суға секіру трамплины тәрізді жардан шығып тұрған тас кесектен кейін еді. Қаншалықты беріктігін кесіп айту қиын. «Ертеңге қалдырған жөн болар, – деді Фуко, – бірер минутта қараңғы түседі».

Басқа ешнәрсе айтпастан Алекс тас жақпардың шетіне созылып, бос кеңістікте ілініп тұрды. Артынша тасқа бекітілгеніне нық сеніммен тас жақпар арқылы қолмен жылжыды. Шамамен бес метрден кейін бір қолын босатып, екінші қолын борға салды.

Джунглиден 60 метр биікте бір қолымен бейқам тұрған қалпына қарап, бірнеше күн бұрын Брюстің саусағына жармасқан малтатас бақасымен таң қаларлық ұқсастық көрдім. Бірнеше секундтан кейін Алекс төбесіндегі басқа бір саңылауға тартылып жетті, тауды қараңғылық басқанға дейін соңғы көргенім – оның жарқабақпен сырғыған аяқтары болды.

Сол түні жартас бөктеріндегі импровизацияланған гамагымызда Алекс, Фуко және мен жоспарды жүзеге асыруға қатысты пікірталастырдық. Бағдарды жасай отырып, Брюсті жартаспен жоғары көтеру күткенімізден гөрі қауіптірек екенін түсіндім. Мені қатты алаңдатқаны – Брюс жүрегіне байланысты қан сұйылтатын дәрі ішетін. Жолға шыққанға дейін мұнысын айтпаған еді. Егер әлдеқалай жарақат алып, қанын тоқтата алмасақ ше?

Сол сәтте төменде джунглиде саңылаудан жарық көрінді – базалық лагерьден берілген белгі. Радионы қосып, Брюстің дауысын естідім. Ол біздің ессіз жоспарымыздан экспедициямыздың дәрігері Брайан Ирвиннің бас тартуға көндіргенін айтты.

«Бұл мені қаншалықты қатты қынжылтатынын айтып жеткізе алмаймын, – деді Брюс. – Фуко герпетофаунаны ерекше жақсы біледі. Мен өзім салған Stefania суретін жіберемін, оның ғылым үшін жаңалық екеніне сенімдімін».

«Жарайды, Брюс, – деді Фуко, – мен бақытты Stefania бақасын табу үшін қолымнан келгенді аянбаймын».

Келесі күні таңда Уейассипудің түбіндегі алқап толықтай біз бірнеше күн өмір сүрген сұр тұманға оранды. Брюстің осы аймақты тұманды орман деп неліктен атағанын енді түсіндім. Кез келген бағытта 30 метрден арғыны көруіміз қиын болды. Жаңбыр сағаттап жауды, абырой болғанда қабырға біз су боп қалмайтындай жарлауыт еді.

Алекс алда келеді, Фуко екеуміз артынан ілесе, жолай саңылау-жарықтардың ішіне үңіліп, кезіккен кез келген топырақты жерді қаза жүріп бақа іздеумен болдық. Тау бөктеріндегі бірнеше күндік тіршілікке керекті заттар салынған ауыр жүктерді әрбір текшеге шыққан сайын, шығыршықты арқанмен тартып алып отыр­дық. Бұл бір болдыртқан күн болды, бар тапқанымыз – арқасында алқызыл жолағы бар қырықаяқ пен етқоректі болуы ықтимал шегіртке ғана. Джунгли үстінде 200 метр биіктікте тар жарқабаққа таяу бекітілген платформаларымызға күн батқан соң ғана діңкелеп жеттік.

Бақалар

Экспедиция кезінде кезіккен бақа түрле­рінің кейбірі:

СОЛ ЖАҚ ШЕТТЕ: Oreophrynella macconnelli бақасы орман жанындағы Дабл-Дроп сарқырамасында тіршілік етеді. Тепуй шыңында тіршілік етпейтін малтатас бақасының ғылымға мәлім екі түрінің біріне жатады.

ЖОҒАРҒЫ ОҢ ЖАҚТА: Stefania бақасының ат қойылмаған түрлері Уейассипу тауының етегіндегі тропикалық орманда табылған.

ТӨМЕНГІ СОЛ ЖАҚТА: Boana roraima ағаш бақасы бромелия жапырақтары арасында тіршілік етеді.

ТӨМЕНГІ ОҢ ЖАҚТА: Nesorohyla kanaima ағаш бақасының көзі ерекше қара болып келеді. «Көз қабықшасы қара болғаны соншалық, сол сияқты қарашығы көрінбейті бақа түрі аз», – дейді Брюс. Бұл түрлі түстіге қарағанда қандай артықшылық беретіні түсініксіз.


Келесі таңда күн шыға платформа есігін ағыттым. Бұлт сейілген, көк аспанда күн жайнап тұр. Төменде бұлттар мұхиты алқапты көмкеріп алған.

Бір шыны-аяқ кофе ішіп, бірнеше энергетикалық батон жеп алған соң, шыңға апарар деген үмітпен текшелермен алға тарттық. Өрмекші торы басқан қалың бұталар арасымен 800 метр жоғары жүріп, бұрыш айнала тепуйдің төбесінен бірақ шығып, үстіртке көз салдық. Бірнеше метрден кейін ауада қалқыған бұлтты орманнан венералық шыбын ұстағышты (Dionaea muscipula) еске салатын етқоректі флорасы бар, юкка және шықшөп жамылған батпаққа шықтық. Брюс екеуміз 2012 жылы зерттеген шұңқыр үстінде екі жартасты төбе алыстан мұнартады.

Жаңбыр басталды. Алқапты жапқан бұлттар шыңның шетіне жиналып, бізді орап алды. Фуко екеуміз саңырауқұлақ пішіндес жартас астынан тасалайтын жер тауып, сол жерге менің панчомды үстімізге брезент қылып жауып, суымыз сорғалай, дірілдей барып паналадық.

Фуко радиобайланыс арқылы Брюске хабарласып: «Осы бақытты Stefania бақасын табуға болатын ең жақсы жер қайсысы?» – деп сұрады. Фукоға жаным ашып кетті, өйткені барлығы күткен жауапкершілік салмағы соның мойнында екенін білемін. Брюс оған аласа ағаштардың бұтақтары мен бұталарға қара деді. Сонымен бірге Stefania бақалары күндіз мүк қопалары ішінде тығылғанды ұнататынын және оларды әдетте түнде, бақа көздері маңдайшам жарығымен түйіскенде табатынын еске салды.

Фуко екеуміз күнді тұман мен жаңбырда өткіздік. Бар олжамыз – бақалардың белгілі түрлерінің бірнеше бақашабағы. Фуко сол түні нөсерге қарамай іздеуге шыққанымен, құр қол қайтты. Бұл бір ірі жеңіліс іспетті еді. Экспедиция фауна өкілдерінің кең ауқымын зерттеу үшін ұйымдастырылса да, басты назар осы тепуйдегі бақаларды, әсіресе, Stefania-ның жаңа түрлерін іздеуге бөлінді.

Рорайма тауы

Гайананың ең биік нүктесі болып саналатын Рорайманың он төрт шақырымдық шығыс беткейі Пайкуа өзені бассейні үстінде мұнартады. Оның төбесіне жиі жауатын жаңбыр суы Оңтүстік Американың басты өзені – Эссекуибо, Амазонка және Оринокоға барып құяды.


Екі күннен кейін азық қорымыз таусылып, таудан түсуге мәжбүр болдық. Брюс Дабл-Дроп сарқырамасының үстіндегі бір күндік жердегі жаңа орынға – «Жайбасар лагеріне» көшкен. Ол темір табақта жатқан резеңке қоңыр бақаның суретін салып, үстелде отыр екен. Далалық зертханасы бақа, кесіртке және жыландар салынған формальгидті әйнек банкаларға толы. Бізді көргенде жайнап сала берді, бірақ көздері қызарып, ісіп кеткен. Сафари жейдесі жыртылып, балшық дақтарына боялыпты.

«Өкінішке қарай, Stefania бақасын таба алмадық», – деді Фуко Брюске қырықаяқ пен шегіртке салынған пакетті ұстатып.

«Ештеңе етпейді, жоғарыдан ешқандай бақа таппағандарыңның өзі ғылыми нәтиже», – деді Брюс. Жүзінен мысқыл байқадым. Ол қоңыр бақаны алып, бізге көрсетті. Аяғына сандар жазылған ақ құлақша іліп қойыпты.

Брюстің бізге жіберген Stefania суретін танып: «Мынау сол ма …?» – деп сұрадым. «ДНҚ талдауын жасамайынша оны біле алмайтын шығармын, – деді Брюс, – бірақ бұл Stefania бақаларының жаңа түрі екеніне 95% сенімдімін». Ол мұның Уейассипу шыңында көп жыл бұрын көрген бақадан өзгеше екенін айтты. Дәл сол бақаны табу үшін Фуко, Алекс үшеуміз жанымызды шүберекке түйіп келгенбіз. Бұл, шамасы, Брюс пен Филипп Кок жылдарын арнаған Stefania эволюциялық ағашындағы жетіспей тұрған тағы бір буын болар.

Брюс бақаны орнына қойып, басқа үлгілерді шығара бастады. «Тауға шық­пағанымның да өзіндік ғажабы бар екен, – деді ол, – бұрын ешбір ғалым зерттемеген мына тұманды орманды мұқият зерделеуге мүмкіндік туды».

Жалпы Брюс ғылым үшін 6 жаңа түр, соның ішінде улы емес сарыбас жылан мен көздерін жұмғанда да көруге мүмкіндік беретін төменгі қабағы бар, көзілдірікті кесірткені ашқанына сенімді еді.

Кешке Брюстің жағдайын талқыладық: ол кері қайта алмайтындай күйде. Жалғыз шешім – апаттық құтқару тікұшағын шақыру.

Дабл-Дроп сарқырамасы

Минс 35 жыл зерттеген тропикалық орманнан кетер алдында бір сәтке Дабл-Дроп сарқырамасы жанында кідірді. 2021 жылғы экспедиция оның Пайкуа өзенінің жоғарғы ағысына жасаған 33-ші және соңғы ғылыми миссиясы болатын, әлі де ашылмаған жаңалықтар көп-ақ. Минстің айтуынша, өңірдегі бақа түрлерінің шамамен тек жартысы анықталған. «Мен тоқтаған жерден басқа біреу жалғастыруы керек», – дейді ол.


Келесі күні тікұшақ Дабл-Дроп сарқырамасының етегіндегі шағын алаңға қонды. Ол бізбен қоштасып, тікұшаққа бет алды. Тік­ұшақ джунгли үстіне көтерілгенде Брюстің терезеден қарап отырғанын көрдім. Оның тұманды орманнан көтерілетін Уейассипу мен Рораймаға, кемпірқосақ пен алмас төккен сарқырамаларға қарағанын сездім.

Кері қайтатын ұзақ жолға дайындалу үшін бұрылғанымда Эдуард мені бір шетке тартты. Ол ішкі қалтасынан өлшемі бұршақтай өңделмеген гауһартас салынған кішкентай пластик құты шығарды. Экспедициямыз біткен соң осы тасты сатып алады деп үміттенсе керек. Титімдей тасты саусақтарым арасында ұстап тұрып, оны табу үшін шахта қазғысы келген кен іздеушілер мен олардың өз отбасыларына бере алатын ақша туралы ойладым. Кіп-кішкене тастың Пайкуа өзені бассейні мен оны қоршаған тепуйлер сияқты соншалық ежелгі әрі әзелгі қалпындағы тұмса табиғатқа қауіп төндіре алатынына таңдай қақтым. Әрі кәрі досымның енді бұл жерді көре алмайтынын, аяқтары арасына қойған су өткізбейтін қапқа салған жаңа жәндік түрлері туралы ойладым.

Егер тепуй құдайлары күлімдеп тұрса, осы жаратылыстардың бірі сирек кездесетін және ерекше мақұлық болғанын әлем Брюс Минстің бұрыннан білетінін ақыр соңында түсінер еді: Эльдорадоның нағыз қазынасы алтын мен алмас емес, ол – осы сиқырлы жерді үйі санайтын өсімдіктер мен жан-жануарлар.

 


Автор: Марк Синнотт, фото: Ренан Өзтүрк

Мақала авторы Марк Синнотт, фотограф Ренан Өзтүрк Эвересте Джорж Маллоридің камерасын іздеу жобасында бірге істеген. Мақала 2020 ж. шілдеде жарияланған.

Толық нұсқасын журналда оқи аласыз.

14Нау

National Geographic командасы Анд тауларының шыңында Чилидің орталық бөлігін сусыз қалдыруы мүмкін құрғақшылық пен жылыну мәселесін шешуге сеп бола алатын ауа-райы бекетін орнатты.

Автор: Сара Гиббенс Фото: Армандо Веги

National Geographic Qazaqstan

Оператор Бриттани Мамма (алдында) мен фотограф Армандо Вега Оңтүстік жарты шардағы ең биік ауа райы бекетін орнату үшін Тупунгато шыңы­­на қарай соңғы ұмтылысын жасауда. Сапарды егжей-тегжей жоспарлап-да­йындалуға бір жылдан астам уақыт кетті, ал экспедиция 15 күн жалғасты. ДИРК КОЛЛИНЗ


Чилидегі Тупунгато тауы. Теңіз деңгейінен 5800 метр биіктік шамасы.

Бейкер Перри мен оның альпинист әріптестерін кенеттен соққан боран таңертең жолдан қалдырды, үскірік жел мен үйіріле соққан қар кесірінен олар шатырдан бір қадам аттап шыға алмай қалды. Солтүстік Каролинадағы Аппалач мемлекеттік университетінің климатолог­ғалымы Перри бұны еске алғанда терең ойға шомды.

«Бұл – тауларға тиесілі сұлулық пен қатал шарттардың тоғысқан тұсы. Мұнда бекеттердің аз болу себептерінің бірі де осы», – дейді Перри.

Франко Буглио (сол жақта), Алехандра Эспиноса (жүрелеп отырған), Фернандо Урбина мен тау гиді – Мануэль Мира чилилік жанартау Тупунгато­ның 6500 метр биіктік шамасындағы шыңына жақын маңда ауа райы бекетін орнатуда. Буглио, Эспиноса мен Урбина Чилидің Су ресурстары департа­ментінде жұмыс істейді. Ауа райы станциясы жинақтайтын деректер Чилидің орталық бөлігіндегі маңызды су қоймасы үшін климаттың өзгеруі салдарын анықтау­­ға көмектеседі.

Тупунгатоға жасалған экспедицияның жоғарғы бөлігіндегі маршрут шыңның сол жағындағы көкжиек арқылы өтті. Әзірше қар қабаты мен жанартаудан еріген мұздықтар Майпо өзенін толтырады. Климат өзгерісі Чилидің орталық бөлігіндегі жауын мен қар мөлше­рін азайтып, ұзаққа созылатын құрғақшылыққа әкеліп соқтырмақ.


Перри – Оңтүстік Анд тауларындағы сөнген жанартау – Тупунгато шыңынан сәл ғана төмен тұста ауа райы бекетін орнату үшін ақпан айында пандемияны және 15 күндік сапарды, сондай-ақ қалың қарды еңсерген халықаралық топ жетекшілерінің бірі. Чили мен Аргентинаның шекарасында орналасқан ауа райы бекеті Оңтүстік пен Батыс жарты шардағы ең биік бекет болып саналады, ол ғалымдарға өңірдің климаты қаншалықты жылдам өзгеретінін түсінуге көмектеседі. Экспедицияны Ролекстің «Мәңгілік планета» бастамасының қолдауымен National Geographic ұйымдастырған болатын.

Ауа температурасы, желдің жылдамдығы мен қардың тереңдігі туралы бекет жинайтын деректердің көмегімен ғалымдар Чилидің орталық бөлігінде және ел астанасы Сантьягода жағдайдың қалай өрбитінін барынша жақсырақ түсінгісі келеді, себебі климаттың өзгеруі аймақты қазіргідегідей үлкен құрғақшылыққа әкеліп соқтырады.

«Қазір жағдай расымен де күрделі, – дейді экспедиция мүшесі, Ұлыбританияның Лафборо университетінің климатолог-ғалымы Том Мэтьюс. – Осы су айдауыш мұнаралардың төменгі ағысында миллиондаған адам өмір сүреді. Климаттың жылынуына қалай әсер ететіндігі тұрғысынан біз осы жүйенің бір бөлігі болып саналатын мұнаралар туралы білетініміз аз».

Климатолог-ғалым әрі альпинист Бейкер Перри экспедиция болған үлкен Тупунгатодан сәл оңтүстікке қарай 4450 метр биік­тікте орналасқан Тупунгатито жанартауындағы ауа райы бекетін байқап көруде. Тупунгатито­дан да су мен тас сынамалары алынды.

5800 метрге жуық биіктікте Геолог Эспиноза жабдықтардың үстінде тынығуда. Тупунгатоға шығу үшін команда босаң жатқан жанартау тастарының үстімен көтеріліп, қалың қардан өтті және жоғары биіктіктердегі оттегі­нің аз мөлшеріне шыдап, құлама беткейлерді еңсерді.

Перри 4300 метрге жуық биіктіктегі Пенитентес лагеріне барар жолда тез жуынып-шайынып алу үшін тоқтады. Экожүйе мен климаттағы өзгерістер альпинистерді қапыда қалдыруы мүмкін. Бұл шағын бұта мен шөпке толы пейзаждың, мұздық пен қарға кенет орын беретін мекені.

Экспедиция дәрігері Игнасио Наваррете оператор Дирка Коллинзға COVID-19 тестін жүргізуде. Команда мүшелері сапар барысында кем дегенде төрт тесттен өтті. Сапар коронавирусқа қарсы екпелер шектеу­­­лі болған кезде және әлемнің көп жерлерінде аурудың таралуы байқалып жатқан кезде ақпан айында басталған болатын.


Тупунгато – биіктігі бойынша Чилидегі алтыншы шың және ол Сантьяго мен оның айналасында тұратын 6,7 миллион адамды қамтамасыз ететін суайрық. Тупунгато секілді тау шыңдарына қанша жауын-шашын түсетіні туралы мейлінше нақты мәліметтер арқылы үкіметтегі шенеуніктер белгілі бір жылда қанша көлемде су бөлу керектігін білетін болады.

«Мен мұздықтарды 1982 жылдан бастап зерттеп келемін», – дейді экспедиция жетекшілерінің бірі, Чили үкіметінің Мұздықтар бөлімінің басшысы Джино Касасса.

Касассаның айтуынша, құрғақшылық болған жылы Майпо өзенін толтыратын судың үштен екісі жаздың соңына қарай көлемі онсыз да азайып бара жатқан мұздықтардан келеді.

Чилидің орталық бөлігі – ішкі экологиялық аймақ. Ол Жер бетіндегі ең құрғақ бейполярлық мекен саналатын Атакама шөлінің оңтүстігінде, Анд тауларының сілемдері мен Тынық мұхитының ортасында орналасқан.

Ара-тұра құрғақшылық жылдардың болуына чилиліктердің еті үйреніп кеткен. 2010 жыл сондай жылдардың бірі болды. 2011, 2012 мен 2013 жылдары да жауын-шашын аз түсті.

«Сонан соң, 2014 жыл келіп жетті, бірақ ол да құрғақ болып, көңілге күдік ұялай бастады», – дейді Чили университетінің климатологы Рене Гарро, бірақ ол экспедицияға қатыспаған..


Суды бақылау

Тупунгато – биіктігі бойынша Чилидегі алтыншы тау б.т. Бұл Оңтүстік Американың ең осал су айдауыш мұнараларының орны. Өткен жылдың ақпан айында National Geographic экспедициясы мұнда Оңтүстік пен Батыс жарты шарларының ең биік ауа райы бекетін орнатты. Бұл ғалымдарға жауын-шашын мөлшерін нақтырақ өлшеуге және болжауға көмектеседі, өйткені климаттың өзгеруі аймақты үлкен құрғақшылыққа әкеп соғып, миллиондаған адамды сумен қамтамасыз ету жүйесіне қауіп төндіруде.


2015 жылға қарай Гарро мен оның чилилік әріптестері аймақтың кемінде он жыл бойы өздері мегақұрғақшылық деп атайтын жағдайда екенін анықтады. Құрғақшылық басталған 2010 жылдан бастап, орташа есеппен алғанда жыл сайын түсетін әдеттегі жауын-шашын көлемінің үштен бірі ғана жауған. Ең құрғақ болған 2019 жылы бұл көрсеткіш төрттен біріне де жетпеді.

Гарроның айтуынша, мегақұрғақшылыққа климат өзгерісі себеп. Соның кесірінен  құрғақ аудандар барған сайын кеуіп, ал ылғалды аудандар барған сайын дымқыл бола түспек екен. Чили бұрын да құрғақшылықты бастан кешірсе де, ешқайсысы осыншалықты ауыр немесе ұзақ болмаған. Жылынып жатқан ғаламдық температура жауын-шашын алып келетін бұрынғы ауа райы шарттарын өзгертті және модельдердің болжауынша, бұл заңдылықтар алдағы уақытта да қайталанады.

Бұл – ауыз суға қол жеткізу үшін Майпо өзенінің су айдауыш мұнараларын пайдаланатын Чилидің орталық бөлігі үшін жағымсыз жаңалық. 2019 жылы Nature журналында жарияланған мақалаға сәйкес, Андтан бастап, Гималайға дейінгі әлемдегі бүкіл су айдау мұнаралары климат өзгерісі салдарынан қауіп-қатер алдында тұр.

Осыдан екі жыл бұрын Перри мен Мэтьюс әлемдегі ең биік ауа-райы станциясын Эверест тауында орнатты. Чилиге сапар National Geographic-тің Жердің кей ең нәзік аймақтарындағы климат пен қоршаған ортаның өзгеруін зерттеуге арналған кезекті экспедициясы аясында өтті.

Тупунгато шыңына шығу үшін команда 10 күнге жуық уақыт жұмсады, ал түсуге 5 күн уақыт кетті. 6500 метрден жоғары биіктікте орналасқан шың команда мүше­лерінен бірнеше айлық дайындық пен жаттығуды талап етті.

Экспедиция ландшафтты бүркеп жатқан шөп пен бұта арасында, 1875 метр биіктікте басталды. Біртіндеп, бұл көрініс өзгере берді.

Команданың құрамында Перри, Касасса мен оның Чилидің Су ресурстары министрлігіндегі әріптестері, тауға шығу бойынша гидтер, жүк артқан жылқы мен қашырлар және мал айдаушылары болды.

«Соқпақты тексеру үшін жылқылар бізден бірнеше күн бұрын жөнелтілді, қардың қалың болғаны сонша аттың басы ғана шығып тұратын, – дейді Перри. – Көтерілетін жол тік болғанымен қоймай, күн жылынғанда альпинистер қарға батып та кетіп жатты».

Тупунгатоға жеткізілген ауа райы бекеті биіктігі 1,8 метрді құрайтын, алюминийден жасалған 54 келілік жиналмалы штатив болатын. Мұндай станция бірнеше сөмкеге бөліп тасымалданатындай жеңіл һәм ең тегеурінді желге төтеп беретіндей айтарлықтай мықты болуы тиіс. Перридің сөзінше, команда қарды омбылап келе жатқанда олар үміттенген биіктікке дейін жылқылардың көтеріле алмайтыны түсінікті болған. Касасса жолдың қалған бөлігінде бекетті тауға көтеру үшін тік­ұшақ шақырған.

Шың басына жақын маңда құрылғыны орнату үшін ауа райы бекетінің штативін жартасқа бұрандамен бекітіп, қозғалмай тұруы үшін сымтемірмен байлау қажет болды. Спутниктік байланысқа арналған антеннасы бар станция қуатты күн батареяларынан алады. Перридің айтуынша, қазірдің өзінде жылдамдығы сағатына 186 шақырымнан асатын жел тіркелген.

Сондай-ақ, ғалымдар мәңгі тоңдағы температура өзгерістерін тіркеу үшін шың басына жақын маңда, бір метр тереңдікте термометр орнатты. Бекет радиацияны, қардың қалыңдығы мен альбедоны немесе шағылысу қабілетін өлшейді. Альбедоның маңызы зор, өйткені қар аз түсіп, мұз еріген сайын қардың төменгі альбедосы мен қара тасы көрініп, беткі қабаттың температурасы көтеріледі. Бұл еруді жылдамдататын құбылыс.

Мэтьюстың айтуынша, Чили тауларында қанша көлемде ауыз су барын және оның қай кезде ең шекті төмен деңгейге жететінін анықтау өте қиын. Болжам жасау да арзымайтын жұмыс. Қысқа мерзімді перспективада қар мен мұздың еруін жылдамдататын жаһандық жылу тасқындардың көбеюіне әкеп соғады. Дегенмен, еру қарқын алған сайын мұздықтар ақырында кішірейіп, ауыз суға зар болып қалмақпыз.

Судың қысқа мерзімге күрт артып, артынша ұзақ мерзімдік тапшылыққа айналатын өтпелі кезеңді ғалымдар «су тұтыну шыңы» деп атайды.

Майпо өзенінің бассейнінде орналасқан биік нүктелердегі өзге ауа райы бекетінің саны екеу-ақ… Касасса жаңа станцияның бүкіл Чили бойынша орнатылатын көптеген бекеттің бірі ғана болатынына сенім білдіреді.

Марселино Ортега Мартинес (алдында) пен Фернандо Ортега Ортега – жабдықтарды қашырларға тиеп тасымалдаған тәжірибелі гидтер. Суретте екеуінің жабдықтарды тиеген қашырлардың арасында 2500 метр биіктіктегі Баньос Асулес лагеріне атпен бет алып бара жатқан сәті бейнеленген. Артында тау гидтері командасының бас аспазы Барбара Доносо мен қалған команда мүшелері келе жатыр. Артқы жақта Тупунгатоның қар басқан шыңы көрініп тұр.


Өзге елдер климаттың өзгеруіне әкеп соғатын қалдықтарды қысқартуға уәде етуде. Бірақ, Чилидің орталық бөлігі ең нашар сценарийлерге дайын болуы қажет.

Сантьягодан солтүстік-батысқа қарай бір жеке компания ауыз су үшін және ауыл шаруашылығы мен тау-кен өндірісі үшін сумен қамтамасыз ете алатын алғашқы әмбебап су тұщыту қондырғысын салуда. Чилидің климаттың өзгеруіне қалай бейімделе алатынын зерттейтін Католик университетінің инженер-құрылысшысы Себастьян Викуньяның айтуынша, бұл – Чилидің орталық бөлігін сенімді тұщы сумен қамтамасыз етуге бағытталған көптеген амалдың бірі.

Жергілікті сумен жабдықтау компаниялары мен муниципалитеттер суды сақ­тап, құдығы суалғандарға ауыз суды тасымалдау үшін Майпо өзенінің сала­сындағы бөгетті жабу секілді тактиканы қолданады.

Викунья мен әріптестерінің модельдері құрғақшылықтың ғасыр ортасына дейін жалғасуы тиіс екенін және Сантьягода сенімді ауыз су көзі фермерлерді сумен жабдықтау есебінен ғана келетінін көрсетіп отыр. Викуньяның айтуынша, қазіргі сәтте мұздықтар жылжып бара жатыр, бірақ, олар әлі де жыл сайын, әсіресе, құрғақшылық кезінде судың өте сенімді көзі болып қала береді.


Сара Гиббенс – National Geographic-тің штаттағы тілшісі. Фотограф Армандо Веги мәдениет пен қоршаған орта тақырыптарын қамтиды.

 

26Шіл

қазақ қонысы

 

Қиын-қыстау кезеңдері қандастарымыздың біраз бөлігі шетел асқанын көпшілік біледі. Түрлі дерек бойынша бүгінде шетелдегі қазақтың саны бес миллионнан асады екен. Оның басым бөлігі Қытай, Өзбекстан мен Ресейде тұратын көрінеді.

Назарыңызда көршілес жатқан аспан асты еліндегі қазақ қонысы. Айдаһар елінде шамамен екі миллионнан астам қандасымыз тұрып жатыр.

 

Фото: Серік Мұқыш

16Шіл

Соқпаққа түсіп, жағажайлық шытырманға шомыңыз.

Уэльстің Суонси қаласындағы көлік тұрағында билборд көлеміндей қабыр­ғаға «ақындық жетіспейді» деп жазылып тұр.

Бұл жергілікті тұрғындарға айтылған наз ба? Жоқ, бұл сырттағыларға тасталған үндеу. Өйткені, меніңше, Уэльс ақындыққа кенде емес. Уэльс қаласынан тысқары біраз жүрсеңіз, арманыңыздағы пейзажға тап боласыз: оқшау­ланған қамалдар, итбалық шулаған жағажай мен жасылдың түрлі реңкіне боялған аңғарлар.

Индустриалды портты қала Суонси – Гоуэр түбегіне баратын қақпа. 1956 жылы британ үкіметі оны алғашқы Көрнекі табиғи сұлулық аймақ (КТСА) деп жариялады. Аталмыш мәлімдеменің мақсаты – «өзгеше сипатты» ерекше ландшафтыларды қорғау. Бүгінде, Уэльсте үш ұлттық паркпен қоса, бес КТСА бар.

«Уэльс жолы» деп аталатын үш жаңа турис­тік бағыт бұл көне мекеннің үздік көріністерін паш етеді және оны саяхатшылар үшін ұсынатын National Geographic Travel-дің жыл сайынғы «Үздік сапар 2020» тізіміне кіреді. 300 шақырымға созылған Уэльс қырқасымен солтүстіктен оңтүстікке қарай ирелеңдеген «Кембрий жолы» ең ұзағы. Шыңдар мен теңіздің арасында орналасқан «Жағалаулық жол» Кардиган шығанағының бо­­йымен өтетін 290 километрлік сапар. Қамалдарға бай 120 шақырымдық «Солтүстік Уэльс жолы» Квинсферридің солтүстік-шығысынан, Англси аралындағы Холихедке дейін ғасырлар бойы сауда жолы болған торапта жатыр.

Әрбір жол ауқымы мен ғажабы бірінен-бірі өтетін шытырман сапарды ұсынады. Батыстағы Пемброкшир жағалауындағы Фрешуотер Уест аймағы серферлер үшін таптырмас мекен. Өйткені бұл серфингтен Уэльстің ұлттық чемпионаты өтетін жер. Ал альпинистер 1953 жылы Эверестті бағындырмас бұрын 1085 метрлік Сноудон тауында жаттыққан сэр Эдмунд Хилларидің ізімен тауға өрмелей алады. Сноудония ұлттық паркінің арғы бетіндегі Трюверн өзені – бүкіл Британиядағы каякинг пен рафтинг құмарлар үшін мінсіз орын.

1980 жылы валлийліктер адреналиндік coasteering атты жаңа жарыс түрін ойлап тапты. Осынау аса танымал шытырман спорт судың жермен шектесетін тұсы ұсынатын бүкіл сезім диапазонын сыйлайтыны анық: жартасқа өрмелеу, құздан секіру, үңгірді зерттеу, жүзу және т.б.

Оңтүстікте Чепстоудан бастап, солтүстікте Квинсферриге дейін созылып жатқан ұзындығы 1400 шақырымдық жағалау сызығын түгелдей қамтитын аумақтағы жүздеген сүрлеу жолдарында жылдамдық бәсеңдемей қоймайды. Бірде мен күнімді Гоуэр түбегіндегі Порт Эйнон шығанағынан Оксвичке дейінгі жолдың өте қысқа бөлігіне арнадым. О баста аралдың бір басына барамын да, кері қайтамын деп жоспарласам да, мүйістен тысқары «не бар екен» деген энтузиазм мені әрі қарай алып кетті. Бұл маусымға тән емес жылы кезінде мен Оксвич шығанағының барқыт құмы үстінде демалған отбасын көрдім. Бұл бұғаз әлемдегі толысу толқындарының айырмашылығы ең үлкен Бристоль каналына шығады. Уэльс – кереметі таусылмайтын мекен. Бұрылыстың арғы жағында нендей кереметтің жатқанын білмейсің.

Солтүстік Кембрий тауларындағы тік сүрлеу орманды шатқалдан төмен қарай жатқан Девилс Бридж сарқырамасына апарады. Көктемдердің бірінде мен мұнда ымырт ауа келгенім есімде. Соқпақта жалғыз қалыппын. Кей каскадтарында 91 метр биіктіктен құлай ағатын сарқыраманы көрмес бұрын оның гүрілін естідім. Жол мені сарқыраманың тура түбіне әкелгенде мен бірнешеуіне тап болғандай болдым.

Оның призмалық сұлулығы Виктория заманынан бері туристерді неліктен қызықтыратынын сол кезде ғана түсіндім. Табиғаттың дархан жасыл желегі алқызыл және күлгін әлпеншектермен құлпырып тұрды. Осынау молшылық Гаваийді еске салды. Уильям Вордсворт «Девилс Бридждегі ағын, солтүстік Уэльс, 1824 жыл» атты поэмасында: «Осыншама су британ жерінен шығып жатыр ма…» – деп таңырқаған. Аңғардан кері көтеріліп бара жатып, езуімді жия алмадым.

Пейзаждың лирикалығынан-ақ, Уэльс­тің ақындарға бай екенін аңғаруға болады. Оның поэзиялық дәстүрі сонау IV ғасырдан бастау алып, жыл сайынғы Уэльстің ең үлкен мүшәйрасы – Ұлттық Айстедвод поэзия­лық фестивалінде жалғасын табады.

Артур патша туралы ертегінің IX ғ. жазылған ең ерте нұсқасының да Уэльс­­ке қатысы бар не валлий тілінде жазылған. Саяхатшылар аты аңызға айналған көсем мен оның серілерінің іздерін Камелот орналасқан болуы мүмкін Каерлеон ауылы мен «Мерлин туып-өскен қала» деп аталатын Кармартеннен іздейді.

Суонсиде туылған, шамасы Уэльстің ең танымал ақыны Дилан Томас әлі күнге дейін көпшілікке әсер етіп жатқан даралардың бірі. Көлік тұрағындағы жазу ма? Бұл – 2014 жылы Томастың 100 жылдық мерейтойы қарсаңында қала күніне орай салынған қыл қалам шебері Джереми Деллердің жұмысы. Деллердікі рас, Уэльстің кереметін сипаттауға эмоция да, поэзия да, сөз де жетпейді.


National Geographic Travel бас редакторы Эми Алипио.

Автор: Эми Алипио

16Шіл

Конста Пункка бір жыл бойы Еуропаны аралап, парниктік газдарды өлшейтін Көміртекті бақылаудың интеграцияланған жүйесін зерттеу орталықтарын суретке түсірген. Әдетте, станциялар құрлықтың шалғай аймақтарында орналасады, бірақ Швейцариядағы Юнгфрауйох секілді туристерге қолжетімді әрі ең биіктікте орналасқаны жоқ.

«Алдыңғы видео жобаларда бірнеше дрон жоғалған кездер болды. Ал мен өз дронымды көкте әуелете білдім».
—Конста Пункка

ТАУҒА ШЫҒУ. Қатал әрі оқшау көрінетін Юнгфрауйох зерттеу орталығының жел мүжіген жартастарының астында мұз сарайы, шоколад дүкені мен Еуропадағы ең биік нүктеде орналасқан пойыз станциясы бар. Саяхатшылар сияқты Пункка да ол жаққа жету үшін Клайне-Шайдегтен тісті доңғалағы бар пойызға мінді. Тау астындағы туннельден өткен соң жоғары жылдамдықты элеватор зулап оны шыңның қақ төбесіне жеткізді. Онда Констаға ғалымдармен төрт күн қалуына рұқсат етілді.

ЖЫЛЫ КИІНУ. Альпілік ерте көктемге лайықты құс мамығы мен жүннен жасалған киімдерге таңдау түсті.

  • Қалың қарға арн. етік
  • Үш линзалы камера
  • Қар шалбары (мұз үстінде жатуға болатындай жылы)
  • Қосымша үш батареясы бар дрон (қатал табиғат жағдайында батарея тез отырады)
  • Қолды жылытатын қуысы бар қысқы қолғап (дронды жалаңаш қолмен басқаратындықтан, қолды тез жылытып алатын мүмкіндігі болуы керек).

«СИҚЫРЛЫ ТАҢ». Таңы біз ойламағандай атқан екі күннен соң көктемгі дауылдың алдында Пункка дронымен жоғарыдағы палубаға шығып кетті. «Мен станцияны тауға түскен күн шуағымен түсіргім келді, – дейді дронын шыңнан қалықтатып жіберіп, тиімді позицияға жеткенде, қолдарын сермеген Пункка. – Әдетте, мен өзімді суретке түсірмеймін. Бірақ осы жолы мен ауқымды көрсеткім келді». Күннің суық болғаны сонша, ол дронынан айырылуға шақ қалып, зерттеу станциясына зорға жеткен.