natadmin
25Nov

Жер шарындағы адам саны күн санап емес, сағат санап өсіп келеді.

Дүние жүзі халқының жаһандық өсімі шамамен 75 миллион адамды, яғни жылына 1,1% құрайды. Ғалымдардың болжауына сүйенсек, 2030 жылдардың ортасында 8,4 миллиардқа, ал 2050 жылдардың ортасында 9,6 миллиардқа жетеді деп күтілуде. Осы ағынмен халықтың азық-түлік, киім-кешек сияқты күнделікті күн көрісіне арналған тұтынушылық өнімдердің саны да асты. Сорақысы, өнімдердің көбейюі қалдық саннының күрт өсуіне әкеп соқты. Әсіресе, өздігінен ыдырамайтын пластик, шыны, қағаз секілді қалдық саны асты. Аталмыш материалдар ауа қабаты мен өзен, теңіз суларының ластануына, табиғат тепе-теңдігіне қауіп төңдіріп отыр.

Сондықтан мәселені алдын алу үшін белгілі бір материал түрлерін қайта өндеу маңызды. Ол арқылы энергияны үнемдеумен қатар парниктік газдардың полигондарға және жану қондырғыларына жіберілетін қалдықтардың мөлшерін азайта аламыз.

Бұл тек әлемдік проблема емес, өкінішке қарай біздің ел үшін де өзекті. Себебі Қазақстан жыл сайын 4,5-5 млн тоннаға жуық тұрмыстық қатты қалдықтар шығарады. Барлық шығарылған қалдықтарды қайта өңдеуге компаниялардың күш-қуаты жете бермей, аталмыш 100 пайыз қалдықтың тек 12 пайызы ғана қайта өңделіп, қалған 88 пайызы қоқыс полигондарға төгіледі я болмаса қоқысты қажетіне жарататын компанияларына сатылады.

Үкімет 2030 жылға дейін қалдықтардың 40 пайызын, ал 2050 жылға дейін 50 пайызын қайта өңдеуді алдына мақсат етіп қойып отыр. Соған орай елде қайта өңдеуге арналған шағын кәсіпорындар пайда болды, алайда көпшілігінің қаржылық мүмкіндіктері шектеулі.

Шыны керек, қоқыстың көп бөлігі мегаполисті шаһарлардан шығады.  Сондықтан ірі қалаларда сұрыптауға арналған контейнерлердің болуы өте маңызды. Бірақ сұрыптау контейнерлерінің саны қазіргі таңда жеткіліксіз, сонымен қатар тұрғындар аталмыш контейнерлерді дұрыс пайдалана бермейді.

Еуропа елдерімен салыстырғанда Қазақстанда қоқыс сұрыптау саясаты өзгеше, әрі жеңіл. Еуропа азаматтары әр қоқыс түрін өзінің арнайы жәшіктеріне сұрыптап салуға міндеттелсе, біздің елде тек екі қоқыс жәшігі ғана ұсынылады: біреуі барлық тамақ қалдықтарына арналған болса, екіншісі пластик, қағаз және шыны сияқты басқа қалдықтарға арналған. Осындай жеңіл сұрыптау процесін біздің азаматтарға түсіндіріп, үгіттеу – бүгінгі таңда аса маңызды аспект. Тұрғындар бұның ұзақ мерзімді маңызын түсінген сайын, сұрыптау контейнерлер саны да артып, қала тазара түспек.

 

Авторы: Алиля Нарикбаева

Фотолар: pixabay.com

10Nov

Shymkent city

Шымкент қаласы соңғы 30 жылда инвестициялық тартымды қалаға айналды. Статистикаға сүйенсек, тәуелсіздік алған жылдардан бері шаһарға 2,5 трлн теңге инвестиция тартылса, шетелдік инвесторлардың қатысуымен жалпы сомасы 2,3 млрд АҚШ долларын құрайтын 17 жоба жүзеге асқан.

Shymkent city

Иә, 30 жылда қала келбеті түбегейлі өзгерді. Инвестицияның арқасында көптеген кәсіпорындар құрылды. Бұрынғы зауыт-
фабрикалар жаңғыртылып, қайта іске қосылды. Соның нәтижесінде бюджетке түсетін салықтық түсімдердің көлемі артып, халықтың әлеуметтік жағдайының жақсаруына септігін тигізді. Инвестиция ең көп тартылған саланың бірі – құрылыс. Шаһарда отыз жылдың ішінде 98 мектеп, 470 балабақша ашылды. 6 мемлекеттік, 21 жекеменшік аурухана іске қосылды. 6 млн. шаршы метрден астам тұрғын үй пайдалануға берілді. Инвестицияны көптеп тартудың арқасында дамуға қол жеткізген тағы бір сала – ауыл шаруашылығы. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында шаруалар 442 млн. теңгеге ауыл шаруашылығы өнімін өндірсе, бүгінде агроөнеркәсіп кешенінің өндіріс көлемі 36 млрд. теңгеден артты.

Экономиканың дамуы халықтың әлеуметтік жағдайының жақсаруына, сол арқылы демографиялық дүмпуге жол ашты. Мәселен, егемендік алған 1991 жылы Шымкент қаласы халқының саны 440 мың адам еді. 2021 жылы шымкенттіктер 1 миллион 93,5 мың адамға жетті. Шымкенттің әр екінші тұрғыны – тәуелсіздік тумасы. 30 жыл бұрын қалада 69 мың оқушысы бар 72 мектеп болса, қазір 226 мың бала оқитын 186 мектеп бар. Қала бюджеті 1991 жылы 1 млрд теңге болатын. Бүгін 480 млрд теңгеден асты. Өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті. Орташа жас 1991 жылғы 63-тен 71 жасқа жетті.

Shymkent

Сөз жоқ, демографияның өсуіне біріншіден халықтың табиғи өсімі әсер етті. Ал, осы табиғи өсімді қамтамасыз етуде алдымен экономиканың тікелей әсері бар.

Шымкент – республикада сауда-саттық саласы жоғары дамыған, базары көп, халқы ең белсенді қала. Бүгінде өнеркәсіп саласында 689 кәсіпорын белсенді жұмыс жасауда, оның 24-і ірі, 49-ы орта кәсіпорын. Осы уақыт аралығында жеке инвестиция және бюджет есебінен 100-ден астам саябақ, мұражай, демалыс орны іске қосылды. Қазір қалада 110 қонақ үй, 25 әлеуметтік нысан, 5 театр, 7 музей, 10 саябақ, 18 аквапарк пен 4 табиғи су қоймасы орналасқан. Елімізде қалаға келетін туристер саны бойынша Шымкент қаласы 5-орында. Оның ішінде резиденттер (ҚР азаматтары) бойынша да 5-орын болса, шет ел азаматтары статистикасынан да 5-орынға жайғасты.

Қазақты әлемдегі ең қонақжай халық десе, ал еліміз бойынша қонақ күтуде алдына жан салмайтындардың көшін шымкенттіктердің бастап тұрғанын ешкім жоққа шығара алмас. Шымқала қазақ елінің негізгі сауда-саттық, мәдениет пен өнеркәсіп орталықтарының бірі.

Заманның жаңа ағымына сәйкес сауда орындары да түрленіп, жаңаша кейіпке енді. Оған Мega, Мetro, Фиркан, Shymkent Plaza тағы басқа заманауи сауда, ойын-сауық кешендеріне қарап көз жеткізуге болады. Осындай игілікті істің барлығы мегаполиске тартылған инвестициялық әлеуеттің арқасында жүзеге асты.

Тұрғындар саны бір миллионнан сәл-ақ асатын қаладан 300-ден 700-ге дейінгі орынға шақталған бес жүзге жуық тойхана, әлемдік брэндтерді саудалайтын жиырма шақты сауда және ойын-сауық орталығы, әр көшеде қаздай тізілген кафе мен мейрамхана, қысы-жазы жұмыс істейтін оннан астам спорт кешені, сән мен салтанаты жарасқан жүзден аса қонақ үй бар. Қалада сауда-саттық жасаудың қай түрі болса да, жақсы жолға қойылған. Ондағы базарлардан сіз қалағаныңызша қыш, киіз, алтын, күміс пен қоладан жасалған әшекей бұйым­дармен қоса тұрмыстық заттардың сан мыңдаған түрі мен ұлттық нақышта тігілген киімдерді сатып ала аласыз. Шымкентті шағын Түркия не Ыстамбұл деп айтуға болады. Өйткені сол жақтағыға ұқсас көшелер мен түрік асханалары өте көп.

Shymkent

Шымкентте жеке кәсібін ашып, өз ісін дөңгелетіп отырған жандар жетерлік. Себебі шаһарда жұмыссыз жүргендер мен тың идеясы бар азаматтарға кәсіп ашу үшін мемлекеттен қайтарымсыз грант алу мүмкіндігі қарастырылған.

Жүйелі жоспар, нақты мақсат, бағыты айқын азаматтарға биылғы жылы кәсіп бастау үшін 200 айлық есептік көрсеткіш (583 400 теңге) көлемінде грант беріледі. Ол нәтижелі жұмыспен қамту және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017-2021 жылдарға арналған «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы аясында жүзеге асады.

Былтыр 4828 шымкенттік аталмыш грантты иемденсе, биыл 53 адамға шағын несие, 584 адамға мемлекеттік грант берілді.

Бүгінде «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасының шеңберінде 2675 адам 3 айлық кәсіптік оқыту курстарын, ал 2155-і «Бастау бизнес» жобасы аясында кәсіпкерлік курсын оқып жатыр.

Shymkent city

Автор: Наима Нұралықызы

3Nov

Ботаникалық саябақ Астана
Ботаникалық саябақ

Нұр-Сұлтан қаласының аумағында бос жатқан жер жоқ, иесіз телімдер мен батпақты дала біршама кеміген. Шаһар тұрғындары мен қонақтарына арналған жаңа да жайлы демалыс орындары көп. Абаттанған, көгалдандырылған аумақ 760 мың шаршы метрден асып жығылады. Бұл бағыттағы шаралар соңғы жылдары «Нұр-Сұлтан – қолайлы қала» жоспары аясында жүзеге асып жатыр. Тек өткен жылдың өзінде ғана 150 аула мен 60 қоғамдық орын жасалып, елдің игілігіне ұсынылды. Мұның ішінде сквер, бульвар мен саябақтар да бар. Көпшіліктің бос уақытын тиімді өткізуіне, спортпен айналысуына мүмкіндік беретін жаңа орындар елордалықтардың 1/4-не қолжетімді, яғни тура үйінің қасында орналасқан. Әсіресе, пандемия кезінде қала тұрғындары таза ауада серуендеуді жақсы үрдіске айналдырғаны байқалады әрі қуантады.

Келешекте парктердің аумағы 360 гектар құрайды. Сөз басында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың сөзін еске алсақ: «Қаланың бас жоспары ғимараттардың, жасыл желектер мен орманның симбиозы ретінде жасалды – бұл жұмысты жалғастыру қажет, үйлер мен ғимараттардың айналасына ағаш отыр­ғызылып, көгалдандырылуы тиіс. Бұл Қазақстандағы климат үшін өте маңыз­ды», – деген-ді ол.
Рас, қандай да бір қаланы тұрғызуды жобалау барысында көгалдандыру нормаларына назар аударылады. Бұл құрылысы жүріп жатқан шаһардың аумағына, климаттық ахуалына қарай зерделенеді. Ал астанадағы саябақтар әр адамға 10 шаршы метрден есептеліп, салынған. Осы тәртіп бұдан кейін де сақтала береді.

Нұр-Сұлтан қалалық сәулет, қала құрылысы және жер қатынастары басқармасының басшысы Нұрлан Ұранхаевтың айтуынша, мұндағы жеті саябақтың шетін құрылысы жедел әрі қарқынды жүріп жатқан велосипед пен жаяу жүргінші жолдарымен біріктіру жоспарланған. Бұл өз кезегінде қаланың жасыл күретамырына айналуы қажет.

Ботаникалық саябақ Астана
Ботаникалық саябақ

«Сонымен қатар су бетіндегі тақтай іспетті жағалау, скейт-парк, көше кинотеатрлары, жаңаша жағажай, түрлі спорт нысандары пайда болады. Есіл өзенін бойлай, ұзындығы 16 шақырымға дейін созылатын вело мен жаяу жүргіншілер жолдары да бас жоспарда бар. Келешекте Нұр-Сұлтандағы саябақтардың жалпы аумағы 360 гектарды құрайтын болады. Олар жоғары деңгейде, тұрғындарға ыңғайлы, жайлы жағдайда көгалданады», – деді ол.

Нұр-Сұлтан қаласындағы соңғы жылдары елдің игілігіне берілген қоғамдық кеңістіктердің ерекшеліктері сол, оларды қысқы маусымның кез-келген күн райында пайдалануға болады. Нақтылай айтқанда, сырғанақ теуіп, қысқы спорт пен ойын түрлерімен айналысуға мүмкіндік бар.
Қоғамдық кеңістіктер қыс мезгілінде де қолайлы. Қазіргі таңда қаланы абаттандыру шараларына зер салсақ, елорданың ескі аймағы мен тұрғын алаптарға басымдық беріліп жатқанын аңғарамыз. Мәселен, тұрғындар жиі орналасқан Байқоңыр ауданында 53 аула мен 13 ірі қоғамдық кеңістік салынған. Сол сияқты, 50 шақты көппәтерлі тұрғын үй кешені бар «Жастар» шағын ауданының ішкі аулалары көз­айымға айналған. Онда 20-дан аса аула абаттандырылыпты.

Тұңғыш Президент пен «Триатлон» саябақтарын байланыстыратын Сарайшық көпірінің астындағы кеңістік те, Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің қасында орын тепкен көпірдің астындағы арнайы зона да осы маңдағы тұрғындарға жайлылығы және ыңғайлылығымен ерекшеленеді. Мұнда кез-келген баскетбол ойнап, ворк­аут пен скейт алаңдарын пайдалана алады.

Бас шаһардың ескі бөлігіндегі Өндіріс тұрғын алабы да бүгінде өзгерген. 1950 жылдары ірге қалаған барақ үйлердің орны – бірнеше жыл бұрын ғана батпағы шығып жататын аймақ – қазір футбол мен баскетбол алаңдары бар саябаққа айналған.

Нұр-Сұлтан қаласының маңындағы Тельман, Үркер, Пригородный сынды тұрғын алаптарда да осы іспетті қоғамдық кеңестіктер бой көтеріп, бұрынғы саябақтар заманауи реңк алған.

Абаттандырылған аулалардың артуы тұрғындарды бұқаралық спортпен айналысуға баулиды.

Елордадағы Ботаникалық бақ жыл са­йын түрленіп, гүлденіп келеді. Биыл да жаңарту жұмыстары қарқынды жүрді. 2018 жылы ашылған бұл жасыл желекті аймақ үш жылдың ішінде тұрғындардың сүйікті демалыс орнына айналып үлгерді. Мұнда гүл мен ағаштың жүздеген түрі өседі. Түрлі-түсті жарыққа көмкерілген, әуезді әуенге билейтін, биікке шапшитын астанадағы ең үлкен фонтан да бар мұнда.

Қабанбай батыр даңғылы, Түркістан көшесі, №24 және №26 көшелерінің шек­арасында орналасқан, 92 гектар аумақты алып жатқан Ботаникалық бақ парк пен ботаникалық аймаққа бөлінеді. Ішкі бөлігі биологиялық ғылыми жұмыстар жүргізуге, сырты спорттық-сауықтыру шараларына бағытталған. Онда саябақ зонасы, спорттық және балалар алаңдары, вело және жүгіруге арналған жолдар әрі фонтандары бар жасанды су тоғаны орналасқан. Саябақ аймағы 43 гектарға жуықтаса, ғылыми аудан 46 гектардан асады. Мұнда сирек кездесетін және құрып кету қаупі бар өсімдік түрлері де көп.

Бақта екі жылыжай бар: тропикалық және суккулентті. Келушілер қос жылыжайдағы түрлі өсімдіктерді тамашалай алады. Суккуленттер бар жылыжайда түрлі пішіндегі кактустар басым. Бақтан литопстар, непентес, банан, араукария, кумкват, цикад өсімдіктерін кездестіруге болады. Оранжереяның біріне фикус, лимон, драцен, апельсин, папоротник, пальма және басқа да тропикалық мемлекеттерден тасымалданған 1100 өсімдік отырғызылған. Әлемде сирек кездесетін коллекциялық кактустар мен гибридтер де бар.

Әр жылыжайдың аумағы – 700 шаршы метр, жалпы 2 мыңнан аса өсімдік түрлері өсіп өнеді. Еуразия ұлттық университеті мен Аграрлық университеттің оқытушылары мен студенттері мұнда тәжірибеден өте алады. Биологиялық білімі жоқ жұмысшылар осында өсімдіктерді бағып күтуді, өңдеп, суаруды үйренеді.

Айта кетерлігі, мұндағы банан ағашы Испаниядан жеткізілген. Алғашқыда қазіргі күйінен үш есе кіші болған өсімдік жылыжайға 10 ай дегенде жерсініпті. Бүгінде банан ағашы жеміс беріп тұр. Тропикалық жылыжайда мамандар апельсин, құрма, банан мен кокос өсіреді, гүлді өсімдіктер де жетіп артылады. Лиана тропикалық жылыжай орналасқан пирамиданы айнала шырмап, сән беріп тұр. Жылыжай ішіндегі климат бірқалыпты, 18-20 градустың шамасында.

Ботаникалық бақта 1500-ден аса экзотикалық өсімдік өседі. Басым көпшілігі Оңтүстік Америкадан, Африка, Аустралия, жер бетіндегі өзге де елдерен әкелінген. Оранжереяларға орнатылған жүйелер ТМД елдерінің ешқайсысында жоқ көрінеді. Тамшылап суару, ылғалдатқыш, климат-бақылау – бәрі компьютермен басқарылады. Оранжереяның ортасында пальманың түр-түрі бар. Мәселен, Александрия пальмасы әлемде сирек кездеседі. Ол 50 жылдан астам уақыт бойы гүлдейді.

«Осы күзде 6 мыңнан аса ағаш отыр­ғызу жоспарланған. Сондай-ақ, субұрқақты жағалай аллея пайда болады. Жасанды көліміздің жағасына 155 ағаш отырғызамыз. Жақын арада азария, гортензия аллеяларын да жасаймыз. Сонымен қатар 2500 хризантема мен 3000 түп раушан гүлін егеміз», – дейді бас агроном Анар Мұхамбетова.

Nur-Sultan city

Шырайы кірген шеткері елдімекендер

Алматы ауданындағы Промышленный елді мекенінде ашылған спорт алаңы мүмкіндігі шектеулі балалардың да қажеттілігі үшін жабдықталған ойын алаңымен ерекшеленеді. Мұнда жарықтандыру, суару жүйесі толықтай автоматтандырылған. Тұрғындардың разылығы шығар, олар арнайы сенбілікке шығып, 40 түп қарағай көшетін отырғызған.

Жауапты мамандардың айтуынша, елорданың шет аумағындағы бос жатқан жерлерді игеру, сол сияқты жарамсыз ескі ғимараттарды бұзу арқылы ел игілігіне, тұрғындардың жайлылығына арналған алаңқай мен парк салу жұмыстары осылай жалғаса береді. Мәселен, Көктал елдімекенінде орналасқан «Көктал» паркі тұрғындардың ұсынысы негізінде көгалдандырылды.

«Біз шеткері аумақтарды көркейтуге көп көңіл бөліп келеміз. Бүгінде астана маңындағы тұрғын алаптарда төрт ірі дене шынықтыру-сауықтыру кешені пайдалануға берілді. Бұл бұқаралық спортты дамытып, жастардың денсаулығын нығайтуға көмектеседі. Сондай-ақ, біз ашық кеңістіктерді де абаттандыруды қолға алдық. Осындай шаралардың нәтижесінде пайда болған «Көктал» саябағы тұрғындардың сүйікті орындарының біріне айналды», – дейді Нұр-Сұлтан қаласының әкімі Алтай Көлгінов.

16 гектарға жуық аумақты алып жатқан парк үшке бөлінген. Алғашқысы, тыныш демалыс аймағы. Мұндағы амфитеатрда ашық аспан астында кинотеатр ұйымдастыруға болады. Сонымен қатар ротунда да бар. Жас жұбайлар некелерін қиып, үйлену тойларын өткізе алады. Ал спортпен шұғылдануға арналған аймақ баскетбол, футбол, волейбол, воркаут және йога алаңдарымен, сондай-ақ теннис кортымен жабдықталған. Барлық спорт алаңдары қоршалған. Үшінші аймақта балаларға арналған ойын алаңдары көп.

Саябақтың тағы бір ерекшелігі – веложол қоғамдық кеңістіктің барлық периметрімен өтеді, яғни үш аймағын да қамтиды. Сондай-ақ, итті серуендетуге арналған арнайы алаң да бар. Барлық аймақтарды қыста да пайдалануға болады. Алдағы уақытта мұндағы талдардың санын 8 мыңға жеткізу жоспарланған.

Ұстаздардың «ұясы». Жатып алып демалуға арналған аспалы тор мен көрікті орындықтар, әртүрлі инсталляцияларға арналған бұрыш, балалардың ойын алаңы, шеберлік сағаттарын ұйымдас­тыруға ыңғайлы кеңістік – мұның барлығы елордадағы мұғалімдердің саябағынан орын тапқан. Жаңа демалыс аймағы бас шаһардағы Абылай хан даңғылы мен Пушкин көшесінің қиылысында, Беласар көпірінің маңында, Ақбұлақ өзенін бойлай пайда болыпты. Ұстаздар саябағының ауданы 1,2 гектардан асады.

Байтерек Астана

«Ұстаз алаңы» кеңістігі мұғалімдердің бір мезгіл тынығуы үшін әрі оларға деген құрметтің белгісі ретінде салынған. Нысанның атап айтар ерекшелігі де бар, мұнда шағын сәулеттік ескерткіштер молынан бой көтерген. Мысалы, әрбір орындыққа мұғалімдердің аты-жөні мен қысқаша өмірбаяны жазылған тақтайша қойылған. Сондай-ақ педагогтардың ерен еңбегіне қоғамның алғысы секілді грифель қабырғасы мен «Bilim japyraqtary» инсталляциясы бар.

Қоғамдық кеңістіктің аумағында кітап қораптары тұр. Бұл жерде көпшілік әртүрлі кітаптарды алмасып оқуына болады. Саябақтың орталық бөлігінде ашық аспан астында шеберлік сағаттарын ұйымдастыруға мүмкіндік жасалыпты. Нұр-Сұлтан қаласының дизайн-кодына сай жарықтанған әткеншектер мен биік әрі жарығы мол шамдар аллея­ны айрықша аураға бөлейді. Парк­тің көгалдандыруы да өзінше өрнектермен ерекшеленеді. Нысан Ақбұлақ өзенін бойлай орналасқандықтан, балалар алаңқайы теңіздің кейпінде бейнеленген екен. Одан бөлек, керемет шатыр­лы алаңдар алыстан менмұндалайды.

Қоғамдық кеңістікті жағалай сарғыш реңк беретін жарық шамдар мен жаяу серуендеушілерге жоғары көңіл-күй сыйлайтын гирляндалар ілінген. Парк жобалаушыларының «Тұрғындарға ыңғайлы қала» идеясының негізінде, кедергісіз орта құруды мақсат еткені байқалып тұр.
Осы жаз маусымында Нұр-Сұлтан қаласында, Есіл өзенінің сол қапталында жаңа қоғамдық кеңістік – ақ халатты абзал жандарға арналған аллея пайда болды. Нысанның жалпы аумағы 11 гектарға созылып жатыр. Мұнда да тыныштық пен жайлылықты ұнататындар үшін демалыс орындары жетерлік. Сонымен қатар жер бетіне тараған қауіпті індетпен күресте алдыңғы шепте жүрген денсаулық сақтау саласы мамандарына арналған «Алтын жүрек» мемориал­ды тақтасы қойылған.

Есіл ауданы территориясындағы Сығанақ, Түркістан, Ақмешіт пен Алматы көшелерін бойлай орын тепкен аллея қаладағы көгалдандырылған аумақтардың сәулеттік-көркемдік және рекреациялық шешімдерінің құрамдас бөлігі іспетті. Саялы мекеннің халық игілігіне берілуі көпшіліктің серуендеуіне қосымша мүмкіндік тудырды. Бұл нысан жасыл желектер жүйесін қоса алғанда, қаланың оңтүстік бөлігін қамтиды.

Аллеяның екі негізгі кіреберіс есігі бар. Алғашқысы көп жылдан бері тұрғызылып жатқан Әбу Даби Плаза кешені жағында болса, келесісі – Алматы көшесі бойында. Саябақтың орта тұсына жаяу жүргіншілердің серуендеуі үшін арнайы тротуар төселген. Екі орталық кіреберісті қосатын, сопақша пішінді роликті-коньки тебу жолағы да нысанды ерекшелендіре түседі. Ал жаяу жүргіншілердің тротуарынан тармақталатын жолдар Ақмешіт пен Түркістан көшелеріне шығатын тұстарға апарады.

Аллеяның орталық бөлігі көптеген орындықтарға толы, жасыл желекті, тыныш демалыс аймағы орналасқан, оның бойында жаяу жүргіншілер мен сырғанауға арналған серуен жолағы бар.

Айта кету керек, қала тұрғындарының денсаулығы мен өмірі үшін күн сайын күресіп жүрген медицина қызметкерлеріне алғыс ретінде қоғамдық кеңістікті Дәрігерлер аллеясы деп атау идеясын Президент ұсынды. Орталық сопақшаның сыртқы жағында белсенді демалыс аймақтары орналасқан. Мұнда лабиринттері бар балалар алаңдары, спорттық тренажерлер, скейт-парк, ашық амфитеатр, көше музыканттары мен суретшілерінің орындары, шахмат ойындары, арқан паркі, сондай-ақ жалпы ұзындығы 2,2 км веложол бар.
Орталық кіреберістердің екі жағы құрғақ фонтандармен безендірілген. Дәрігерлер аллеясы әлемнің үздік стандарттарына сай салынған.

Ел егемендігінің 30 жылдық мерейтойына орай Нұр-Сұлтан қаласында Құтқарушылар саябағы бой көтерген-ді. Нысанның аумағы жеткіншектер мен ересек азаматтарға арналған бөліктермен қамтылған. Сонымен қатар, мұнда экстрим-спортты қолдау мақсатында жасалған, кедергі жолақтары бар, әртүрлі жастағы тұрғындар пайдалана алатын паркур зонасы орын тепкен. Сол сияқты, тыныштық іздеген көпшілік демалатын маңнан да адам қарасы үзілмейді. Азаматтық қорғау қызметінің үздіктеріне арналған құрмет тақтасы өзіндік дизайнымен ерекшеленеді. Ал көпір жақ қапталында «Public art» бейнеленген. Сондай-ақ, мұнда 1964 жылы шығарылған АЦ-30 МАЗ 205 арнайы өрт сөндіру көлігі қойылыпты. Айта кетерлігі, бұл ауыр техника Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаев туралы түсірілген фильмде көрініс табады.

Құтқарушылар саябағы елордадағы А.Янушкевич пен А.Пушкин көшелерінің қиылысына салынған. Демалыс орны осы саладағы кәсіби міндетін атқару кезінде көз жұмған өрт сөндіруші мен құтқарушылардың құрметіне абаттандырылды. Бейбіт заманның батырлары саналатын құтқарушылардың қызметі қай кезде де ерлік пен тәуекелге толы.

Қоғамдық кеңістіктің аумағында 150-ге тарта тал көшеттері егілген. Саябақ аумағы әлі де жетілдіріліп, толықтырылады екен. Себебі, қала тұрғындары мен қонақтары бос уақыттарын денсаулықтарына пайдалы етіп өткізетін орындардың санын көбейту аса маңызды.

«Ағымдағы жылы біз 150 аула мен 40 шақты қоғамдық кеңістік салуды жоспарлағанбыз. Оның ішінде саябақ, гүлзар, желекжолдар бар. Жалпы алғанда, 70-ке тарта аула мен қоғамдық кеңістіктің жұмысы соңына жетіп, ел игілігіне ұсынуға дайын тұр. Президенттің тапсырмасымен абаттандыру шаралары барысында көгалдандыруға да айрықша назар аударылады», – дейді елорда әкімі Алтай Көлгінов.

P.S. Енді елорда тұрғындары мен қонақтары үшін тағы бір демалыс аймағы пайдалануға берілмек. Салынып жатқан мешіттің айналасынан таза ауада уақыт өткізу үшін қолай­лы орын – үлкен саябақ ашылады. Ол Мәңгілік ел, Қабанбай батыр даңғылдары мен Сауран, Хусейн бен Талал көшеле­рінің бойында орналасады екен. Парктің орталық аллея­сында ұзындығы 300 метр фонтан болады, оның ішінде шағын архитектуралық мүсіндер, көлеңкелі шатырлар орналасады.

Park in Astana city Kazakhstan

Мақала авторы: Асхат РАЙҚҰЛ

Фото: Джордж Стейнмец, Сасин Типчай, Ерболат Шадрахов

25Oct

Дендропарк Шымкент

Көлемі де, көркемдігі де нағыз көзтартарға лайық көрініске бай. Жүгірген, скандинав желісіне салған, йога жасаған адамдар мұнда құла таңнан жиналады екен. Ну орман ішіндегі теп-тегіс тротуар­лармен келе жатсаңыз, діңі жуан еңселі ағаштардан шулаған мың-сан құс дүр-дүр көтеріліп-басылады. 80 жылдарға дейін бұл жерде қалалық қоқыс төгу орны болған дегенге кім сенеді? Сол кездегі өңір басшылығы осындай шешім қабылдап, орнына жаппай ағаш отырғызған. Қазір, міне, 600 мыңнан астам ағаш пен 1 млн 360 мыңнан астан шөптесін өсімдік түрлері жайқалып өсіп тұр. Жер шарының түпкір-түпкірінен әкелініп ағаштар отыр­ғызылды, аң-құстар жіберілді. Қаланың қақ ортасында­­ғы таңғы таза ауа тау самалындай бойды сергітеді.

Йога в дендропаркеШырайы күн санап емес, сағат санап ажарланып жатқан Шымкент шаһарын айналасы оншақты күннің ішінде түгел аралап біту әсте мүмкін емес. Біз тек ел аузында ең көп айтылып жүрген жерлерді ғана шолып өттік. Ал құпия­­сы толық ашылмаған жерлер әлі қаншама? «Адам өмірге бір-ақ рет келеді. Сол өмірін Шымкентте өткізуге тырысуы керек» демекші, біз де тотыдай түлеген сұлу қаламен қимай-қимай қоштастық.

Дендропарк Шымкент

Фото авторы: Джордж Стейнметц пен Герд Людвиг

 

22Oct

Шымкент тек қызғалдақ, дәмді палау, кәуап, самса ғана емес, интелектуалды шаһар ретінде қалыптасқан. Қазақстанда тұңғыш рет шахмат ойыны пән ретінде Шымкент мектептерінде енгізілді.

Көптеген халықаралық додаларда Әнұранымызды шырқата білген алғашқы гроссмейстерлер Ринат Жұмабаев, Гүлісхан Нахбаева және Жансая Әбдімәлік, Гүлмира Дәулетова Шымкент қаласының тумасы. Өңірлерде шахматты көпшілікке айналдыру – бүкіл елдің шахматшыларының шығармашылық байланысын нығайтуға мүмкіндік береді.

Шымкенттің әр екінші тұрғыны – тәуелсіздік тумасы. Демография жағынан ең тез өсіп келе жатқан әрі жастары өте білімді қала десек ешкім шүбә келтірмес. Бүгінде шымкенттіктер саны 1 миллион 93,5 мың адамға жетті. 30 жыл бұрын қалада 69 мың оқушысы бар 72 мектеп болса, қазір 226 мың бала оқитын 186 мектеп бар. Қалада 1990 жылы 69 000 оқушы болса, ал қазір 2021 жылы 223 000 оқушы бар.

Үшінші мегаполис. Спорт пен мәдениет ошағы. Өнерсүйер қауым үшін қалада қазақ және орыс драма театры, қуыршақ, Опера және балет театрлары, филармония, Цирк пен ондаған музейдің есігі үнемі ашық тұрады.

Сондай-ақ үлкен тенис кешені, Әлия Юсупованың гимнастика мектебі, футбол мен минифутол және баскетбол алаңдары мен үйірмелер бар. Бұдан өзге тек қана көшпенділерге ғана тән садақ ату, ат спорт түрлерімен шұғылдануға мүмкіндіктер қарастырылған.

Чемпиондар осы қаладан шығып жатыр. Оның дәлелі, биылғы Токио олимпиадасында үшінші мегаполистің намысын қорғаған каратэші Дархан Асаділов қола медальға ие болды. Шымкентке жаңадан қосылған ауылдарда спорт алаңдары көбейіп келеді. Осылайша қалада бұқаралық спортты дамытуға ден қойылған. Ал 2021-2023 жылдары мегаполистің төрт ауданында құны 2 миллиард теңге болатын 115 спорт нысаны халық игілігіне беріледі. Бүгінгі күнге оның 11-і іске қосылған.

Автор: Наима Нұралықызы

Фото: Никита Бассов, Сасин Типчай

 

22Oct

Қазақстанның ең ірі үштігін қорытындылап тұрған мегақоныс тотыдайын таранып, сұңқардайын сыланып, ертегінің алыптарындай күн санап емес, сағат санап өсіп барады.

Автор: Мақсат Ясылбайұлы
Фото: Герд Людвиг, Ерболат Шадрахов, Джордж Стейнмец

Шымкент аквапарк

Біздің сапарымыз аттап бассаң, топырағында бір әулие жерленген Сайрам тұрғын алабынан басталды. Алғашқы ат басын тіреген жеріміз Ибрагим ата кесенесі. Біз барғанда күн сәске тұсқа келіп қалған екен. Зиярат етушілер қарасы өте көп.

Шымкент

Ибрагим ата кесенесі Кеңес заманында бірнеше рет бұзылып, қайта жөнделді. Орта ғасырлардан жеткен күмбезді ескерткіштердің бірінен саналады. Көлемі шаршы пішіндес, екі деңгейлі.

Сайрамда бар сансыз бап.

Шымкенттен Қасқасуға қарай шығар жолдың бо­­йындағы үлкен дөңнің үстінде ерекше күмбез тұр. Сол – Ибрагим ата кесенесі. Ол кісі кім еді? Ибраһим ата ХІ ғасыр­дың аяғы мен ХІІ ғасыр­дың басында өмір сүрген, текті әулеттен шыққан көрнек­ті қайраткер. Мыңдаған шәкірт тәрбиелеп, аймақта Ислам дінінің таралуына ықпал етті. Ол кісі Ислам әлемінің сәулелі жұлдыздарының бірі, аймақтағы суфизм ілімінің негізін салған, ғұлама ғалым Құл Қожа Ахмет Ясауи­дың әкесі. Анасы Қарашаш та осы Сайрам тұрғын алабында жатыр. Бұның бәрі де киелі орындарға бай, тарихи тұлғаларды көп түлеткен Шымкент қаласы­ның әкімшілік аумағына жа­­тады. «Қожа Ахмет Ясауи бабамыз­­ға бара жатқан адам алдымен ол кісінің ата-­анасы жатқан жерлерді көріп зиярат еткені дұрыс. Ұлы тұлғаны дүниеге келтіріп, білім мен тәрбие берген алғашқы ұстазы – ата-­анасы екенін ұмытпа­уы­мыз керек», – деді кесене шырақшысы. «Әкесі жақсы жігіттің жебесі тас теседі деген рас сөз», – деп қосты фотограф досым Мақсат Шағыр­бай. Арада мыңдаған жылдар өтсе де халықтың зердесінен өшпеген, зе­­йі­нінен көшпеген не деген бақытты тағдыр!

Жалпы, оңтүстікке келген туристердің дені Түркістандағы Әзірет Сұлтан мавзолейін көруге келетіні белгілі. Қала мен облыс «бө­­лінген» соң, әлбетте турис­тік ста­­­­тис­­тикаға да бейбіт бәсекелестік басталды. Шымкент қаласының басшылығы туристер тасқынын қалайда ұстап қалу үшін тарихи орындарды түлету жоспарын қарқынды жүргізіп жатыр. Ол жеміссіз де емес. Ка­­рантинге қарамастан, 2020 жылы Шымқаланы көруге 213 394 адам келіпті.

Шымкент қаласы

Қала цитаделі реставрация жұмыстарынан кейін туристер мен қала тұрғындарының қызықты орындарының біріне айналды.

Сайрамнан қайтқан жолдың бо­­йындағы қып-қызыл жәшіктер құдды дала әтірі секілді біз мінген «Subaru Forester» автокөлігінің салонын хош иіске толтырып тастады. Елеместен сапарды жалғастырып кете беру
мүмкін болмады…

Жас құлпынай көздің жауын алады. Кім болса да соңғы тиынын санап беріп, дәмі тіл үйірер тәтті жидекке бір тойғысы келеді. Иесі де оны тез сатып жіберуге ниетті. Себебі бұл базардан кешіксе әрі де, нәрі де, дәмі де кетіп тосапқа айналады. Ал ертең орнына басқа бір жас құлпынай келеді. Құлпынай-ғұмыр да қызғұмырға ұқсас…

Шымкент тағамдары

SANDYQ мейрамханасы

Ұмыт болған ұлттық тағамдар мұнда қайта жаңғырып жатыр.

Шымқаланы кәсіпкерлер қаласы десе де жарасады. Еті тірі еңбексүйгіш халық ала таңнан қара кешке дейін тынбай тіршілік қамымен қарбаласып жатқанын көресіз. Қонақжайлықтың да ең басты факторы осы кәсіпкерлік деуге болады. Бизнес заңдылығы бойынша, әдетте, «баға, сапа, сервис үштағаны бірдей жақсы болуы мүмкін емес» деп жатады. Ал, Шымкентте ол мүмкін. Бұл қалада тіпті әлемдік бизнестердің адымын аштырмай тұрған жергілікті брендттер бар. Мәселен, «Global cofe» тұрған жерге «Starbucks», «Chicken» тұрған жерге «KFC» жолағысы келмейді. Жоласа да клиенттер нөпірі көрер көзге ұрып тұрады. Шымкент туралы айтқанда «Солтүстік» («Северный») атты ықшамаудан туралы айтпай кету мүмкін емес. Ол шамамен Стамбұлдың «Таксимі», Алматының «Арбаты» секілді жер. «Баяғыда мұнда бір ғана балмұздақ сатушы тұратын-тұғын. –деді бізге бір жергілікті тұрғын. – Кейін «Северге» басқа кәсіпкерлер көз тіге бастады. Бір кездерде бүтін тауық пісіріп сататындардың «дәуірі» жүрді, дәл қазір «Chicken» аталатын брендтің саудасы қызып тұр. Қазір бұл жерден сауда нүктесін ашу оңай емес, дүкен жалдау ақысы қала бойынша ең қымбат орындардың бірі».

құлпынай өсіру

Сәуле Ақмырзақызы отбасымен бірге 3 жылдан бері құлпынай өсірумен айналысады. Жеміс піскенде осы күре жолдың бойына шығарып келісін – 1000 теңгеден сатады (Нұр-Сұлтанда ол 3000 тг – ред.). «Табысымыз, Құдайға шүкір, жақсы», – дейді Дихан.

Не сиқырының барын кім білсін, сол дүкеннің балмұздағын жеуге бүкіл қала ынтызар екен. Жақсыны көрмекке деп біз де барып дәмін таттық. Шұбырған кезекті көрдік. Дәмі тіл үйіреді. Сатушылардың ілтипатты ізетін көріп екі-үшеуін артығымен ала салдық. Сосын дүкен иелерімен ақырын сыр тартып сұхбаттасып көрдік. Әлішер есімді жас жігіт бұл кәсіпті алдымен атасы бастағанын, кейін әкесі, ал қазір үш ағайынды жігіт жалғап отырғанын айтты.

Арбат в Шымкенте

Шымкент республикалық мәртебеге ие болғалы бері тіпті құлпырып кетті. Жаңа көшелер, парктер, сауда орындары мен әлеуметтік нысандар жыл сайын бой көтеріп жатыр. Солардың бірі «Арбат» атанып кеткен мына жер.

Қошқар ата өзені

Қаланың киелі тарихы Қошқар ата өзенінен бастау алады.

Шымкент базары

Герд Людвиг в Шымкенте

Оңтүстіктің өзіне ғана тән ерекше субмәдениеті бар. Мұнда көне мен жаңа бейбіт жарасым тапқан. Америкалық досымыз әйгілі фо­­тограф Герд Людвиг Қазақстанға алғаш осыдан 31 жыл бұрын келгенін, содан бері ел мүлдем өзгеріп кеткенін айтып, ақжарма тілегін жаудырып жатты.

Шымкент, дети в парке

Қаланың демографиялық ахуа­­лы бас бармақпен бағаларлық деңгейде. Егіз балалардың дүние­­ге келу көрсеткіші бо­­йынша ол Республикада бірінші орында. Бұндағы 1 100 000 тұрғынның 70%-ы жергілікті ұлт өкілдері – қазақтар.

21Oct

XIII ғасырда Еуразия кеңістігінде алып империя құрған, әлем «екінші мыңжылдықтың тұлғасы» ретінде мойындаған Шыңғыз хан – тарихтағы ең құпияға толы тұлғалардың бірі. Сырттай қарағанда, әлемдік тарихнамада Шыңғыз хан туралы жан-жақты зерттеліп, толымды дүниелер көптеп жарыққа шыққандай көрінуі мүмкін. Алайда, ғалымдарды әлі күнге дейін толғандырып жүрген сауалдарға сәуле түсіретін жазбалардың өте аз сақталғаны аян.

Шыңғыз хан және ол құрған империя туралы егжей-тегжейлі жазбаларға қатысты белгілі жазушы Мұхтар Мағауин: «Шын мәнісінде, Шыңғыс хан және ол ғұмыр кешкен заман турасындағы тарихи жәдігер атаулы – саусақпен санауға келмейді. Небәрі үш кітап және жарым-жұрым бірнеше куәлік қана. Теріп айтқанда, Ата-Мәлік Жувәйни жазған «Жихангердің тарихы» және Рәшид-әд-Дин құрастырып, қалыптаған «Жинақты тауарих». Бұл өзгеше екі еңбек Шыңғыс хан тарихын жан-жақты әлі толық құрастырады, дерегі мол және даусыз, нақты. Осы қатардағы тағы бір ерекше мұра – тарихи нұсқадан әдеби эпосқа бейім «Қастерлі шежіре». Бұдан соңғы жарым-жартылар: Нәсәуи жазған, Шыңғыс ханның Сартауыл жорығы турасында шынайы мағлұмат беретін «Жәлел-әд-Диннің ғұмырбаяны», осы кезеңге қатысты біршама ақпар, дерегі бар Ибн әл-Асир мен Жүзжани жазбалары, заманалық енді бір мәнді куәлік – Түстік Қытай елшісі Чжао Хуң қалдырған «Мэн-даның толық сипаттамасы» және дао сопысы Чаң Чуннің «Батысқа саяхаты», деп жазады.

Жоғарыда аталған дереккөздердің ішінде Рашид ад-дин Фазуллах Хамаданидің «Жамиғ ат-тауарих» (Тарихтар жинағы) атты кітабының орны ерекше екені рас.Аталған кітап, Иран мемлекетінің уәзірі, оқымысты-энциклопедисті, әйгілі ғұламасы Рашид ад-дин Фазлуллах Хамаданидің 1300-1316 жылдар аралығында жазған, дүниежүзілік деңгейде «ортағасырлық энциклопедия» деп бағаланатын, жоғары атақ-абыройға ие және тарихи тұрғыдан теңдесі жоқ құнды еңбек болып табылады.

Бұл еңбекте келтірілген деректердің негізі XIII-XIV ғасырларда Иран мемлекетінде хандық құрған Шыңғыз хан әулетінің қазналарында аса құпиялықпен  сақталған Шыңғыз ханның, оның ата-бабалары мен ұрпақтарының ресми тарихы жазылған «Алтын дәптер» мен басқа да дереккөздерден алынған. Бұл туралы Рашид-ад-Дин кітабында бірнеше рет атап өткен.

Рашид ад-динге түркі тайпалары мен оның мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз ханның тарихын жазуға тапсырма берген, Иран елінде патшалық еткен Шыңғыз ханның бесінші ұрпағы Ғазан хан бұл жұмысты атқаруға сол дәуірдің жоғары білікті саңлақ тарихшыларын және барлық ру-тайпалардың ең білгір шежірешілерін жұмылдырған. Тіпті шығыстағы Қытайдан, батыстағы Европадан өте атақты тарихшыларды алдырғаны мәлім. Олардың жұмысын тікелей өзі қадағалап отырған. Ғазан хан өлгеннен соң, ол жұмысты оның туған інісі Олжайту хан жалғастырған.

Аталған еңбек парсылардың ортағасырлық тілдік жүйесіне сай өте көркем шеберлікпен жазылған. Оның соншама керемет, әрі сенімді де құнды болып шығуының басты себебі, Рашид ад-дин Хамадани кітапта келтірген барша деректердің мінсіз де, түсінікті болуына аса қатаң мән бергендігінде. Сол үшін, оқиғалар мен тарихтар жайлы мәліметтерді тек сенімді деп танылған кітаптардан және көпшілікке танымал, беделді де, белгілі адамдардың сөздерінен алып жинақтауға, түрлі халықтардың ауызекі жеткен хабарлары мен деректерін, сол елдердің беделді ғалымдары мен оқымыстыларының көзқарасына сай баяндауға және өзгеріссіз, қоспасыз, түзетусіз жазып жеткізуге, деректерді баяндау кезінде өз қиялынан, әлде өз қалауынан ешнәрсе қоспауға, деректерде келген мәліметтердің шындығын жасырмай ашық баяндауға барынша күш салған.

Сондықтан, Рашид ад-диннің бұл еңбегі дүниежүзілік деңгейде өте жоғары бағаланып, тарихи тұрғыдан теңдесі жоқ құнды жауһарлар қатарынан орын алған. Әйгілі энциклопедист-тарихшы ғалым В.В. Бартольд: «Мұндай еңбек орта ғасырларда әлемнің ешбір халықтарында, Азияда да, Еуропада да болған жоқ» деп пікір білдірген. Орыс ғалымы И.П. Петрушевский  «Рашид ад-дин және оның тарихи еңбегі» деген өзінің кіріспе сөзінде бұл еңбектің кейбір тақырыптарына қатысты бірқатар бұрмаланған түсініктемелер жазған болса да, жалпы еңбектің өзі туралы: «Көшпенділердің этникалық байланыстарын, әлеуметтік өмірін, тұрмысын, құқықтары мен хикаяларын Рашид ад-диннің кереметтей толыққанды және дәлдікпен суреттегені сондай – біз мұндай қолжазбаларды моңғолдың да, қытайдың да немесе басқа бір халықтардың да ешбір дереккөздерінен таба алмаймыз. Шыңғыс хан салтанатының құрылуы және қалыптасу тарихын зерттеу үшін «Алтын дәптер» мен Махмұд Қашқаридің және М.Жувейнидің  деректеріне сүйене отырып жазылған «Жамиғ ат-тауарих» жылнамасы қытайша жазылған «Құпия аңыздан» да құнды, әрі негізгі дереккөзі болып табылады» деп пікір айтқан.

Содан болар, жеті жүз жыл бұрын парсы тілінде жазылған және дүние жүзінің барлық оқымыстылары мойындап, «ортағасырлық энциклопедия» ретінде танылған Рашид ад-Диннің «Жамиғ ат-тауарих» атты кітабын бүгінгі күні бүкіл әлем халқы бұдан ақиқат тарихты  ешкім жазбаған деп санайды.

Дегенмен, бұл кітап  әлем жұртшылығына XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап қана танымал бола бастаған. Алғашында француз,  ағылшын, неміс тілдеріне аударылған. Олардың барлығы үзінділер күйінде болған. 1858-1888 жылдары И.Н. Березин өзінің «История монголов» және «История Чингис-хана» деген екі үзіндісін орыс тілінде  жариялаған. Тек 1936-1952 жылдар аралығында ғана СССР Ғылым Академиясының шығыстану институтының ғалымдары «Жамиғ ат-тауарихтың» ташкенттік нұсқасын толығымен орыс тіліне аударған.

Аталған тілдердегі аудармаларды тіл мамандарының көмегімен салыстырып қараған кезде, олардың әртүрлі көшірме нұсқалардан аударылғаны байқалады. Сонымен қатар, олардың барлығында парсы мен араб тілдері әліппесінің өзгешіліктері және түркі тілі сөздерінің парсы тілінде айтылуы мен жазылуындағы өзіндік ерекшеліктерінің сақталмағандығы, сөздерді дәл оқу үшін қойылатын арнайы «замма, фатха, касра, сүкун» деп аталатын белгілердің болмағандығы, әр тілдегі адамдардың аттары мен жер-су атауларының транскрипциясының жазылу ерекшеліктері ескерілмегені мәлім болды. Ол туралы И.П.Петрушевский жоғарыда аталған өзінің кіріспе сөзінде де атап көрсеткен. Сондықтан, аудармалардың мазмұны бір-біріне ұқсамайды, келтірілген деректер мен атауларды түсіну қиындық тудырады.

Осы олқылықтарды ескере отырып, мен парсы әліпбиінің барлық әріптері түгел және сөздерді дәл оқу үшін қойылатын арнайы белгілері толық берілген «Жамиғ ат-тауарихтың» түпнұсқасын іздеуге кірістім. Ізденісім сәтті болды. Біздің талаптарға сай келетін түпнұсқасы Ираннан табылды. Бұл түпнұсқа Тегеран қаласындағы «Ал-Барз» баспасы тарапынан 1994 жылы шығарылған Рашид ад-диннің «Жамиғ ат-тауарих» кітабының парсы тіліндегі 4 томдығы. Бұл төрт томдықтың біз үшін аса құнды маңыздылыққа ие бірінші томының көлемі 776 беттен, екінші томының көлемі 765 беттен, яғни жалпы көлемі 1541 беттен тұрады. Сонымен қатар, бұл  нұсқасының барлық беттері де, парсы тіліне тән әріптері де, сондай-ақ қажетті сөздерге қойылатын «замма, фатха, касра, сүкун» деп аталатын арнайы хәрекеттері (белгілері) де түгел.

Оның тағы бір құндылығы, бұл түпнұсқа Рашид ад-диннің көзі тірісінде жазылған асыл нұсқа болып табылады. Ол Тегеран қаласындағы Әдебиет университетінің қоймасында сақтаулы. Бұл нұсқаны оқырмандар өздері көріп, көз жеткізсін деген мақсатта оның факсимилесін де кітаптың аудармасына қосып бердік.

Жоғарыда айтылғандай, ата-бабамыздың төл тарихы жазылған осы «Жамиғ ат-тауарихтың» парсы тіліндегі мәтінін Зәріпбай Оразбай 2016-2018 жылдар аралығында Нұр-Сұлтан қаласындағы Халықаралық Түркі академиясының «Рухани жаңғыру» бағдарламасын іске асыру бойынша жасалған арнайы жобаларының аясында алғаш рет қазақ тіліне ешқандай өзгертусіз, сөзбе-сөз аударып шықты.

«Жамиғ ат-тауарихтың» қазақшасы мен орысшасын салыстырып зерттеу барысында оның орысша аудармасында өрескел қателіктер мен бұрмалаулардың орын алғандығы айқындалды. Соның нәтижесінде, түркі тайпаларының тарихы, олар қоныстаған жерлердің, таулардың, өзендер мен көлдердің атаулары да адам айтқызсыз өзгерістерге ұшырағаны мәлім болды. Қазіргі Шығыс Қазақстан облысындағы Ертіс пен  Бұрқан Қалдұн тауларындағы өзендердің алқабын мекендеген түркілердің мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз хан мен оның  руының атауы «моңғол» деп қате аударылып, мұғулдар мен олардың ежелгі көршілері болған керейлер мен наймандардың ата-мекендерінің орындары аудармашылардың қолымен Ертіс пен Бұрқан Қалдұннан бір сәтте Моңғолия жеріне апарылғаны, сөйтіп олар «моңғолға» айналғаны анықталды.

Тарихты бұрмалаушылар осы айтқандармен ғана шектеліп қоймай, сол кездегі көне карталарға өз мүдделеріне сай «қажетті өзгертулер» еңгізіп, Бұрқан мен Қалдұн таулары мен ол таулардан бастау алатын өзендердің, түркі тайпалары мен оның мұғул тармағының мекендерінің орындары мен атауларын сан рет ауыстырғаны белгілі болды. Олардың бұл әрекеттерінің іздерін осы қолыңыздағы мақалада келтірілген немістер мен шведтердің және орыстардың көне карталары мен кітаптарының беттерінен көруге болады.

Түркілердің мұғул тайпасы Ергене қоңға (Ф.Л. Гюссфельдтің картасын қараңыз) соғыс кезінде барып тығылған Қиян мен Нүкуз атты екі адамнан тарайды. «Жамиғ ат-тауарихтың» қазақ тіліндегі аудармасын оқығанда, Шыңғыс ханның он алтыншы атасы Бөрте шина (Бөрте аты, ал шина оның мұғулдың ашина тайпасынан шыққандығын білдіреді) Ергене қоңнан шыққан бірнеше рулармен VIІ ғасырдан бастап қазіргі Шығыс Қазақстан облысының аумағында Бұрқан (қазіргі Тарбағатай) және Қалдұн (қазіргі Листвяга) тауларынан бастау алатын Унан (Бұқтырма), Килураң (Қара Ертіс), Туғла (Күршім) өзендерінің бойын мекендегені, жалайыр, керейіт және найман тайпаларымен көршілес тұрғандығы мәлім болды. Оған қоса, Ертістің оң жағалауындағы Қарақұрым алқабындағы Шыңғыс ханның Ұлы Ордасы мен Үгетай қаған салған Қарақұрым қаласының орындары анықталып, тайпалардың, адамдар мен жер-сулардың атаулары дұрыс оқылып, оларға қатысты кітапта келтірілген деректер мен елеулі оқиғаларды дұрыс түсінуге мүмкіндік туды.

карта РоссииСонымен қатар, жоғарыда көрсетілген «Алтын дәптер» мен Шыңғыз ханның Иранда хандық құрған әулетінің қазналарында сақталған басқа да деректердің мұғул жазуымен және мұғул тілінде жазылғаны анықталды. Ал оларды өндеп, олардың негізінде «Жамиғ ат-тауарихқа» кірген түркілер мен оның мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз ханның шежірелері мен тарихын алғаш мұғул тілінде жазып, дайындаған мұғулдың дүрбен руынан шыққан Болат чинсаң екендігі белгілі болды. Сонан соң ғана ол деректерді Рашид-ад-Дин бастаған ғылыми топ өздерінде бар басқа да әлем елдеріне қатысты деректермен қосыпе, парсы тіліндегі «Жамиғ ат-тауарих» еңбегін жазып шыққан.

Рашид ад-Диннің айтуынша, түркілер мен оның мұғул тармағының тарихының аса білгірі болған бұл Болат чинсаң атты ұлы әмір сол кездері Иран мен Тұран әскерлерінің қолбасшысы,әлем мемлекеттерінің басқарушысы болған. Оны кезінде Құблай қаған Иранға елші етіп жіберген.

Бір өкініштісі, осы айтылған деректер әлі күнге дейін әлем жұртына белгісіз болып келген. Олардың барлығы  «Жамиғ ат-тауарихты» қазақшаға аударған соң жүргізілген зерттеу барысында ғана белгілі болды. Ал, қуаныштысы, түркілер мен оның мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз ханның  бұрмаланған тарихы кеште болса қалпына келді. Соның нәтижесінде, түркілер мен мұғулдардың ажырамас бөлігі саналатын қазақ руларының түрлі себептермен көмескіленген және тіпті ұмыт болған тарихы түгелденді, ондағы ақтаңдақтардың орны толықтырылып, халқымыздың ортағасырларда үзіліп қалған шежіресі ары қарай жалғасып, төрт мың жылдық тереңге кетті.

Сонымен, қазақ ұлтының тарихы үшін аса маңызды осы «Жамиғ ат-тауарихтың» қазақша аудармасында Ұлы далада ғасырлар бойы өмір сүріп, тіршілік еткен халықтардың пайда болуы, олардың түрлі тайпаларға бөлінуі, солардың қатарынан кейіннен қазақ аталған халықты құрған ру-тайпалардың шығу тегі мен даму тарихы, өмірлік салт-дәстүрі мен ата қоныстары, бір-бірімен қарым-қатынасы және ол тайпалардың арасынан шыққан, әлемнің басым бөлігін бағындырып, Ұлы империя құрған даңқты Шыңғыз ханның өмір баяны мен шежіресі, ғасырлар бойы билік құрған оның ұрпақтарының жылнамасы, олардың әлем халықтарының өмір-салтына, әдебиетіне, этнографиясына, мәдениеті мен өнеріне жасаған ықпалы, сол кездері олармен замандас, қанаттас өмір сүрген елдердегі елеулі оқиғалар түпнұсқаға сәйкес және ешқандай өзгертусіз келтірілген.

Түркі тайпалары мен Шыңғыз ханның тарихы туралы дереккөздердің екіншісі, әйгілі парсы тарихшысы Шараф ад-дин Әли Йаздидің 1420-1425 жылдар аралығында Шираз қаласында, парсы тілінде жазған «Зафар нама» атты тарихи шығармасының алғы сөзі болып табылатын, көлемі үлкен болғандықтан өз алдына «Тарих-и жахангир» деп аталған еңбегі. Бұл шығармада негізінен Ұлы даладан шыққан екі Ұлы билеушінің, яғни Шыңғыз хан мен Әмір Темір көрегеннің жақын аталас туыс екендігі, олардың шығу тегі мен тарихы туралы әңгіме етілген.

«Жамиғат тауарих» пен «Зафар нама» ортағасырларда қалыптасқан ерекше жазба стилінде жазылған. Ондағы келтірілген деректер мен оқиғалар өте мол және шашыраңқы болып берілген, оларды есте сақтап, ой елегінен өткізіп, қорытынды жасауға біршама уақыт керек. Осылардың бәрін ескере отырып, «Жамиғ ат тауарих» пен «Зафар намадағы» түркілер мен оның мұғул тармағына қатысты ең маңызды деректерді іріктеп алып, соның негізінде 2020 жылы «Шыңғыз хан» деген кітап әзірлеп, оқырман назарына ұсындық. Аталған кітаптың тусаукесері Алматыдағы Шоқан Уәлиханов атындағы «Тарих және этнология институтында» өтті.

Автор: Ержан Исакулов, саясат ғылымдарының докторы

14Oct

Нұр-Сұлтан
Фото: Айбек Аханов

 

Нұр-Сұлтан шаһарын сәл ілгеріректе Астана деп таныдық, одан бұрынғы атауы – Целиноград. Одан да әріректе бір ғасырға жуық уақыт Ақмола деп аталып келді.

Қазақстан астанасының өткені VIII ғасырдан бастау алады екен. 1816 жылы Есіл-Нұра аймағына ат ізін салған офицер И.Шангин шағын қаланың жұрнақтары қалған ежелгі Бозоқ шаһарын байқайды. Ал 1946-1976 жылдары белгілі қазақ ғалымы, тарихшы, археолог Ә.Марғұлан осы маңдағы қалашықтар жайында деректер келтірген. 1927 жылы көне қалашықта Ақмолада туған өлкетанушы Л.Семенов қазба жұмыстарын жүргізеді. 1997 жылдан бастап қазақстандық белгілі археолог К.Ақышев Нұра мен Есіл өзендерінің әр тармағының бойында ауқымды зерттеу шараларын жасады. 1998 жылы Мемлекет басшысы Тұңғыш Президент Н.Назарбаев­тың тапсырмасы негізінде К.Ақышев жетекшілік еткен Есіл археология­лық экспедициясы жасақталып, одан кейінгі жылы бүлінген қалашықтың аумағында қазба жұмыстарын бастады.

К.Ақышевтің пайымына сүйенсек, VIII-XV ғасырлардың шамасында Қазақстанның далалық аймақтарында ордакент-қалалардың пайда болуы, бекініс-баспананың салынуы, әскери бөлімше мен жергілікті билеу­шілер жайғасатын ордалардың тұрғызылуы отырықшылықтың нығаюуына себепші болған. Осындай қалашықтардың бірі – Бозоқ бастапқыда жергілікті билеушінің ордасына айналған көрінеді. Осы аумақ арқылы ХVІ ғасыр кезінде Сібір-Орта Азия керуен жолы жүріп өткен деседі.

Іргеміздегі Ресей империясының 1862 жылғы шешімімен Ақмола станицасына ресми түрде қала мәртебесі берілген. Осы уақытқа дейін де бұл аймақта бекініс болғаны белгілі. 1939 жылы Кеңес өкіметінің билігі Ақмоланы облыстың орталығы ретінде бекітті. Бұл уақытта мұнда 30 мыңнан шамалы ғана асатын тұрғын болған. Тың игеру жылдары Ақмола облысы Қазақстанның ең маңызды астығы мол өңіріне, ауыл шаруашылығы, машина құрастыру орталығына айналған-ды. 1960 жылы шыққан тың өлкесін құру туралы Жарлықтан соң, яғни 1961 жылы қаланың аты Целиноград болып өзгерді.

«Ақмола қаласы тым тозыңқы. Қала орталығы мен вокзал ауданындағы көзге ілінер Сталин кезіндегі бірнеше үй мен коммуналкаға айналған көпес үйлерден басқа ғимарат болмаған. Әкімшілік ғимараттар мен үйлердің тапшылығы қатты байқала бастаған. Мәселен, 1961 жылы қаланың тұрғын үй қоры адам басына шаққанда бес шаршы метрден келді. Оның өзі ескі, құлайын деп тұрған саман үйлер еді» деп жазады А.Дубицкий «Есіл бойындағы қала» деп аталатын еңбегінде.

Мұнда ең алдымен қазіргі Бейбітшілік көшесі, (ол кездегі атауы – Мир) қайтадан құрылды. Байырғы тұрғын үйлердің орнына биік те жаңа баспаналар бой көтере бастады. Шаһарда саябақ, сквер мен мәдениет ошақтары тұрғызылды. Мысалы, Теміржолшылар мәдени орталығы ашылды.Кейінірек аты бірнеше мәрте өзгеріп, қазіргі таңда «Жастар театры» деп аталады. Бірінен кейін бірі Целиноград машина өндіру мен түсті металдар өңдеу зауыттары, жеңіл және тоқыма өнеркәсібі, астық өндірісі орталықтары халықтың игілігіне қызмет ете бастады. 1960 жылдардың басында қалада білім ордалары да пайда болып жатты. Ең бірінші болып студенттерді әйгілі педагогика институты қабылдаса, іле-шала медициналық институт та ашылды.

1963 жылдың тұсында «Тың игеруші­лер» сарайы пайдалануға берілді. Сы­йымдылығы 2355 адамға шақталған бұл нысан салыстырмалы түрде алғанда Кремль­­дегі Съездер сарайынан ке­йінгі екінші орында тұрған. Кейін бұл ғимараттың атауы «Конгресс холл», тағы да кейінірек «Астана концерт залы» деп өзгертілді.

1975 жылдың 20 наурызында 1200 көрерменге арналған Жастар сарайы есігін айқара ашты. Еліміз тәуелсіздігін алғаннан кейін, яғни 1992 жылы Целиноград қаласы мен облысы қайтадан бастап­қы атауын еншілеп, Ақмола деген атқа ие болды.

Нұр-Сұлтан қаласы
Фото: Ерболат Шадрахов

 

Бас шаһардағы бастапқы өзгерістер.

Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Назарбаев ел астанасын көшіру туралы ойын бірінші рет 1994 жылдың 6 шілдесі күні, Жоғарғы Кеңестің сессиясы отырысында депутаттардың талқысына салды. Елорданы ресми түрде көшіру шаралары 1997 жылы 10 желтоқсанда жүзеге аса бастады. Мемлекет басшысының 1998 жылдың 6 мамырындағы Жарлығымен Ақмола қаласының атауы «Астана» болып өзгерді. Жаңа астананың халықаралық деңгейдегі таныстырылымы 1998 жылдың 10 маусымы күні өтті. 1999 жылы Нұр-Сұлтан қаласына ЮНЕСКО-ның шешіміне сәйкес «Әлем қаласы» атағы берілді. Бұл атақ аса қысқа мерзімнің ішінде зор қарқынмен өркендеген жер бетіндегі жас қалаларға ұсынылады. Бразилия елінде өткен аталған байқауда Қазақстан елордасы барлық өлшемдерге сай келіп, түрлі елдің 12 шаһарын артта қалдырды. Сондай-ақ, 2000 жылдан бері бас қаламыз Астаналар мен ірі қалалардың халықаралық ассамблеясының мүшесі.

Астананы көшіру идеясы жүзеге аса бастағанда көпшіліктің көкейінде күмән мен қорқыныштың болғаны рас. Алматы секілді әсем де әйбат, климаты жайлы қалаға үйренісіп қалған шенеуніктер табан астында Ақмолаға қоныс аударуға жүрексінді. Бастапқы кезде бөлім меңгерушілерінің орынбасарлары, тіпті одан да төмен деңгейдегі қызметкерлерден құралған команда келді. «Президент күштік құрылымдарды ғана Ақмола қаласына қоныстандырады екен, басқаларымыз Алматыда қала беретін көрінеміз, арқа аймағында сегіз ай бойы қыс екен, сақырлаған сары аязы 40-50 градусқа дейін төмендейді екен, жазды күні қатты жел соғып, қара маса қаптап жүреді» дегендей алып-қашпа әңгімелер сол тұста жиі айтылды.

Нұр-Сұлтан
Фото: Максим Золотухин

Елорданың бас жоспарын жасауға халықаралық байқау жарияланғанда әлем елдеріне мәлім көптеген сәулетші бақ сынасты. Жеңімпаз ретінде есімі дүние­жүзіне белгілі жапон архитекторы Кисе Курокава танылып, оның ұсыныстары аясында қаланы дамытудың 2030 жылға дейінгі бас жоспары жасалды. Бұл маңызды құжатқа сәйкес, жақын уақыттың ішінде Президент Әкімшілігінің аппараты, Парламенттің қос палатасы, Жоғарғы сот, Ішкі істер, Қорғаныс министрліктерінің ғимараттары қайтадан жөндеуден өтіп, замануи тұрғыдан әрленді. Қаланың орталығынан «Интерконтиненталь», Қаржы министрлігі сынды зәулім нысандар салынды. Есіл өзенінің сол жағалауынан жаңа қаланың құрылысы жедел түрде жүруі үшін миллиардтаған сома инвестиция тарту қажет болды. Сол себептен де түрлі салықтардан босатылған «Ақмола – еркін экономикалық аймағы» құрылды. Бұл деген сөз – белгілі бір аймақты әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан дамытуды жеделдету үшін шет мемлекеттерден инвестиция, озық технология мен басқару тәжірибелерін тартуды білдірді. Артынша алыс-жақын шетел мен еліміздің түкпір-түкпірінен жүздеген, мыңдаған азамат құрылыс жұмыс­тарына келе бастады.

«Құрылыстың алғашқы айлары туралы айтқанымда, ойымыз бір жерден шыққан көптеген адам есіме түседі. Сол күндері менің қасымда болған, қолдаған, жаңа астана үшін жаны ауыр­ғандардың бәріне алғысым шексіз. Олардың қатарында Астананы көшіру туралы комиссияның бірінші төрағасы Николай Михайлович Макиевский, қаланың бас жоспарын жасаған Кисе
Куракова, Президент Іс басқармасы­ның бастығы болған Владимир Ни, қаланың бірінші мэрі Аманжол Бөлекбаев, ескі қаланы жаңартуға еңбек сіңірген Әділбек Жақсыбеков пен басқалары бар», – деп еске алады Елбасы Н.Назарбаев.

Жаңа астанада ең алдымен «Бәйтерек» монумент-кешені салынды. Архитектор Ақмырза Рүстембеков­тің жобасы 1997 жылы іске аса бастады. Бүгінде елорданың ең көрікті нысандарының бірі саналатын монументтің ресми түрде таныстырылуына 2002 жылы куә болдық. Бүгінгі таңда жаһандық көшбасшылар осы жерде жиі бас қосады. Нұр-Сұлтан қаласы осы «Бәйтеректің» биігінен алақандағыдай көрінеді.
Әлемдік дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезін ұйымдастыру мақсатында ел астанасында «Бейбітшілік және келісім сарайы» ірге қалады. Бұл ғимарат халықтың арасында «Пирамида» деп аталып кетті. Пирамиданың авторы – британдық архитектор Норман
Роберт Фостер. Әлі күнге дейін Жер бетіндегі негізгі дін, этнос пен мәдениет салаларының жетекшілері әр үш жыл сайын Нұр-Сұлтан қаласында бас қосады. Елордада тұрақты негізде Әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшыларының съездері, Астана экономикалық форумы мен басқа да халық­аралық маңыз­ды іс-шаралар өтеді. Нұр-Сұлтанда ЕҚЫҰ-ның тарихи маңызы зор саммиті, ШЫҰ мен ИЫҰ-ның мерейтойлық саммиттері ұйымдас­тырылды. 2011 жылдың басында рес­публиканың елордасы VII Қысқы Азия ойындарының саңлақтары мен қонақтарына құшағын айқара ашты. 2017 жылы Нұр-Сұлтанда «Expo-2017» халықаралық мамандандырылған көрмесі өтті. Бұл жаһандық жауапты шараға елорда небәрі үш жыл ішінде да­йын болды. Көрме өткен айларда мұнда 2,1 миллиондай адам келген. Оның 1,4 миллионға жуығы – шетел азаматтары.

Осылайша, Ақмола мен Целиноград атаулары тарихтың қойнауына еніп, 23 жылда Нұр-Сұлтан Қазақстанның символына айналды. Есіл өзенінің оң жағалауында мүлдем өзгеріс енбеген тарихи ғимараттар да баршылық.

Нұр-Сұлтан
Фото: Ерболат Шадрахов

 

«Нұр-Сұлтан» деп аталды нұрлы қала.

Былтыр Қазақстанның Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев елорданың «Астана» деген атауын өзгертуді ұсынып: «Тұңғыш Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін мәңгілік ету керек. Ол үшін біздің астанамыз біздің президентіміздің атын алып, «Нұрсұлтан» деп аталу керек», – деген-ді. Еліміздің Ата Заңына сәйкес, Үкімет астананың атауын өзгерту туралы құжаттарға түзету енгізу үшін рес­публикалық референдум өткізу жөнінде Қазақстан Президентіне ұсыныс жасады. Президент бұл ұсынысты референдумға шығармай, Парламенттің қарауына жіберу жайында шешім қабылдады. Содан кейін Мәжіліс депутаттары заң жобасын екі оқылымда да мақұлдады.

Елорданың атауын «Нұрсұлтан» деп өзгерту жөніндегі шешімді Астана қаласының Мәслихат депутаттары алдына дауысқа салуға берместен
бұрын, Астана қаласының сол кездегі әкімі Бақыт Сұлтанов сөз сөйлегені есімізде. «Кешегі Елбасымыз­дың тарихи шешімі Қазақстанның қайта түлеуіне серпін беріп, үлкен өзгерістерге жол ашты. Бас­тама­лары­ның бірі жеке қолтаңбасына ай­­налған елордамыз болса керек. Енді
Қасым-Жомарт Тоқаев Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін мәңгілік тарихқа қалдырды.

Нұр-Сұлтан
Фото: Екпін Хасенжан

 

Бас жоспарда не мән бар?

Қаланың гүлденуі, өркендеуі мен қанат жаюы ең әуелі бас жоспарға байланысты. Сол себептен осы тақырыпты тағы аша түссек, Елбасы
Н.Назарбаев жаңа астананың алғашқы шегесі қағылған күннен бастап, болашақ жоспарын егжей-тегжейлі ойлас­тырып, архитектуралық доктринасына дейін қалыптастырған. Бұл туралы ол «Еуразия жүрегінде» атты еңбегінде былай дейді: «Конкурсқа айтулы сәулет компаниялары мен бүкіл әлемге таныл­ған архитекторлардан 50-ден астам жоба түсті. Жапония, АҚШ, Аустралия, Италия, Франция, Германия, Ресей, Финляндия, Корея, Болгария, Пәкістан, Польша, Чехия, Украина, Өзбекстан, Қырғызстан мен Латвия сәулетшілерінің ұсыныстарын ерекше атап өтуге болады. Бүкіл жоба Конгресс-холға қойылып, әркімнің осы идеялармен танысуына толық мүмкіндік туды. Ұсыныстар топтамасының ішінен халықаралық конкурстың шарттары мен талаптарына жауап бере алатын 27 жоба іріктелді. Сөйтіп конкурс қорытындысы бойынша, Қазақстанның жаңа астанасын салудың бас жоспары ретінде заманымыздың аса көрнекті сәулетшілерінің бірі, жапон концептуалисі Кисе Курокаваның жобасы қабылданды».

Курокаваның концептуалдық идея­сы – шаһарды ғаламдық үдеріс тұрғысынан қарастыра отырып, оның табиғатпен байланысын жоғалтпай, жасыл желекті мекенге айналдыру. Осыны басты қағидат етіп жасалған бас жоспардың нәтижесінде, елордамыз аз уақыт ішінде урбандалу мен табиғи орта әсем үйлескен қала ретінде бой көтерді.

Нұр-Сұлтан
Фото: Никита Бассов

Доктор Курокава ұсынған қала құрылысы тұжырымдамасы негізінде елорданы дамытудың 2030 жылға де­йінгі Бас жоспары әзірленді.Айта кетерлігі, Курокава жасаған Бас жоспарға кейінірек өзгерістер енгізілді. Өйткені жапон сәулетшісі қаланы жобалаған кезде тұрғындардың саны тез өсетінін болжамаған сыңайлы. Өйт­кені кез келген жоба бұрынғы тәжірибелерге сүйеніп жасалады. Ал осыған дейін ешбір елде аз ғана уақыт ішінде әлемдік деңгейдегі астана салынған емес. Осылайша, тұрғын саны 2030 жылдары шамасында ғана 1 миллион­ға жетеді делінген шаһар, аталмыш межені 12 жыл бұрын бағындырды. Бұл – ел халқының 5 па­йызы. Салыстырып көріңіз, 1997 жылы елорда жаңа ауысып келгенде қаланы небәрі 300 мыңға жетер-жетпес адам мекен еткен-тұғын.

Өзгертілген Бас жоспарға сәйкес, шаһардың өзін ғана емес, Нұр-Сұлтан агломерациясын толықтай дамыту көзделген. Қазіргі таңда агломерацияның аумағы 2,18 мың шаршы шақырымды құрап отыр. Халық саны 1,2 миллионнан асты.

Нұр-Сұлтан
Фото: Никита Бассов

 

3D модель мен мастер-жоспар туралы не білеміз?

Қазіргі кезде Нұр-Сұлтан қаласының 3D картасы жасалып жатыр, яғни ғимараттар мен инженерлік желілер цифрландырылуда. 3D карта – жаңа сандық құрал, ол тірі организм сияқты толығып, жаңарып отырады. Мысалы, қызыл сызық қай жерлерге белгіленген, қай жерден инженерлік желілер өтеді, қай жерде бос жер учаскелері бар, осының бәрі осынау картада бар. Бүгінде астанамыздың жартысынан астамы цифрландырылды.

«Қаланың 3D моделін құру жұмыс­тары жүргізілуде. 3D карта – гео­ақпараттық орталықтың бір ғана бөлігі. Геоақпарат орталығын құру инженерлік желілердегі жүктемені көруге, қала құрылысы процестерін болжауға және модельдеуге, бос жер учаскелерінде заманауи база құруға, оларды ұтымды пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл – өте маңызды жұмыс. Комьютерді ашып, genplan.saulet.astana.kz сайтынан нақты режимде қаланы барлық инженерлік желілерімен қоса жоғарыдан да, төменнен де көруге болады. Бұл өте қолайлы деп санаймын. Бұл қуаттылықты уақытында арттырып, жөндеу жұмыстарын жоспарлау және жаңа нысандарды инженерлік желілерге қосу процесін де жеңілдетеді. Сонымен қатар, қала құрылысы процестерін модельдеуге және мектеп, балабақша мен ауруханамен қамтамасыз ету қажеттіліктері туралы мәліметтерді болжауға мүмкіндік береді», – дейді Нұр-Сұлтан қаласының Сәулет, қала құрылысы және жер қатынастары басқармасының басшысы Нұрлан Ұранхаев.

Нұр-Сұлтан
Фото: Ерболат Шадрахов

Сонымен қатар «Нұр-Сұлтан – жайлы қала» мастер-жоспары жүзеге асуда. Бұл – қала құрылысы тұжырымдамасынан тұратын кеңістіктік даму стратегиясы. Ол қалада жайлы ортаны құруға баса назар аудара отырып, қалалық жоспарлаудың әмбебап құралына айналады. Мастер-жоспар Нью Йорк, Лондон, Стокгольм, Хельсинки, Шанхай, Токио, Сидней сияқты көптеген қалаларда бұрыннан қолданылады. Бұл құжат қаланың даму кезеңдерін болжауға және ресурс­тарды неғұрлым тиімді жоспарлау­ға мүмкіндік береді. Бұл жоспарда жолдардың трафигі қандай, электр энергия­сына қажеттілік қандай деңгейде, құрылыс тығыздығы қалай болуы тиіс деген мәселелер қамтылады. Мастер-жоспардың пилоттық жобасы 2020-2025 жылдарға арналған абаттандыру бағдарламасына енген. Оның бірінші кезеңі – 5 мультиорталықты дамытуды көздейді. Оның ішінде ескі алаң, Бейбiтшiлiк көшесі, Бөгенбай Батыр даңғылы, Еуразия ауданы көшелерінің алаңы, Қосшығұлұлы көшесі, Әзірбаев, Қошқарбаев пен Жүргенов көшелерінің аудандары абаттандырылатын болады.

«Қала тұрғындарының өтініштері бойынша қоғамдық кеңістіктердің қажет екендігін ескере отырып, биыл оларды кеңейту бойынша ауқымды жұмыстар жүргізіп келеміз. Мәселен, Б.Момышұлы даңғылы бойымен жағалауға дейін жаяу жүргіншілер желекжолын абаттандырамыз. Толқын тәрізді аллея аумағында пинг-понг пен шахматқа арналған үстелдер, дем­алуға және әткеншек тебуге арналған көлеңкелі аймақтар орнатуды жоспарлап отырмыз. Бұл Триатлон паркін жаңа бөртегүл бағымен біріктіре отырып, эко-маршрут құруға мүмкіндік береді. Онда мыңнан астам бөртегүл көшетін отырғызамыз. Бөртегүл бақшасы болады», – деп түсіндірді қала әкімі Алтай Көлгінов.

Былтыр Триатлон саябағын ауқымды абаттандыру басталды. Сондай-ақ, қалада алғаш рет көпір алаңдары абаттандырылды. Сарайшық көшесіндегі көпірдің астында спортпен айналысуға арналған бірнеше зона ашылды, саябақ аумағында футбол алаңдары орнатылды. Биыл мұндай жұмыс­тар Триатлон мен Президент саябағы арасындағы көпір тұсында да жалғасын табуда. Мысалы, Тұңғыш Президент саябағында көлеңкелі бас­тырмалар, әткеншектер, үш субұрқақ, оның ішінде тұманды булану, орындықтар орнатылған. Алдағы уақытта өзен арқылы вело-жаяу жүргінші көпірін салу жоспарланып отыр. Бұл көпір екі сая­бақты – Тұңғыш Президент саябағы мен Есіл өзенінің бойындағы саябақты бірыңғай клас­термен біріктіруге мүмкіндік береді. Осылайша, қала тұрғындары аудандар арасында кедергісіз жүре алады. Көпірдің бойы демалыс орындарымен жабдықталмақ.

Нұр-Сұлтан
Фото: Никита Бассов

Биылғы көгалдандыру жұмыстарының ерекшелігі – парк пен сквер сияқты көрікті жерлеріміздің іргелес аумақтарын да қамтып жатқанымызда жатыр. Бұл «бетон орындар» санын азайтады. Мысалы, «Астана Опера» аумағында емен бағы, Триатлон саябағында бөртегүл бағы, Қ.Қуанышбаев атындағы Қазақ музыкалық-драма театры мен «Астана Балет» аумағында жасыл бақ пайда болмақ.

«Қазір барлық жерде ағаш отырғызылуда. Өзім де қаланы көгалдандыруға қатысамын. Қаланың барлық ауданын, соның ішінде елдімекендерді көгалдандырамыз. Ағаш отыр­ғызуға қала тұрғындары, еріктілер мен кәсіпкерлер де қатысатыны бізді қатты қуантады. Осы жылы 1 миллионнан астам ағаш, бұта мен көшет отырғызуды жоспарлап отырмыз. Қазірдің өзінде қаланың жасыл түске айналғанын, жаңа экоаймақтар мен «жасыл аралдар» пайда болғанын көруге болады. Елорданы «Нұр-Сұлтан – жайлы қала» мастер-жоспары аясында дамытудамыз. Осы жылы жалпы алғанда 160 аула мен қоғамдық кеңістікті абаттандырамыз», – деді елорда әкімі.

 

«Жасыл белдеу» жайқалып тұр.

Бүгінде Нұр-Сұлтан қаласын қоршап, қаулай өскен жасыл белдеу елорда тұрғындары мен қонақтарына таза ауа­мен тыныстауына мүмкіндік беретін орынға айналды. 1997 жылдан бері «Жасыл белдеудің» аумағы бірнеше есе кеңейді. Онда жыл сайын тал-ағаштың сан түрі отырғызылып, флора мен фау­наның дамуына қолайлы орта қалыптасты. «Жасыл белдеу» құру идеясы қаланы желден қорғауды және қолайлы экологиялық орта жасау мақсатынан шыққан. Алайда, уақыт өте қала маңындағы орманды алқап бас шаһар тұрғындары мен қонақтарының емін-еркін серуендеп, демалыс күні бой жазуына мүмкіндік беретін орынға айналып шыға келді.

Жазық даланың орманға айналуы табиғат үшін де пайдалы. Алғашында көпшілік, тіпті, табиғаттанушылардың өзі бұл жер тал егуге жарамсыз, оған ағаш өспейді деген ойда болды. Алайда біздің орманшылар мен ғалымдар бұл мәселеге жауапкершілікпен қарады. Табиғи ортаға тез бейімделетін көшеттерді іріктеп, нәтижелі экологиялық жоба жасай алды. Қаланың айналасындағы 60 мың, қала ішіндегі 20 мың гектар аумаққа ағаш егілді», – деген еді Нұрсұлтан Назарбаев 2014 жылы «Жасыл белдеуде» болған кездесулерінің бірінде.

Нұр-Сұлтан
Фото: Ерболат Шадрахов

Елбасы 2014 жылы алдағы 6 жылда орман көлемін 100 мың гектарға дейін жеткізуді мақсат етті. Сол межелі міндет орындалды. Бүгінде «Жасыл белдеу­де» 9 миллион 600 мыңнан астам ағаш пен 1 миллион 800 мың бұта жайқалып өсіп тұр. «Жасыл белдеу» қаланың экология­лық жағдайын жақсартуға ықпал етіп, елордадағы ауа сапасын көтерді. Арқа төсіндегі ақ түтек бораннан көз ашпайтын мекеннің ауа-райы қолайлы болып шыға келді. Жан-жағындағы «Жасыл белдеу» қала тұрғындары мен қонақтарын желден қорғады.

Жасыл белдеуге «Жасыл аймақ» кәсіпорнына қарасты «Аршалы», «Астана», «Батыс», «Бозайғыр», «Вячеслав», «Ерейментау», «Қызылжар» сынды орман шаруашылықтары күтім жасайды. Бір ғана «Қызылжар» орманшылығына тиесілі мемлекеттік орман қоры 12 мың гектардан асады. Орман қорындағы әр аумақта өрт қауіпсіздігінің шаралары қатаң сақталады. Кәсіпорын мамандары белдеуде орманды дала және дала аймақтарының табиғи ерекшеліктеріне сай төзімді ағаштар мен бұталар отыр­ғызылғанын айтады. Сол үшін ағаш пен бұтаның 104 түрі сыналып, 28 түрінің тұқымы өндіріске жіберілген екен. «Жасыл Аймақ» кәсіпорнының ауданы 110 гектар болатын «Ақ қайың» және 69 гектар болатын «Дамса» деп аталатын екі тұрақты суармалы орман тәлімбағы бар. Бұл тәлімбақтарда жыл сайын
8 миллионнан астам көшет пен тамыр­ланған шыбық өсіріледі. Кейіннен бұл көшеттер Нұр-Сұлтан қаласы аумағындағы белдеуге отырғызылады.

«Жасыл белдеуде» венгр бөртегүлі, кәдімгі қарағай, үйеңкі жапырақты, қайыңның бірнеше түрі мен терек сияқты солтүстік өңірлердің климаттық жағдайларына бейімделген ағаштарды кезіктіруге болады. Осыдан 11 жыл бұрын отырғызылған ағаштардың биіктігі қазір 6-7 метрге жетті.

«Жыл сайын белдеудің аумағындағы 5 мың гектар жерге көшет отырғызылады. Белдеу жобасы қолға алынғаннан бергі аралықта 90 мың гектардан астам орман отырғызылды. Нұр-Сұлтан қаласының аумағын қоршап, оңтүстік, солтүстік, батыс пен шығыс бөліктерінде орман пайда болды. Қыс басталғанда орманшылар қылқан жапырақты жас ағаштарды қорғау жұмыстарына кіріседі. Орман аумағынан талды заңсыз кесу үшін жауапкершілік қарастырылған. Сондықтан тұрғындар осы заңды бұзбайды», – дейді орманшылық өкілі Жанайдар Теміров.
Маман «Жасыл белдеуге» көшеттер 10-25 сәуір аралығында отырғызылатынын айтады. Жидек теру маусымы кезінде белдеуге келіп жидек теретіндердің қарасы қалың. Белдеу тұрғындардың алаңсыз демалысына арналғандықтан мұнда қарақат жинау­ға тыйым салынбайды.

Нұр-Сұлтан қаласының әкімдігі қазір белдеу аумағында қырғауылдарды көбейту үшін қырғауыл ареалын кеңейту және реконструкциялау жұмыс­тарының жүргізіліп жатқанын айтады. Қырғауыл өсіру белдеудегі зиянкес жәндіктермен нәтижелі күресуге мүмкіндік береді.

Қырғауылдан бөлек, «Жасыл белдеу» аумағында ақ пен сұр кекілік сынды құстармен бірге түлкі, қоян, қарсақ, елік, қабан сынды жан-жануарды көптеп кезіктіруге болады. Қабандар жайылатын «Вячеслав» орман шаруа­шылығында аң аулау­ға тыйым салынады.

EXPO
Фото: Ерболат Шадрахов

«Тұрғындардың «Жасыл белдеу» аумағын аралауына жағдай жасау мақсатында мұнда велосипедшілерге арналған жол төселді. «Жасыл белдеудің» оңтүстік-батыс бөлігінде тұратын тұрғындар орман ішін велосипедпен аралай алады. Сондай-ақ, жеке кәсіпкерлер велосипедті жалға алу қызметін де ұсынады», – дейді «Астана орманы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің күзет және қорғау учаскесінің бастығы Қанатбек Абылайхан. Қазіргі таңда белдеу аумағында атпен серуендеуге арналған жол әзірленіп жатыр. Сонымен қатар, Нұр-Сұлтан қаласының әкімдігі «Жасыл белдеудің» аумағына скейт­бординг пен футбол алаңы және теннис кортын салу жоспарда бар екенін айтады. Мұнан бөлек балаларға арналған ойын алаңдары да орнатылмақ.

Жақында ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы елорданың «Жасыл белдеуіне» ұлттық саябақ мәртебесін беру мәселесін зерделеуді тапсырды. Қазір бұл мәселе бойынша өкілетті органдар жұмыс жүргізіп жатыр. Сол арқылы елорданы дамытудың жоспарына түзетулер енгізіліп, шаһар аумағындағы бос жатқан жерлерде сән-салтанаты жарасқан ғимараттар, әлеуметтік нысандар мен тұрғын үйлер бой көтермек.

26Jul

жәндік

 

Фотограф Типлидің сүйікті жазғы тақырыптарының бірі – теңқанатты инелік үрленбелі көк бассейннің алдына тоқтай қалды.

Жазғы бақ жәндіктердің портретін түсіретін мінсіз студия болып шықты.

 

Ауа райы жылы күндері румыниялық Ремус Типли уақытының көп бөлігін теңқанатты инеліктерді бақылаумен өткізеді. Кейде Типлидің кездейсоқ болса да олардың артқа көз алмай қарағандарын түсіріп алатын кездері болады.

 

Балалар типлиге үңілген соң ол артына қарады. Фотограф Ремус Типли өзінің Румынияның Негрешти-Оаштағы бағынан жапыраққа жайғасқан теңқанатты инеліктерді байқайды. Шарасынан шыққан көздері бар нәзік жәндік Типлиге қызық құмар әрі аздап сесті көрінді. Осылайша түс мезгілінде ұзағынан теңқанатты инеліктерді суретке түсіру әдетке айналды.

 

Аталық теңқанатты инеліктер көбіне бір жапырақ немесе гүл үшін шайқасады. Жәндіктерді жан-жақты бақылаған соң, Типли қашан қан төгілетінін анықтай алатындай шамаға жеткен.

 

Бұл жәндіктерді сағаттап бақылаған Типли кәдімгі инеліктің ең жақын тұқымдасының денесі жіңішкелеу әрі қанат біткен тұсының арасы жақынырақ және де мінез-құлқы ерекшелеу екенін байқайды. Типли бұл кербездердің қарны қашан ашатынын, қалай көбейетінін және аяқ астынан ұшуларына ненің түрткі болатынын бақылаған. Ол теңқанаттының жауын кезінде өзін қалай ұстайтынын және қалай ұйқыға кететініне куә болады. Уақыт өте келе ол жынысын дәл айтып, жұп таңдайтын кезде қандай қасиеттердің маңызды екенін дөп басып айта алатын болған. Бір суретте бірнешеуін паш ететін кадр сирек кездеседі. «Өйткені бір-біріне жақын келсе, бұл титтей тіршілік иелері не айбат шегіп, аумағын қорғайды, не өзін тартымды көрсетіп, бар өнерін ортаға сала бастайды, – дейді Типли. – Жыл өткен сайын бағымдағы тоғанның әдемі қонақтары азайып барады».

 

«Теңқанатты инеліктерді таңертең түсірген абзал. Сол кезде ғана жарық жұмсақ, ал ауа тұнық болады», – дейді Типли. Жауын не күннің қызуынан ол жәндіктерді қолшатырмен қауқалаған. Типлидің айтуынша, дірілдеген жапырақ не гүлге қонған кішкентай ғана жәндікке камераны бағыттау оңай шаруа емес. Оның мінсіз камера баптауын табуына үш жазы кетіпті.

 

Авторы: Дэниель Стоун, фото: Ремус Типли

26Jul

қазақ қонысы

 

Қиын-қыстау кезеңдері қандастарымыздың біраз бөлігі шетел асқанын көпшілік біледі. Түрлі дерек бойынша бүгінде шетелдегі қазақтың саны бес миллионнан асады екен. Оның басым бөлігі Қытай, Өзбекстан мен Ресейде тұратын көрінеді.

Назарыңызда көршілес жатқан аспан асты еліндегі қазақ қонысы. Айдаһар елінде шамамен екі миллионнан астам қандасымыз тұрып жатыр.

 

Фото: Серік Мұқыш