Жаңалықтар
14Нау

«Хабар» Агенттігі Ұлыстың ұлы күні Наурыз мерекесі қарсаңында арнайы жоба – отандық телевизия тарихындағы тұңғыш «Жаңа күн – Жаңа Қазақстан» мерекелік телемарафонын ұсынып отыр. Тележоба бүгін, 14 наурыз күні, «Хабар» арнасынан көрерменге жол тартты.

«Жаңа күн – Жаңа Қазақстан» мерекелік телемарафоны таңғы сағат 7.00 – ден түнгі 00.00-ге дейін «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтеді.

Биылғы марафон 10 санымен тығыз байланысты. Телемарафон 10 күн, 10 қайырымды іс, 10 маңызды оқиғаны қамтиды. Жоба аясында студияға келетін қонақтармен сұхбаттар жасалады, ұлттық спорт түрлерінен көптеген жарыстар ұйымдастырылып, жүлде таратылады, мұқтаж жандарға қайырымдылық көмек көрсетіледі.

Мереке күндері «Хабар» телеарнасы ең жарқын жобаларды көрермен назарына ұсынбақ: мерекелік концерттер, деректі фильмдер, телехикаялар, сүйікті бағдарламалардың арнайы шығарылымдарын көрсету жоспарланған. Іс-шараға «Tangy Habar», «Бүгін», «Большая неделя», «Қорытынды жаңалықтар» циклдік бағдарламалары мен «Түнгі хабар» кешкі шоуы атсалысады. Көрермендерді «Түрленген Түркістан», «Тараз – тарихымыздың темірқазығы», «Қуатты Қызылорда», «Айбыны асқақ Атырау» деректі фильмдері, «Наурыз.kz», «Қазақ хандығы. Алмас қылыш», «Қазақ хандығы. Алтын тақ» кинотуындылары, сондай-ақ, «Ән-аға» және «Абай жолы» телехикаялары күтуде. Мерекелік көңіл-күйді Айқын Төлепберген, Нұржан Керменбаев, Төреғали Төреәлі Ернар Айдар сияқты сүйікті жұлдыздардың концерттері және «Формат», «Алашұлы», «Музарт» атты белгілі музыкалық топтардың шығармашылық кештері сыйлайды.

Эфир барысында бүкіл Қазақстанның түкпір-түкпірінен тікелей қосылулар ұйымдастырып, шет елдердегі тілшілер арқылы Наурыздың әлем елдеріндегі тойлануы туралы ақпарат беріледі.

Бүгіннен бастап наурыздың 23-не дейінгі аралықта «Хабар» арнасынан «Жаңа күн – Жаңа Қазақстан» телемарафонын тамашалауды ұмытпаңыздар.

3Нау

Олимпиада Астана

Елордада «National Geographic Qazaqstan» журналы мен «Астана дарыны» дарындылықты дамыту және психологиялық сүйемелдеу орталығы 7-8 сынып оқушылары арасында география пәнінен ұйымдастырған қалалық I Ұлттық олимпиада өз мәресіне жетті.

Қаладағы №72 мектеп-лицейде өткен олимпиаданың алғашқы мектепішілік кезеңіне 98 мектептен 1373 оқушы қатысып, соның 291-і аудандық іріктеуге өтсе, солардың арасынан үздік шыққан 102 оқушы қорытынды сайыста бақ сынады. Оларға география пәнінен оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, жетекші халықаралық олимпиадалардың талаптарына сай әзірленген, сондай-ақ National Geographic журналының материалдары негізінде даярланған сұрақтарды қамтитын тапсырмалар ұсынылды.

Астана олимпиадасы

Мұндағы мақсат  оқушылардың географиялық білімі мен дағдыларының сапасына назар аудара отырып, географиялық зерттеулерге ұмтылу белсенділігі мен пәнді тереңдетіп оқуға деген қызығушылығын арттыруды, халықаралық география байқауларына машықтандыруды көздеді.

Нәтижесінде, қалалық қорытынды кезеңнің жеңімпаздары мен жүлдегерлері «Астана дарыны» орталығы мен «National Geographic Qazaqstan» журналының I, II және III дәрежелі дипломдарымен және грамоталарымен марапатталды. Оқушыларға сондай-ақ «National Geographic Qazaqstan» журналы редакциясы дайындаған арнаулы сыйлықтар тапсырылды.

Олимпиада в Астане

27Жел

«Бурабай» ұлттық паркінің аумағында орналасқан Бурабай курорты – таңғажайып орман-тоғайлары мен шипалы көлдері бар көзтартар мекен. Шуақты жазда да, қытымыр қыста да бұл жерге келетін қонақтардың қарасы үзілмейді. Бес жұлдызды Rixos Borovoe қонақүйі сол жандардың демалысын барынша тартымды ету үшін тынбай жұмыс істеп келеді.

Таза ауа – жанға дауа

Rixos Borovoe жанындағы Щучье көлін мұз басқанда, оның үсті қысқы  ойын-сауықтың нағыз қызған алаңына айналады. Мұнда сіз шаңғы да теуіп, қар бұрқыратып квадроциклге де міне аласыз. Атпен серуендеп, өкпеңізді тап-таза ауаға толтырып тыныстаймын десеңіз де еркіңіз. Сүйкімді хаскилерді шанаға жегіп, балаларыңызбен мәре-сәре болып көңіл көтерсеңіз де мархабат! Қонақүй аумағында мұзайдын да бар. Ал ақ көрпе жамылған орман ішімен аяңдаудың өзі не тұрады?!

«Rixos Borovoe жыл он екі ай туристерді қабылдауға дайын. Жақындарыңызға тамаша демалыс пен тау-тау эмоция сыйлағыңыз келсе, бізге ат басын бұрыңыздар, – дейді қонақүйдің бас менеджері Йеспер Франсел. – Қонақтарымызға арнап қыс қызығын сезіндірер қаншама іс-шара әзірледік. Қарбалас қала тіршілігінен бір сәтке алыстап, осындай еліктірер ертегі әлемге келіп қонақ болып тұрғанға не жетсін?!

Қырым моншасынан құр қалмаңыз

Rixos Borovoe қонақүйін өзгелерден ерекшелейтін бір тұс – мұнда еліміздегі жалғыз Қырым моншалары орналасқан. Одан адамның тәні ғана емес, жаны да сергиді деседі. Уақыт сынынан өткен көне рецептілер қолданылатын болғандықтан, бұл моншаның берер күш-қуаты орасан. Маманданған моншашылар әр қонаққа өзіне лайықты процедуралар мен оның уақыт ұзақтығын таңдап береді. Ал тынығып болғаннан кейін сізге бұлақтың тап-таза суын, сондай-ақ теңіз шырғанағы мен таңқурай шайын әкеледі. Моншадағы процедура атауларының өзі де айрықша: шипалы шөптер буы, үндер үйлесімі, эфир майларын қосып булау, балдырдан жасалған матрас үстінде қайың сыпыртқымен сабалап қыздырыну, балдырдан тоқылған гамак үстіндегі емдік-кинетикалық ұйқы секілді ем-шаралар жетерлік. Айтпақшы, Қырым моншасындағы бүкіл балдыр Қара теңіз жағасынан әкелінеді.

Спа сауықтырып, стрестен құтқарады

Rixos Borovoe қонақүйінің Spa&Wellness аймағында 90 және 100 градустық екі фин саунасы мен бір еуропалық ылғал бу бөлмесі бар. Сауна дуалдары Гималай тұздарымен қапталған. Ылғал бөлмеде тұздар буланып, теңіз жағасында отырғандай ерекше әсер сыйлайды. Бұл тәнді жасартуға, ағзада жиналған токсиндерден тазартуға, тері проблемаларының алдын алуға көмектеседі. Spa&Wellness сонымен қатар ерлерге арналған экспресс массаж бен қосымша процедуралар ұсынады. Небәрі жарты сағаттың ішінде стреске қарсы массаж сізді сергітіп, күш-қуатыңызды толтырады. Аяқ ұшынан тізеге дейін жасалатын рефлексологиялық массаж да сергек қалпыңызға тезірек оралуға мүмкіндік береді.

Қонақүй балаларын ұзақ уақытқа жалғыз қалдыра алмайтын қонақтарға өте қолайлы: кешендегі Rixy Kids Club аумағында балалар әртүрлі ойындардың қызығына батып, пайдалы уақыт өткізе алады.

Түйір еті тіл үйіреді

Rixos Borovoe қонақүйінің жанға жайлы мейрамханалары алуан түрік тағамдары мен кофесін ұсынып, құдды Ыстамбұлда отырғандай әсер сыйлайды. Одан бөлек, қазақтың ұлттық сусындары дейсіз бе, шипасы мол шырындардан дәм татқыңыз келе ме, заманауи коктейльдердің фанатысыз ба, әлде іздегеніңіз үздік шараптар ма – көңіл қалағанның бәрі осы маңнан табылады.

Қонақүйден аспай үнді еліне кішігірім саяхат жасағыңыз келсе, Masala мейрамханасының қонағы болыңыз. Мұндағы шеф-аспаз Сунил Гопал Үндістанның  Керала қаласынан келген. Оның айтуынша, қонақтар көбіне тикка-масала, пад тай сияқты тағамдарға тапсырыс береді екен. Оңтүстік-шығыстың экзотикалық асханасын іздейтін қонақтардың көбейіп келе жатқанын байқап, үнді-тай мейрамханасын ашу туралы шешім қабылданды. Мәзірдегі 89 тағамның рецептісін Сунил Гопал Үндістанның үздік аспаздарымен бірлесе отырып әзірлеген.

Меймандарға қызмет көрсететін тағы бір тамаша орын – Chalet мейрамханасы. Мұндағы үлкен ағаш үстелдерде ет тағамдарының небір түріне тапсырыс берсеңіз болады. Кәуап, қабырға, стейкті аспаздар көз алдыңызда дайындап береді. Панорамалық терезелерден сырттағы тұмса табиғатқа көз тастап қойып тамақтанудың өзі қандай ғанибет?! Ал мейрамхана ортасындағы камин жып-жылы атмосфера орнатып, жайлылық сезімін толықтырып тұратындай.

Отбасылық демалысқа таптырмас орын

Rixos Borovoe – отбасылық демалыс үшін тамаша орын. Қонақ үй аумағында скандинав стиліндегі Family Villa салынған. Бұл – әсіресе көпбалалы отбасылар үшін таптырмас мекен. Шоқ қайыңның арасында орналасқан 166 шаршы метрлік виллада кең қонақ бөлмесі, жатын бөлмелер, террассаға шығатын жеке сауна, толық жабдықталған асүй бар.

«Біз балаларға арнап теннис корты, би үйірмелері, шеберлік сыныптары секілді көптеген көңіл аулайтын шаралар дайындадық. Кішкентай конақтарымыз барынша тынығып, қап-қап қуатпен қайтқанын қалаймыз», – дейді Йеспер Франсел.

10Жел


Отандық құрылыс саласының көшбасшысы саналатын BI Group компаниясы Қазақстанда тұңғыш рет бигвилдер тұрғызу концепциясын жүзеге асыруда. Қазір біз елорданың жүрегінде, әйгілі EXPO көрмесі аумағының жанында орналасқан NEXPO атты келешегі кемел бигвилл жайында айтып отырмыз.

nexpo кешені

Бигвилл жай ғана әдемі сөз емес

Мұндай жұп-жұмыр атау үлкен аумақты алып жатқан кешенді құрылысты білдіреді. Онда тұрғын үйлермен қоса барлық байланыс құрылғылары мен инженерлік желілер орнатылып, аумақ көгалдандырылады, сондай-ақ жақын маңға тұрғындарға керекті инфрақұрылым салынады. BI мамандары бөлек-бөлек бой көтеретін ретсіз құрылысты кешегінің дәстүрі санап, оның орнына заманауи қалаларды қалыптастыратын тиімді амалдар ұсынады.

Болашақтың қалаларындағы басты принцип – адамдарды бір-біріне жақындату. ХХ ғасырда біз жан-жаққа бытырап бөліндік, мұндай бейберекет урбанизация экологияға да едәуір зиян келтірді.

Қазіргі толқын қолайлы келешек жайында ойлануы керек. Олардың алдында қалаларды тоқтаусыз кеңейту мен табиғатты талқандауды доғарып, бүтін аумақтардың бет-бейнесін өзгерту міндеті тұр. Әсілі, табиғатты мегаполистер ішіне енгізу жолдарын іздеген жөн, ал ондағы шағын орамдар барлық маңызды инфрақұрылыммен қамтылса, адамдарға жұмысы не оқуына жаяу баруға, кешкісін таза ауада рақаттанып демалуға ыңғайлы жағдай жасалса игі.

NEXPO UNION
NEXPO UNION орамы

Бүгінде Нұр-Сұлтандағы құрылыс қарқыны мықты, бірақ бос аумақтарды игеру ісі әр кез тиімді ойластырылып жатқан жоқ. Ал баспана мәселесі еш уақытта да өзектілігін жойған емес. Көңіл қуантатын, әр деталі жайлылық пен жылу беріп тұратын кең пәтерді, берекелі баспананы аңсайтын адамдар саны күннен-күнге өсуде.

BI компаниясы клиенттерге жүрек түкпіріндегі осындай ең ізгі армандарды орындауға арналған дайын кеңістіктер ұсынады. Бигвилл концепциясы ой көкжиегін кеңейтуге, тұрғындардың бақытты өмір сүруіне керекті барлық шартты ескеруге, сондай-ақ олардың ең батыл идеяларын іске асыруға мүмкіндік береді. Елестетіп көріңізші: пәтер сатып алған соң, жұмыс, балалардың қауіпсіздігі, егде тартқан ата-анаңыз серуендейтін тыныш орын сияқты дүниелерге алаңдамаған қандай тамаша?! Ең қызығы, осының бәріне қазір қол жеткізуге болады.

NEXPO CITY орамы

Құрылысты көбейтеміз, ойымызды кеңейтеміз

«Біз жай орам емес, толыққанды әрі қызықты өмір сүруге арналған мекен саламыз»: BI Group компаниясының ұраны осындай. Әр жобаның өз концептісі, сипаты және ерекшелігі бар. Олар аулаларды сәбилерге де, аға буынға да бірдей қолайлы етіп абаттандыратын, еуропалық сәулет бюросы әзірлеген дизайн-кодқа ие. Жайлылық, қауіпсіздік және эстетиканың өзара үйлесімі, мұнымен қоса уақыттың арыны мен динамикасынан қалыспай на сәйкес келуі – жобалардың өзгелерден ерекшеленетін ең негізгі тұсы болса керек.

– Аумақты кешенді игеру концепциясын біз соңғы жылдары ғана дамыта бастадық, Қазақстанда мұның баламасы жоқ. Біз осыған ұқсас табысты жобалармен айналысқан шет мемлекеттердің тәжірибесіне сүйендік. Енді тұтас орамды құрайтын тұрғын үй кешендерінен бөлек, біз сол аумаққа инфрақұрылым да орнатамыз, яғни аллеялар, серуендеуге арналған жерлер, желекжолдар, әлеуметтік нысандар саламыз. Әр бигвилдің өз ерекшелігі бар. Өз ауданыңнан ұзамай-ақ толыққанды белсенді өмір сүріп, дамып, жұмыс істеп, отбасыңмен де демалуға болады, – дейді BI бренд-менеджері Ришат Шекиш.

NEXPO CITY променады
NEXPO CITY променады

Халықаралық EXPO-2017 көрмесінде еліміздің атын әйгілеген нысандардың жанындағы аумаққа құрылыс салу шаһар үшін ауадай қажет. Бұл жер елорда қонақтарының жиі келетін танымал орны болғанымен, біраз уақыт бойы елсіз, қу мекиен даладай көрініп тұратын. Тұрар Рысқұлов көшесінің бойымен, Қабанбай батыр мен Мәңгілік ел даңғылдары арасындағы 18 гектар аумақты алып жатқан NEXPO бигвилі осы атырапқа жан бітіргендей болды.

– Бұл маңда күш-қуат пен бизнестің, инновация мен жетістіктің асып-тасыған мөлшері шоғырланған. Оны алға жылжудан тайсалмайтын, мақсаты биік, табысты адамдар үшін бой көтерген болашақтың ауданы десек те болады. Өзіңіз қараңызшы, айналада қаншама маңызды мекемелер орналасқан: EXPO халықаралық көрме орталығы, Astana Hub, «Астана» халықаралық қаржы орталығы, Ұлттық банк пен Қазақстанның даму банкі, «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры, Назарбаев университеті және Astana IT University – бәрі-бәрі осында. Қаладағы ең ірі сауда және ойын-сауық орталығы Mega Silk Way де, беделді халықаралық іс-шаралар өтетін Конгресс-центр мен Hilton Astana да осы тұста, – дейді Nexpo жобасының бас инженері Саят Кисманов компьютер мониторында аумақ картасын парақтап отырып. – Қазіргі күні адамдар пәтер сатып аларда үй орналасқан ауданға, оның жалпы концепциясына назар аударады. Оларға жұмысқа немесе мектепке бару қаншалықты ұзақ, терезеден қандай көріністі тамашалайсың, демалуға, оңаша отырып тынығуға немесе достармен көңілді уақыт өткізуге қолайлы жағдай жасалған ба – бұлар өте маңызды. BI компаниясы барлық білім мен ресурсты клиенттің талап-тілегін орындауға жұмсау үшін өз мүмкіндіктерін кеңейтіп, өзінің және өзгелердің тәжірибесінен үйрене түсуде.

– BI компаниясы клиенттің қажеттіліктерін қанағаттандыруға қаншалықты көңіл бөлетіні жайындағы әңгімені жалғастыра отырып, мен тіпті оны «клиент көңіліне қараған» компания дер едім. Біз үшін клиенттің пікірі аса маңызды, оны жай сөз деп қабылдамаймыз. Көңілі толмаған сатып алушының шағымы компанияның жоғары басшылығына еш кедергісіз жетеді және ешқашан түйіні шешілмеген күйі қалмайды, – дейді Ришат Шекиш сөзді жалғай кетіп. – Меніңше, бигвилл концепциясының тууы – енді көбірек құрылыс салып, кеңірек ойлап, халық пен қаланың мүддесіне толықтай жауап бере алатын компанияның заңды дамуы секілді. Бұл принцип негізі бұрын да қолданылып келген, бигвилді әбден жетілдірілген өнім десек болады.

NEXPO UNION орамының PLAYHUB алаңы
NEXPO UNION орамының PLAYHUB алаңы

Керектің бәрі – жаныңда

Болашағы зор бұл аудандағы тұрғын үйлер мен коммерциялық жайлар қарқынды өсіп келеді. Орамдарға ә дегеннен-ақ коммерциялық ұйымдар, банк және қаржы мекемелері, ІТ-компаниялар қоныстануда. Елорданың заманауи техникамен жабдықталған жетекші медициналық орталықтары да осында. Әнеу бір тұста Орталық Азиядағы ең ірі мешіттің құрылысы бітуге таяу. Мұнымен қоса, әлбетте, бигвилл әуежайдан келетін нұрсұлтандық қонақтарды алғашқылардың бірі болып қарсы алады. Сондықтан да артылған жауапкершілік өте жоғары.

– Танымал нысандармен көршілес орналасуы – бұл жобаның жалғыз ерекшелігі емес. Мәселен, мұнда қаланың ескі бөлігіндегідей бесқабатты панель үйлер мен сән-салтанатқа малынған жаңа ғимараттар қатар тұратын контраст жоқ. Бигвилдердің нобайы әзірленіп жатқанда-ақ бірыңғай концепция, стиль, түстер мен қасбеттердің қандай болатыны шешіледі. Әр шаршы метр жобаланып, ойластырылады. Өйткені бигвилл идеясы «керектің бәрі жаныңнан табылады» дегенді білдірмей ме?! – деп бөлісті ойын Саят Кисманов. – Аумақты көгалдандыру стандарттарға сәйкес іске асырылады, бұл мәселеде біз кәсіби дендрологтармен бірлесіп жұмыс істейміз. Шұғыл континентті климат жағдайларына бейімделген ағаштарды (мысалы, шырша, терек, қарағаш, т.б.) отырғызуға тырысамыз.

NEXPO бигвилінің мақсатты аудиториясы турасында еш күмән тумайды: ол даму мен табысқа жетуге ұмтылатын, іскер, мақсатшыл, асып-тасыған энергияға ие адамдарға арналған. Алайда мұнда өмір сүру барлық жанға да қолайлы болар.

– Мұнда, мәселен, Astana Hub-тың IT-маманы тұруы мүмкін. Мұндай жастардың дүниетанымы бөлек, олар уақыт үнемдеуді, тиімділікті, прагматизмді қолдайды. Бұл аумақтан прогрестің иісі аңқиды! – деп пайымдайды Ришат Шекиш. – Елорда – жұмыссыздардың емес, іскер адамдардың қаласы. Мұнда тынбай еңбек ету керек және өз қажеттіліктеріңді қанағаттандырып қана қоймай, мейлінше қала мен елдің дамуына үлес қосуға тырысқан жөн. Біздің арманымыз – бұл жерге Қазақстанды кез келген салада алдыңғы орындарға жетелейтін адамдардың басын қосу. Табысты адамдар өздері секілді адамдарды тартпай ма?!

Құрылыстың қазіргі көрінісі

Баршаға қолайлы орта

NEXPO бигвилі жеті орамнан тұрады, оның әрқайсысын атауынан-ақ тануға болады. Nexpo City – жаяу жүргіншілерге арналған өз променады, workout және балалар алаңдары бар қалашық тәріздес. Бүгінде алғашқы екі мұнарадағы пәтерлердің кілті иелеріне табысталды.

Құрылыс барысында кешенге нағыз қалалық силуэт беретін көзге жағымды қоңыр-сұр түстегі заманауи қасбеттер, ал өрнектеріне табиғи, сапалы материалдар пайдаланылады. Мұндағы пәтерлер шағын болғандықтан, көп адамға қолжетімді: мысалы, толыққанды үш бөлмелі пәтердің ауданы шамамен 70 шаршы метрді құрайды. Бірақ үш метрлік төбелер мен үлкейтілген терезелер кеңістікті кеңейтіп, еркіндік сезімін сыйлайды.

Nexpo Union орамы – бұлардан гөрі үлкенірек пәтерлері бар бизнес-класты жоба. Бірінші кезектің құрылысы 2021 жылғы 3-тоқсанда басталды.

Nexpo Union алты мұнарасы арасындағы ерекше сәулет идеяларынан бөлек, орам тұрғындарының басын біріктіретін заманауи Playhub салынады. Онда әртүрлі жасқа арналған, толықтай жабдықталған ойын алаңдары орналасып, балалар мен жасөспірімдердің тиімді уақыт өткізуіне жаңа жағдайлар жасайды.

Nexpo Classic – жап-жаңа аудандар мен көрікті орындардың арасына қоныс тепкен классиканың нағыз үлгісі. Классикалық эстетизм стиліндегі қасбеттер қолайлылық, сенімділік және құнттылыққа бағытталған заманауи сәулет идеяларымен көз сүйсіндірер үйлесім тапқан.

Жағымды табиғи түстерден тұратын үйлесімді гамма мен үйлердің әртүрлі қабаттылығы орамның бет-бейнесіне тұрақтылық пен көркемдік беріп тұрғандай. Ландшафтық дизайнның шедеврі ретінде өзара тамаша үйлесе кеткен ашық аспан астындағы атрибуттарды айтуға болады.

Мұнда өзіңді оңаша әрі қауіпсіз сезінесің. Орам ортасынан өтетін жаяу жүргіншілерге арналған әдемі променад бойындағы орындықтар, күркелер және тротуарлар сол жайлылықты толықтырып тұр.

Орамдардың дәл жанында оқушыларға үздік ғылыми әдістер бойынша сапалы білім беруге қажетті барлық жабдықпен қамтылған инновациялық мектеп бой көтереді.

BI GROUP қызметкерлері

– Біз өмір сүруге қолайлы орта жасап, бұл істі жан-жақты қарастырамыз. Мысалы, аулаларды барынша тыныш етуге тырысамыз, сондықтан барлық шулы ойын алаңдарын орам сыртына орналастырамыз, бірақ тым алысқа салмаймыз. Өйткені адамдар жұмыстан шаршап келіп, тыныш жерде тыныққысы келетінін түсінеміз. Сондайда аулада түрлі түсті балалар алаңы болып, онда балалар айқайлап доп қуып жүргенін елестетіп көріңізші, – дейді BI жобаларын дамыту жөніндегі менеджер Абылай Көшербай. – Біз осыдан аулақ болғымыз келеді. Барлық шулы алаңқайларды ойын хабтарына орналастырамыз, аулаға тек сәбилерге арналған құмсалғыштарды қалдырамыз. Аулада миды шаршатпайтын бейтарап түстерді қолданамыз. Әлбетте, көгалдандыруды да ұмытпаймыз: қылқанжапырақты ағаштар, бұталар, гүлзарлар отырғызамыз. Яғни балаларға ғана емес, ересектерге де, қартаң кісілерге де көңіл бөлеміз, олар Кеңес дәуіріндегідей есік алдында домино ойнап, бір-бірімен әңгіме-дүкен құрып отырса қандай тамаша?! Шахмат үстелдерін қоямыз, болмашы дүние болғанымен, ол да клиентке ұнайтынына сенімдіміз.

Жете ойластырылған ландшафтық дизайн аулаларға тыныштық пен мызғымас жайлылық сыйлауы керек. Айналадағы ағаштар көз қуантса, ыңғайлы әрі жеңіл орындықтар мен күркелер аулалардың сұлулығынан ләззат алуға мүмкіндік береді.

Интерьері эстетикалық қуаныш сыйлайтын, айрықша өрнектелген, таңдай қақтырар аспашамдар мен көркем картиналар ілінген кең холдар тұрғындарды табалдырықтан-ақ таңғалдырады. Холл дегеніміз – үйдің «бет-бейнесі», оған қарап алғашқы әсер қалыптасады. Кең вестибюль, түсінікті навигация, көзге жайлы жарық, өтпелі подъезд, арба тұратын бөлме және сапалы сыртқы есіктер барлық адам үшін жайлы атмосфера туғызады.

Nexpo орамдары – тұрғындардың қауіпсіздігіне деген мұқият көзқарас пен сенімділік кепілі. Электронды құлыптар да қосымша жайлылық береді. Арнайы басқару жүйесінің көмегімен пәтерге саусақ ізі, қолданушы картасы және пин-код арқылы кіруге болады. Құлыптардағы бұзудан қорғайтын функцияның арқасында шақырусыз қонақтар кіре алмайды. Құлыптың кілтін сайлап алу немесе оны қайқы кілтпен ашу мүмкін емес. Оған тіпті электр энергиясының тоқтап қалуы да әсер етпейді: ойда-жоқта жарық өшкен кезде есік құлыптаулы күйі қалады, өйткені бұл смарт-құрылғы адаптерге қосылатынынан бөлек, батареямен де жұмыс істейді.

Бигвилдердегі тағы бір таңғалдырар соны идея – IP-домофония, ол деректерді жіберу үшін цифрлық желіні пайдаланады. IP-домофонияның арқасында қонақты күтіп алып, оны қашықтан отырып шығарып салып қана қоймай, үйге келетін қонақтарды 24/7 режимде жазып отыруға болады.

Күзетілетін және бейнекамерамен жабдықталған кеңістік бақытты өмірдің картинасын толықтыра түседі. BI Group  үйлері – өзіңізді толыққанды қауіпсіздікте сезінетін жер.

– Пәтерлер негізгі әрлеу кезеңінде беріледі, бұл – клиенттер үшін айтарлықтай бонус, өйткені жөндеу жұмыстарына азырақ ақша мен күш-қуат кетеді. Сондай-ақ біздің компания бөлек ақыға Smart Remont қызметін ұсынады, онда пәтеріңізді толықтай әрлеп береді. Сайттағы конструктор тиісті жөндеу дизайнын, ванна бөлмесіне жапсырар плитканы, бөлмеаралық есіктерді, сантехниканы, т.б. таңдауға мүмкіндік береді. Материал қарауға, сатып алуға, әкелуге, жөндеу жұмысын жасайтын бригада іздеуге, мерзім мен сапаны қадағалауға уақыт шығындамаймыз. Бар болғаны, «Ақылды үй» жүйесін қосасыз да, пәтеріңізді смартфоныңыздан басқара бересіз, – дейді Абылай Көшербаев.

NEXPO бигвилінің миссиясы – болашақта тазалық, қауіпсіздік және жоғары сапаны қатар үйлестіретін қоғам мен айрықша аймақ құру. Жетік инфрақұрылым мен айрықша архитектураның арқасында елорданың бұл бұрышы заманауи тұрғын үй кешендерінің эталоны болады. Ал онда тұратын адамдар амбициялар мекенінің ажырамас бөлігіне айналады.

Толық ақпарат: nexpo.kz

22Қаз

Қазақстанның ең ірі үштігін қорытындылап тұрған мегақоныс тотыдайын таранып, сұңқардайын сыланып, ертегінің алыптарындай күн санап емес, сағат санап өсіп барады.

Автор: Мақсат Ясылбайұлы
Фото: Герд Людвиг, Ерболат Шадрахов, Джордж Стейнмец

Шымкент аквапарк

Біздің сапарымыз аттап бассаң, топырағында бір әулие жерленген Сайрам тұрғын алабынан басталды. Алғашқы ат басын тіреген жеріміз Ибрагим ата кесенесі. Біз барғанда күн сәске тұсқа келіп қалған екен. Зиярат етушілер қарасы өте көп.

Шымкент

Ибрагим ата кесенесі Кеңес заманында бірнеше рет бұзылып, қайта жөнделді. Орта ғасырлардан жеткен күмбезді ескерткіштердің бірінен саналады. Көлемі шаршы пішіндес, екі деңгейлі.

Сайрамда бар сансыз бап.

Шымкенттен Қасқасуға қарай шығар жолдың бо­­йындағы үлкен дөңнің үстінде ерекше күмбез тұр. Сол – Ибрагим ата кесенесі. Ол кісі кім еді? Ибраһим ата ХІ ғасыр­дың аяғы мен ХІІ ғасыр­дың басында өмір сүрген, текті әулеттен шыққан көрнек­ті қайраткер. Мыңдаған шәкірт тәрбиелеп, аймақта Ислам дінінің таралуына ықпал етті. Ол кісі Ислам әлемінің сәулелі жұлдыздарының бірі, аймақтағы суфизм ілімінің негізін салған, ғұлама ғалым Құл Қожа Ахмет Ясауи­дың әкесі. Анасы Қарашаш та осы Сайрам тұрғын алабында жатыр. Бұның бәрі де киелі орындарға бай, тарихи тұлғаларды көп түлеткен Шымкент қаласы­ның әкімшілік аумағына жа­­тады. «Қожа Ахмет Ясауи бабамыз­­ға бара жатқан адам алдымен ол кісінің ата-­анасы жатқан жерлерді көріп зиярат еткені дұрыс. Ұлы тұлғаны дүниеге келтіріп, білім мен тәрбие берген алғашқы ұстазы – ата-­анасы екенін ұмытпа­уы­мыз керек», – деді кесене шырақшысы. «Әкесі жақсы жігіттің жебесі тас теседі деген рас сөз», – деп қосты фотограф досым Мақсат Шағыр­бай. Арада мыңдаған жылдар өтсе де халықтың зердесінен өшпеген, зе­­йі­нінен көшпеген не деген бақытты тағдыр!

Жалпы, оңтүстікке келген туристердің дені Түркістандағы Әзірет Сұлтан мавзолейін көруге келетіні белгілі. Қала мен облыс «бө­­лінген» соң, әлбетте турис­тік ста­­­­тис­­тикаға да бейбіт бәсекелестік басталды. Шымкент қаласының басшылығы туристер тасқынын қалайда ұстап қалу үшін тарихи орындарды түлету жоспарын қарқынды жүргізіп жатыр. Ол жеміссіз де емес. Ка­­рантинге қарамастан, 2020 жылы Шымқаланы көруге 213 394 адам келіпті.

Шымкент қаласы

Қала цитаделі реставрация жұмыстарынан кейін туристер мен қала тұрғындарының қызықты орындарының біріне айналды.

Сайрамнан қайтқан жолдың бо­­йындағы қып-қызыл жәшіктер құдды дала әтірі секілді біз мінген «Subaru Forester» автокөлігінің салонын хош иіске толтырып тастады. Елеместен сапарды жалғастырып кете беру
мүмкін болмады…

Жас құлпынай көздің жауын алады. Кім болса да соңғы тиынын санап беріп, дәмі тіл үйірер тәтті жидекке бір тойғысы келеді. Иесі де оны тез сатып жіберуге ниетті. Себебі бұл базардан кешіксе әрі де, нәрі де, дәмі де кетіп тосапқа айналады. Ал ертең орнына басқа бір жас құлпынай келеді. Құлпынай-ғұмыр да қызғұмырға ұқсас…

Шымкент тағамдары

SANDYQ мейрамханасы

Ұмыт болған ұлттық тағамдар мұнда қайта жаңғырып жатыр.

Шымқаланы кәсіпкерлер қаласы десе де жарасады. Еті тірі еңбексүйгіш халық ала таңнан қара кешке дейін тынбай тіршілік қамымен қарбаласып жатқанын көресіз. Қонақжайлықтың да ең басты факторы осы кәсіпкерлік деуге болады. Бизнес заңдылығы бойынша, әдетте, «баға, сапа, сервис үштағаны бірдей жақсы болуы мүмкін емес» деп жатады. Ал, Шымкентте ол мүмкін. Бұл қалада тіпті әлемдік бизнестердің адымын аштырмай тұрған жергілікті брендттер бар. Мәселен, «Global cofe» тұрған жерге «Starbucks», «Chicken» тұрған жерге «KFC» жолағысы келмейді. Жоласа да клиенттер нөпірі көрер көзге ұрып тұрады. Шымкент туралы айтқанда «Солтүстік» («Северный») атты ықшамаудан туралы айтпай кету мүмкін емес. Ол шамамен Стамбұлдың «Таксимі», Алматының «Арбаты» секілді жер. «Баяғыда мұнда бір ғана балмұздақ сатушы тұратын-тұғын. –деді бізге бір жергілікті тұрғын. – Кейін «Северге» басқа кәсіпкерлер көз тіге бастады. Бір кездерде бүтін тауық пісіріп сататындардың «дәуірі» жүрді, дәл қазір «Chicken» аталатын брендтің саудасы қызып тұр. Қазір бұл жерден сауда нүктесін ашу оңай емес, дүкен жалдау ақысы қала бойынша ең қымбат орындардың бірі».

құлпынай өсіру

Сәуле Ақмырзақызы отбасымен бірге 3 жылдан бері құлпынай өсірумен айналысады. Жеміс піскенде осы күре жолдың бойына шығарып келісін – 1000 теңгеден сатады (Нұр-Сұлтанда ол 3000 тг – ред.). «Табысымыз, Құдайға шүкір, жақсы», – дейді Дихан.

Не сиқырының барын кім білсін, сол дүкеннің балмұздағын жеуге бүкіл қала ынтызар екен. Жақсыны көрмекке деп біз де барып дәмін таттық. Шұбырған кезекті көрдік. Дәмі тіл үйіреді. Сатушылардың ілтипатты ізетін көріп екі-үшеуін артығымен ала салдық. Сосын дүкен иелерімен ақырын сыр тартып сұхбаттасып көрдік. Әлішер есімді жас жігіт бұл кәсіпті алдымен атасы бастағанын, кейін әкесі, ал қазір үш ағайынды жігіт жалғап отырғанын айтты.

Арбат в Шымкенте

Шымкент республикалық мәртебеге ие болғалы бері тіпті құлпырып кетті. Жаңа көшелер, парктер, сауда орындары мен әлеуметтік нысандар жыл сайын бой көтеріп жатыр. Солардың бірі «Арбат» атанып кеткен мына жер.

Қошқар ата өзені

Қаланың киелі тарихы Қошқар ата өзенінен бастау алады.

Шымкент базары

Герд Людвиг в Шымкенте

Оңтүстіктің өзіне ғана тән ерекше субмәдениеті бар. Мұнда көне мен жаңа бейбіт жарасым тапқан. Америкалық досымыз әйгілі фо­­тограф Герд Людвиг Қазақстанға алғаш осыдан 31 жыл бұрын келгенін, содан бері ел мүлдем өзгеріп кеткенін айтып, ақжарма тілегін жаудырып жатты.

Шымкент, дети в парке

Қаланың демографиялық ахуа­­лы бас бармақпен бағаларлық деңгейде. Егіз балалардың дүние­­ге келу көрсеткіші бо­­йынша ол Республикада бірінші орында. Бұндағы 1 100 000 тұрғынның 70%-ы жергілікті ұлт өкілдері – қазақтар.

21Қаз

XIII ғасырда Еуразия кеңістігінде алып империя құрған, әлем «екінші мыңжылдықтың тұлғасы» ретінде мойындаған Шыңғыз хан – тарихтағы ең құпияға толы тұлғалардың бірі. Сырттай қарағанда, әлемдік тарихнамада Шыңғыз хан туралы жан-жақты зерттеліп, толымды дүниелер көптеп жарыққа шыққандай көрінуі мүмкін. Алайда, ғалымдарды әлі күнге дейін толғандырып жүрген сауалдарға сәуле түсіретін жазбалардың өте аз сақталғаны аян.

Шыңғыз хан және ол құрған империя туралы егжей-тегжейлі жазбаларға қатысты белгілі жазушы Мұхтар Мағауин: «Шын мәнісінде, Шыңғыс хан және ол ғұмыр кешкен заман турасындағы тарихи жәдігер атаулы – саусақпен санауға келмейді. Небәрі үш кітап және жарым-жұрым бірнеше куәлік қана. Теріп айтқанда, Ата-Мәлік Жувәйни жазған «Жихангердің тарихы» және Рәшид-әд-Дин құрастырып, қалыптаған «Жинақты тауарих». Бұл өзгеше екі еңбек Шыңғыс хан тарихын жан-жақты әлі толық құрастырады, дерегі мол және даусыз, нақты. Осы қатардағы тағы бір ерекше мұра – тарихи нұсқадан әдеби эпосқа бейім «Қастерлі шежіре». Бұдан соңғы жарым-жартылар: Нәсәуи жазған, Шыңғыс ханның Сартауыл жорығы турасында шынайы мағлұмат беретін «Жәлел-әд-Диннің ғұмырбаяны», осы кезеңге қатысты біршама ақпар, дерегі бар Ибн әл-Асир мен Жүзжани жазбалары, заманалық енді бір мәнді куәлік – Түстік Қытай елшісі Чжао Хуң қалдырған «Мэн-даның толық сипаттамасы» және дао сопысы Чаң Чуннің «Батысқа саяхаты», деп жазады.

Жоғарыда аталған дереккөздердің ішінде Рашид ад-дин Фазуллах Хамаданидің «Жамиғ ат-тауарих» (Тарихтар жинағы) атты кітабының орны ерекше екені рас.Аталған кітап, Иран мемлекетінің уәзірі, оқымысты-энциклопедисті, әйгілі ғұламасы Рашид ад-дин Фазлуллах Хамаданидің 1300-1316 жылдар аралығында жазған, дүниежүзілік деңгейде «ортағасырлық энциклопедия» деп бағаланатын, жоғары атақ-абыройға ие және тарихи тұрғыдан теңдесі жоқ құнды еңбек болып табылады.

Бұл еңбекте келтірілген деректердің негізі XIII-XIV ғасырларда Иран мемлекетінде хандық құрған Шыңғыз хан әулетінің қазналарында аса құпиялықпен  сақталған Шыңғыз ханның, оның ата-бабалары мен ұрпақтарының ресми тарихы жазылған «Алтын дәптер» мен басқа да дереккөздерден алынған. Бұл туралы Рашид-ад-Дин кітабында бірнеше рет атап өткен.

Рашид ад-динге түркі тайпалары мен оның мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз ханның тарихын жазуға тапсырма берген, Иран елінде патшалық еткен Шыңғыз ханның бесінші ұрпағы Ғазан хан бұл жұмысты атқаруға сол дәуірдің жоғары білікті саңлақ тарихшыларын және барлық ру-тайпалардың ең білгір шежірешілерін жұмылдырған. Тіпті шығыстағы Қытайдан, батыстағы Европадан өте атақты тарихшыларды алдырғаны мәлім. Олардың жұмысын тікелей өзі қадағалап отырған. Ғазан хан өлгеннен соң, ол жұмысты оның туған інісі Олжайту хан жалғастырған.

Аталған еңбек парсылардың ортағасырлық тілдік жүйесіне сай өте көркем шеберлікпен жазылған. Оның соншама керемет, әрі сенімді де құнды болып шығуының басты себебі, Рашид ад-дин Хамадани кітапта келтірген барша деректердің мінсіз де, түсінікті болуына аса қатаң мән бергендігінде. Сол үшін, оқиғалар мен тарихтар жайлы мәліметтерді тек сенімді деп танылған кітаптардан және көпшілікке танымал, беделді де, белгілі адамдардың сөздерінен алып жинақтауға, түрлі халықтардың ауызекі жеткен хабарлары мен деректерін, сол елдердің беделді ғалымдары мен оқымыстыларының көзқарасына сай баяндауға және өзгеріссіз, қоспасыз, түзетусіз жазып жеткізуге, деректерді баяндау кезінде өз қиялынан, әлде өз қалауынан ешнәрсе қоспауға, деректерде келген мәліметтердің шындығын жасырмай ашық баяндауға барынша күш салған.

Сондықтан, Рашид ад-диннің бұл еңбегі дүниежүзілік деңгейде өте жоғары бағаланып, тарихи тұрғыдан теңдесі жоқ құнды жауһарлар қатарынан орын алған. Әйгілі энциклопедист-тарихшы ғалым В.В. Бартольд: «Мұндай еңбек орта ғасырларда әлемнің ешбір халықтарында, Азияда да, Еуропада да болған жоқ» деп пікір білдірген. Орыс ғалымы И.П. Петрушевский  «Рашид ад-дин және оның тарихи еңбегі» деген өзінің кіріспе сөзінде бұл еңбектің кейбір тақырыптарына қатысты бірқатар бұрмаланған түсініктемелер жазған болса да, жалпы еңбектің өзі туралы: «Көшпенділердің этникалық байланыстарын, әлеуметтік өмірін, тұрмысын, құқықтары мен хикаяларын Рашид ад-диннің кереметтей толыққанды және дәлдікпен суреттегені сондай – біз мұндай қолжазбаларды моңғолдың да, қытайдың да немесе басқа бір халықтардың да ешбір дереккөздерінен таба алмаймыз. Шыңғыс хан салтанатының құрылуы және қалыптасу тарихын зерттеу үшін «Алтын дәптер» мен Махмұд Қашқаридің және М.Жувейнидің  деректеріне сүйене отырып жазылған «Жамиғ ат-тауарих» жылнамасы қытайша жазылған «Құпия аңыздан» да құнды, әрі негізгі дереккөзі болып табылады» деп пікір айтқан.

Содан болар, жеті жүз жыл бұрын парсы тілінде жазылған және дүние жүзінің барлық оқымыстылары мойындап, «ортағасырлық энциклопедия» ретінде танылған Рашид ад-Диннің «Жамиғ ат-тауарих» атты кітабын бүгінгі күні бүкіл әлем халқы бұдан ақиқат тарихты  ешкім жазбаған деп санайды.

Дегенмен, бұл кітап  әлем жұртшылығына XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап қана танымал бола бастаған. Алғашында француз,  ағылшын, неміс тілдеріне аударылған. Олардың барлығы үзінділер күйінде болған. 1858-1888 жылдары И.Н. Березин өзінің «История монголов» және «История Чингис-хана» деген екі үзіндісін орыс тілінде  жариялаған. Тек 1936-1952 жылдар аралығында ғана СССР Ғылым Академиясының шығыстану институтының ғалымдары «Жамиғ ат-тауарихтың» ташкенттік нұсқасын толығымен орыс тіліне аударған.

Аталған тілдердегі аудармаларды тіл мамандарының көмегімен салыстырып қараған кезде, олардың әртүрлі көшірме нұсқалардан аударылғаны байқалады. Сонымен қатар, олардың барлығында парсы мен араб тілдері әліппесінің өзгешіліктері және түркі тілі сөздерінің парсы тілінде айтылуы мен жазылуындағы өзіндік ерекшеліктерінің сақталмағандығы, сөздерді дәл оқу үшін қойылатын арнайы «замма, фатха, касра, сүкун» деп аталатын белгілердің болмағандығы, әр тілдегі адамдардың аттары мен жер-су атауларының транскрипциясының жазылу ерекшеліктері ескерілмегені мәлім болды. Ол туралы И.П.Петрушевский жоғарыда аталған өзінің кіріспе сөзінде де атап көрсеткен. Сондықтан, аудармалардың мазмұны бір-біріне ұқсамайды, келтірілген деректер мен атауларды түсіну қиындық тудырады.

Осы олқылықтарды ескере отырып, мен парсы әліпбиінің барлық әріптері түгел және сөздерді дәл оқу үшін қойылатын арнайы белгілері толық берілген «Жамиғ ат-тауарихтың» түпнұсқасын іздеуге кірістім. Ізденісім сәтті болды. Біздің талаптарға сай келетін түпнұсқасы Ираннан табылды. Бұл түпнұсқа Тегеран қаласындағы «Ал-Барз» баспасы тарапынан 1994 жылы шығарылған Рашид ад-диннің «Жамиғ ат-тауарих» кітабының парсы тіліндегі 4 томдығы. Бұл төрт томдықтың біз үшін аса құнды маңыздылыққа ие бірінші томының көлемі 776 беттен, екінші томының көлемі 765 беттен, яғни жалпы көлемі 1541 беттен тұрады. Сонымен қатар, бұл  нұсқасының барлық беттері де, парсы тіліне тән әріптері де, сондай-ақ қажетті сөздерге қойылатын «замма, фатха, касра, сүкун» деп аталатын арнайы хәрекеттері (белгілері) де түгел.

Оның тағы бір құндылығы, бұл түпнұсқа Рашид ад-диннің көзі тірісінде жазылған асыл нұсқа болып табылады. Ол Тегеран қаласындағы Әдебиет университетінің қоймасында сақтаулы. Бұл нұсқаны оқырмандар өздері көріп, көз жеткізсін деген мақсатта оның факсимилесін де кітаптың аудармасына қосып бердік.

Жоғарыда айтылғандай, ата-бабамыздың төл тарихы жазылған осы «Жамиғ ат-тауарихтың» парсы тіліндегі мәтінін Зәріпбай Оразбай 2016-2018 жылдар аралығында Нұр-Сұлтан қаласындағы Халықаралық Түркі академиясының «Рухани жаңғыру» бағдарламасын іске асыру бойынша жасалған арнайы жобаларының аясында алғаш рет қазақ тіліне ешқандай өзгертусіз, сөзбе-сөз аударып шықты.

«Жамиғ ат-тауарихтың» қазақшасы мен орысшасын салыстырып зерттеу барысында оның орысша аудармасында өрескел қателіктер мен бұрмалаулардың орын алғандығы айқындалды. Соның нәтижесінде, түркі тайпаларының тарихы, олар қоныстаған жерлердің, таулардың, өзендер мен көлдердің атаулары да адам айтқызсыз өзгерістерге ұшырағаны мәлім болды. Қазіргі Шығыс Қазақстан облысындағы Ертіс пен  Бұрқан Қалдұн тауларындағы өзендердің алқабын мекендеген түркілердің мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз хан мен оның  руының атауы «моңғол» деп қате аударылып, мұғулдар мен олардың ежелгі көршілері болған керейлер мен наймандардың ата-мекендерінің орындары аудармашылардың қолымен Ертіс пен Бұрқан Қалдұннан бір сәтте Моңғолия жеріне апарылғаны, сөйтіп олар «моңғолға» айналғаны анықталды.

Тарихты бұрмалаушылар осы айтқандармен ғана шектеліп қоймай, сол кездегі көне карталарға өз мүдделеріне сай «қажетті өзгертулер» еңгізіп, Бұрқан мен Қалдұн таулары мен ол таулардан бастау алатын өзендердің, түркі тайпалары мен оның мұғул тармағының мекендерінің орындары мен атауларын сан рет ауыстырғаны белгілі болды. Олардың бұл әрекеттерінің іздерін осы қолыңыздағы мақалада келтірілген немістер мен шведтердің және орыстардың көне карталары мен кітаптарының беттерінен көруге болады.

Түркілердің мұғул тайпасы Ергене қоңға (Ф.Л. Гюссфельдтің картасын қараңыз) соғыс кезінде барып тығылған Қиян мен Нүкуз атты екі адамнан тарайды. «Жамиғ ат-тауарихтың» қазақ тіліндегі аудармасын оқығанда, Шыңғыс ханның он алтыншы атасы Бөрте шина (Бөрте аты, ал шина оның мұғулдың ашина тайпасынан шыққандығын білдіреді) Ергене қоңнан шыққан бірнеше рулармен VIІ ғасырдан бастап қазіргі Шығыс Қазақстан облысының аумағында Бұрқан (қазіргі Тарбағатай) және Қалдұн (қазіргі Листвяга) тауларынан бастау алатын Унан (Бұқтырма), Килураң (Қара Ертіс), Туғла (Күршім) өзендерінің бойын мекендегені, жалайыр, керейіт және найман тайпаларымен көршілес тұрғандығы мәлім болды. Оған қоса, Ертістің оң жағалауындағы Қарақұрым алқабындағы Шыңғыс ханның Ұлы Ордасы мен Үгетай қаған салған Қарақұрым қаласының орындары анықталып, тайпалардың, адамдар мен жер-сулардың атаулары дұрыс оқылып, оларға қатысты кітапта келтірілген деректер мен елеулі оқиғаларды дұрыс түсінуге мүмкіндік туды.

карта РоссииСонымен қатар, жоғарыда көрсетілген «Алтын дәптер» мен Шыңғыз ханның Иранда хандық құрған әулетінің қазналарында сақталған басқа да деректердің мұғул жазуымен және мұғул тілінде жазылғаны анықталды. Ал оларды өндеп, олардың негізінде «Жамиғ ат-тауарихқа» кірген түркілер мен оның мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз ханның шежірелері мен тарихын алғаш мұғул тілінде жазып, дайындаған мұғулдың дүрбен руынан шыққан Болат чинсаң екендігі белгілі болды. Сонан соң ғана ол деректерді Рашид-ад-Дин бастаған ғылыми топ өздерінде бар басқа да әлем елдеріне қатысты деректермен қосыпе, парсы тіліндегі «Жамиғ ат-тауарих» еңбегін жазып шыққан.

Рашид ад-Диннің айтуынша, түркілер мен оның мұғул тармағының тарихының аса білгірі болған бұл Болат чинсаң атты ұлы әмір сол кездері Иран мен Тұран әскерлерінің қолбасшысы,әлем мемлекеттерінің басқарушысы болған. Оны кезінде Құблай қаған Иранға елші етіп жіберген.

Бір өкініштісі, осы айтылған деректер әлі күнге дейін әлем жұртына белгісіз болып келген. Олардың барлығы  «Жамиғ ат-тауарихты» қазақшаға аударған соң жүргізілген зерттеу барысында ғана белгілі болды. Ал, қуаныштысы, түркілер мен оның мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз ханның  бұрмаланған тарихы кеште болса қалпына келді. Соның нәтижесінде, түркілер мен мұғулдардың ажырамас бөлігі саналатын қазақ руларының түрлі себептермен көмескіленген және тіпті ұмыт болған тарихы түгелденді, ондағы ақтаңдақтардың орны толықтырылып, халқымыздың ортағасырларда үзіліп қалған шежіресі ары қарай жалғасып, төрт мың жылдық тереңге кетті.

Сонымен, қазақ ұлтының тарихы үшін аса маңызды осы «Жамиғ ат-тауарихтың» қазақша аудармасында Ұлы далада ғасырлар бойы өмір сүріп, тіршілік еткен халықтардың пайда болуы, олардың түрлі тайпаларға бөлінуі, солардың қатарынан кейіннен қазақ аталған халықты құрған ру-тайпалардың шығу тегі мен даму тарихы, өмірлік салт-дәстүрі мен ата қоныстары, бір-бірімен қарым-қатынасы және ол тайпалардың арасынан шыққан, әлемнің басым бөлігін бағындырып, Ұлы империя құрған даңқты Шыңғыз ханның өмір баяны мен шежіресі, ғасырлар бойы билік құрған оның ұрпақтарының жылнамасы, олардың әлем халықтарының өмір-салтына, әдебиетіне, этнографиясына, мәдениеті мен өнеріне жасаған ықпалы, сол кездері олармен замандас, қанаттас өмір сүрген елдердегі елеулі оқиғалар түпнұсқаға сәйкес және ешқандай өзгертусіз келтірілген.

Түркі тайпалары мен Шыңғыз ханның тарихы туралы дереккөздердің екіншісі, әйгілі парсы тарихшысы Шараф ад-дин Әли Йаздидің 1420-1425 жылдар аралығында Шираз қаласында, парсы тілінде жазған «Зафар нама» атты тарихи шығармасының алғы сөзі болып табылатын, көлемі үлкен болғандықтан өз алдына «Тарих-и жахангир» деп аталған еңбегі. Бұл шығармада негізінен Ұлы даладан шыққан екі Ұлы билеушінің, яғни Шыңғыз хан мен Әмір Темір көрегеннің жақын аталас туыс екендігі, олардың шығу тегі мен тарихы туралы әңгіме етілген.

«Жамиғат тауарих» пен «Зафар нама» ортағасырларда қалыптасқан ерекше жазба стилінде жазылған. Ондағы келтірілген деректер мен оқиғалар өте мол және шашыраңқы болып берілген, оларды есте сақтап, ой елегінен өткізіп, қорытынды жасауға біршама уақыт керек. Осылардың бәрін ескере отырып, «Жамиғ ат тауарих» пен «Зафар намадағы» түркілер мен оның мұғул тармағына қатысты ең маңызды деректерді іріктеп алып, соның негізінде 2020 жылы «Шыңғыз хан» деген кітап әзірлеп, оқырман назарына ұсындық. Аталған кітаптың тусаукесері Алматыдағы Шоқан Уәлиханов атындағы «Тарих және этнология институтында» өтті.

Автор: Ержан Исакулов, саясат ғылымдарының докторы

14Қаз

Нұр-Сұлтан
Фото: Айбек Аханов

 

Нұр-Сұлтан шаһарын сәл ілгеріректе Астана деп таныдық, одан бұрынғы атауы – Целиноград. Одан да әріректе бір ғасырға жуық уақыт Ақмола деп аталып келді.

Қазақстан астанасының өткені VIII ғасырдан бастау алады екен. 1816 жылы Есіл-Нұра аймағына ат ізін салған офицер И.Шангин шағын қаланың жұрнақтары қалған ежелгі Бозоқ шаһарын байқайды. Ал 1946-1976 жылдары белгілі қазақ ғалымы, тарихшы, археолог Ә.Марғұлан осы маңдағы қалашықтар жайында деректер келтірген. 1927 жылы көне қалашықта Ақмолада туған өлкетанушы Л.Семенов қазба жұмыстарын жүргізеді. 1997 жылдан бастап қазақстандық белгілі археолог К.Ақышев Нұра мен Есіл өзендерінің әр тармағының бойында ауқымды зерттеу шараларын жасады. 1998 жылы Мемлекет басшысы Тұңғыш Президент Н.Назарбаев­тың тапсырмасы негізінде К.Ақышев жетекшілік еткен Есіл археология­лық экспедициясы жасақталып, одан кейінгі жылы бүлінген қалашықтың аумағында қазба жұмыстарын бастады.

К.Ақышевтің пайымына сүйенсек, VIII-XV ғасырлардың шамасында Қазақстанның далалық аймақтарында ордакент-қалалардың пайда болуы, бекініс-баспананың салынуы, әскери бөлімше мен жергілікті билеу­шілер жайғасатын ордалардың тұрғызылуы отырықшылықтың нығаюуына себепші болған. Осындай қалашықтардың бірі – Бозоқ бастапқыда жергілікті билеушінің ордасына айналған көрінеді. Осы аумақ арқылы ХVІ ғасыр кезінде Сібір-Орта Азия керуен жолы жүріп өткен деседі.

Іргеміздегі Ресей империясының 1862 жылғы шешімімен Ақмола станицасына ресми түрде қала мәртебесі берілген. Осы уақытқа дейін де бұл аймақта бекініс болғаны белгілі. 1939 жылы Кеңес өкіметінің билігі Ақмоланы облыстың орталығы ретінде бекітті. Бұл уақытта мұнда 30 мыңнан шамалы ғана асатын тұрғын болған. Тың игеру жылдары Ақмола облысы Қазақстанның ең маңызды астығы мол өңіріне, ауыл шаруашылығы, машина құрастыру орталығына айналған-ды. 1960 жылы шыққан тың өлкесін құру туралы Жарлықтан соң, яғни 1961 жылы қаланың аты Целиноград болып өзгерді.

«Ақмола қаласы тым тозыңқы. Қала орталығы мен вокзал ауданындағы көзге ілінер Сталин кезіндегі бірнеше үй мен коммуналкаға айналған көпес үйлерден басқа ғимарат болмаған. Әкімшілік ғимараттар мен үйлердің тапшылығы қатты байқала бастаған. Мәселен, 1961 жылы қаланың тұрғын үй қоры адам басына шаққанда бес шаршы метрден келді. Оның өзі ескі, құлайын деп тұрған саман үйлер еді» деп жазады А.Дубицкий «Есіл бойындағы қала» деп аталатын еңбегінде.

Мұнда ең алдымен қазіргі Бейбітшілік көшесі, (ол кездегі атауы – Мир) қайтадан құрылды. Байырғы тұрғын үйлердің орнына биік те жаңа баспаналар бой көтере бастады. Шаһарда саябақ, сквер мен мәдениет ошақтары тұрғызылды. Мысалы, Теміржолшылар мәдени орталығы ашылды.Кейінірек аты бірнеше мәрте өзгеріп, қазіргі таңда «Жастар театры» деп аталады. Бірінен кейін бірі Целиноград машина өндіру мен түсті металдар өңдеу зауыттары, жеңіл және тоқыма өнеркәсібі, астық өндірісі орталықтары халықтың игілігіне қызмет ете бастады. 1960 жылдардың басында қалада білім ордалары да пайда болып жатты. Ең бірінші болып студенттерді әйгілі педагогика институты қабылдаса, іле-шала медициналық институт та ашылды.

1963 жылдың тұсында «Тың игеруші­лер» сарайы пайдалануға берілді. Сы­йымдылығы 2355 адамға шақталған бұл нысан салыстырмалы түрде алғанда Кремль­­дегі Съездер сарайынан ке­йінгі екінші орында тұрған. Кейін бұл ғимараттың атауы «Конгресс холл», тағы да кейінірек «Астана концерт залы» деп өзгертілді.

1975 жылдың 20 наурызында 1200 көрерменге арналған Жастар сарайы есігін айқара ашты. Еліміз тәуелсіздігін алғаннан кейін, яғни 1992 жылы Целиноград қаласы мен облысы қайтадан бастап­қы атауын еншілеп, Ақмола деген атқа ие болды.

Нұр-Сұлтан қаласы
Фото: Ерболат Шадрахов

 

Бас шаһардағы бастапқы өзгерістер.

Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Назарбаев ел астанасын көшіру туралы ойын бірінші рет 1994 жылдың 6 шілдесі күні, Жоғарғы Кеңестің сессиясы отырысында депутаттардың талқысына салды. Елорданы ресми түрде көшіру шаралары 1997 жылы 10 желтоқсанда жүзеге аса бастады. Мемлекет басшысының 1998 жылдың 6 мамырындағы Жарлығымен Ақмола қаласының атауы «Астана» болып өзгерді. Жаңа астананың халықаралық деңгейдегі таныстырылымы 1998 жылдың 10 маусымы күні өтті. 1999 жылы Нұр-Сұлтан қаласына ЮНЕСКО-ның шешіміне сәйкес «Әлем қаласы» атағы берілді. Бұл атақ аса қысқа мерзімнің ішінде зор қарқынмен өркендеген жер бетіндегі жас қалаларға ұсынылады. Бразилия елінде өткен аталған байқауда Қазақстан елордасы барлық өлшемдерге сай келіп, түрлі елдің 12 шаһарын артта қалдырды. Сондай-ақ, 2000 жылдан бері бас қаламыз Астаналар мен ірі қалалардың халықаралық ассамблеясының мүшесі.

Астананы көшіру идеясы жүзеге аса бастағанда көпшіліктің көкейінде күмән мен қорқыныштың болғаны рас. Алматы секілді әсем де әйбат, климаты жайлы қалаға үйренісіп қалған шенеуніктер табан астында Ақмолаға қоныс аударуға жүрексінді. Бастапқы кезде бөлім меңгерушілерінің орынбасарлары, тіпті одан да төмен деңгейдегі қызметкерлерден құралған команда келді. «Президент күштік құрылымдарды ғана Ақмола қаласына қоныстандырады екен, басқаларымыз Алматыда қала беретін көрінеміз, арқа аймағында сегіз ай бойы қыс екен, сақырлаған сары аязы 40-50 градусқа дейін төмендейді екен, жазды күні қатты жел соғып, қара маса қаптап жүреді» дегендей алып-қашпа әңгімелер сол тұста жиі айтылды.

Нұр-Сұлтан
Фото: Максим Золотухин

Елорданың бас жоспарын жасауға халықаралық байқау жарияланғанда әлем елдеріне мәлім көптеген сәулетші бақ сынасты. Жеңімпаз ретінде есімі дүние­жүзіне белгілі жапон архитекторы Кисе Курокава танылып, оның ұсыныстары аясында қаланы дамытудың 2030 жылға дейінгі бас жоспары жасалды. Бұл маңызды құжатқа сәйкес, жақын уақыттың ішінде Президент Әкімшілігінің аппараты, Парламенттің қос палатасы, Жоғарғы сот, Ішкі істер, Қорғаныс министрліктерінің ғимараттары қайтадан жөндеуден өтіп, замануи тұрғыдан әрленді. Қаланың орталығынан «Интерконтиненталь», Қаржы министрлігі сынды зәулім нысандар салынды. Есіл өзенінің сол жағалауынан жаңа қаланың құрылысы жедел түрде жүруі үшін миллиардтаған сома инвестиция тарту қажет болды. Сол себептен де түрлі салықтардан босатылған «Ақмола – еркін экономикалық аймағы» құрылды. Бұл деген сөз – белгілі бір аймақты әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан дамытуды жеделдету үшін шет мемлекеттерден инвестиция, озық технология мен басқару тәжірибелерін тартуды білдірді. Артынша алыс-жақын шетел мен еліміздің түкпір-түкпірінен жүздеген, мыңдаған азамат құрылыс жұмыс­тарына келе бастады.

«Құрылыстың алғашқы айлары туралы айтқанымда, ойымыз бір жерден шыққан көптеген адам есіме түседі. Сол күндері менің қасымда болған, қолдаған, жаңа астана үшін жаны ауыр­ғандардың бәріне алғысым шексіз. Олардың қатарында Астананы көшіру туралы комиссияның бірінші төрағасы Николай Михайлович Макиевский, қаланың бас жоспарын жасаған Кисе
Куракова, Президент Іс басқармасы­ның бастығы болған Владимир Ни, қаланың бірінші мэрі Аманжол Бөлекбаев, ескі қаланы жаңартуға еңбек сіңірген Әділбек Жақсыбеков пен басқалары бар», – деп еске алады Елбасы Н.Назарбаев.

Жаңа астанада ең алдымен «Бәйтерек» монумент-кешені салынды. Архитектор Ақмырза Рүстембеков­тің жобасы 1997 жылы іске аса бастады. Бүгінде елорданың ең көрікті нысандарының бірі саналатын монументтің ресми түрде таныстырылуына 2002 жылы куә болдық. Бүгінгі таңда жаһандық көшбасшылар осы жерде жиі бас қосады. Нұр-Сұлтан қаласы осы «Бәйтеректің» биігінен алақандағыдай көрінеді.
Әлемдік дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезін ұйымдастыру мақсатында ел астанасында «Бейбітшілік және келісім сарайы» ірге қалады. Бұл ғимарат халықтың арасында «Пирамида» деп аталып кетті. Пирамиданың авторы – британдық архитектор Норман
Роберт Фостер. Әлі күнге дейін Жер бетіндегі негізгі дін, этнос пен мәдениет салаларының жетекшілері әр үш жыл сайын Нұр-Сұлтан қаласында бас қосады. Елордада тұрақты негізде Әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшыларының съездері, Астана экономикалық форумы мен басқа да халық­аралық маңыз­ды іс-шаралар өтеді. Нұр-Сұлтанда ЕҚЫҰ-ның тарихи маңызы зор саммиті, ШЫҰ мен ИЫҰ-ның мерейтойлық саммиттері ұйымдас­тырылды. 2011 жылдың басында рес­публиканың елордасы VII Қысқы Азия ойындарының саңлақтары мен қонақтарына құшағын айқара ашты. 2017 жылы Нұр-Сұлтанда «Expo-2017» халықаралық мамандандырылған көрмесі өтті. Бұл жаһандық жауапты шараға елорда небәрі үш жыл ішінде да­йын болды. Көрме өткен айларда мұнда 2,1 миллиондай адам келген. Оның 1,4 миллионға жуығы – шетел азаматтары.

Осылайша, Ақмола мен Целиноград атаулары тарихтың қойнауына еніп, 23 жылда Нұр-Сұлтан Қазақстанның символына айналды. Есіл өзенінің оң жағалауында мүлдем өзгеріс енбеген тарихи ғимараттар да баршылық.

Нұр-Сұлтан
Фото: Ерболат Шадрахов

 

«Нұр-Сұлтан» деп аталды нұрлы қала.

Былтыр Қазақстанның Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев елорданың «Астана» деген атауын өзгертуді ұсынып: «Тұңғыш Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін мәңгілік ету керек. Ол үшін біздің астанамыз біздің президентіміздің атын алып, «Нұрсұлтан» деп аталу керек», – деген-ді. Еліміздің Ата Заңына сәйкес, Үкімет астананың атауын өзгерту туралы құжаттарға түзету енгізу үшін рес­публикалық референдум өткізу жөнінде Қазақстан Президентіне ұсыныс жасады. Президент бұл ұсынысты референдумға шығармай, Парламенттің қарауына жіберу жайында шешім қабылдады. Содан кейін Мәжіліс депутаттары заң жобасын екі оқылымда да мақұлдады.

Елорданың атауын «Нұрсұлтан» деп өзгерту жөніндегі шешімді Астана қаласының Мәслихат депутаттары алдына дауысқа салуға берместен
бұрын, Астана қаласының сол кездегі әкімі Бақыт Сұлтанов сөз сөйлегені есімізде. «Кешегі Елбасымыз­дың тарихи шешімі Қазақстанның қайта түлеуіне серпін беріп, үлкен өзгерістерге жол ашты. Бас­тама­лары­ның бірі жеке қолтаңбасына ай­­налған елордамыз болса керек. Енді
Қасым-Жомарт Тоқаев Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін мәңгілік тарихқа қалдырды.

Нұр-Сұлтан
Фото: Екпін Хасенжан

 

Бас жоспарда не мән бар?

Қаланың гүлденуі, өркендеуі мен қанат жаюы ең әуелі бас жоспарға байланысты. Сол себептен осы тақырыпты тағы аша түссек, Елбасы
Н.Назарбаев жаңа астананың алғашқы шегесі қағылған күннен бастап, болашақ жоспарын егжей-тегжейлі ойлас­тырып, архитектуралық доктринасына дейін қалыптастырған. Бұл туралы ол «Еуразия жүрегінде» атты еңбегінде былай дейді: «Конкурсқа айтулы сәулет компаниялары мен бүкіл әлемге таныл­ған архитекторлардан 50-ден астам жоба түсті. Жапония, АҚШ, Аустралия, Италия, Франция, Германия, Ресей, Финляндия, Корея, Болгария, Пәкістан, Польша, Чехия, Украина, Өзбекстан, Қырғызстан мен Латвия сәулетшілерінің ұсыныстарын ерекше атап өтуге болады. Бүкіл жоба Конгресс-холға қойылып, әркімнің осы идеялармен танысуына толық мүмкіндік туды. Ұсыныстар топтамасының ішінен халықаралық конкурстың шарттары мен талаптарына жауап бере алатын 27 жоба іріктелді. Сөйтіп конкурс қорытындысы бойынша, Қазақстанның жаңа астанасын салудың бас жоспары ретінде заманымыздың аса көрнекті сәулетшілерінің бірі, жапон концептуалисі Кисе Курокаваның жобасы қабылданды».

Курокаваның концептуалдық идея­сы – шаһарды ғаламдық үдеріс тұрғысынан қарастыра отырып, оның табиғатпен байланысын жоғалтпай, жасыл желекті мекенге айналдыру. Осыны басты қағидат етіп жасалған бас жоспардың нәтижесінде, елордамыз аз уақыт ішінде урбандалу мен табиғи орта әсем үйлескен қала ретінде бой көтерді.

Нұр-Сұлтан
Фото: Никита Бассов

Доктор Курокава ұсынған қала құрылысы тұжырымдамасы негізінде елорданы дамытудың 2030 жылға де­йінгі Бас жоспары әзірленді.Айта кетерлігі, Курокава жасаған Бас жоспарға кейінірек өзгерістер енгізілді. Өйткені жапон сәулетшісі қаланы жобалаған кезде тұрғындардың саны тез өсетінін болжамаған сыңайлы. Өйт­кені кез келген жоба бұрынғы тәжірибелерге сүйеніп жасалады. Ал осыған дейін ешбір елде аз ғана уақыт ішінде әлемдік деңгейдегі астана салынған емес. Осылайша, тұрғын саны 2030 жылдары шамасында ғана 1 миллион­ға жетеді делінген шаһар, аталмыш межені 12 жыл бұрын бағындырды. Бұл – ел халқының 5 па­йызы. Салыстырып көріңіз, 1997 жылы елорда жаңа ауысып келгенде қаланы небәрі 300 мыңға жетер-жетпес адам мекен еткен-тұғын.

Өзгертілген Бас жоспарға сәйкес, шаһардың өзін ғана емес, Нұр-Сұлтан агломерациясын толықтай дамыту көзделген. Қазіргі таңда агломерацияның аумағы 2,18 мың шаршы шақырымды құрап отыр. Халық саны 1,2 миллионнан асты.

Нұр-Сұлтан
Фото: Никита Бассов

 

3D модель мен мастер-жоспар туралы не білеміз?

Қазіргі кезде Нұр-Сұлтан қаласының 3D картасы жасалып жатыр, яғни ғимараттар мен инженерлік желілер цифрландырылуда. 3D карта – жаңа сандық құрал, ол тірі организм сияқты толығып, жаңарып отырады. Мысалы, қызыл сызық қай жерлерге белгіленген, қай жерден инженерлік желілер өтеді, қай жерде бос жер учаскелері бар, осының бәрі осынау картада бар. Бүгінде астанамыздың жартысынан астамы цифрландырылды.

«Қаланың 3D моделін құру жұмыс­тары жүргізілуде. 3D карта – гео­ақпараттық орталықтың бір ғана бөлігі. Геоақпарат орталығын құру инженерлік желілердегі жүктемені көруге, қала құрылысы процестерін болжауға және модельдеуге, бос жер учаскелерінде заманауи база құруға, оларды ұтымды пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл – өте маңызды жұмыс. Комьютерді ашып, genplan.saulet.astana.kz сайтынан нақты режимде қаланы барлық инженерлік желілерімен қоса жоғарыдан да, төменнен де көруге болады. Бұл өте қолайлы деп санаймын. Бұл қуаттылықты уақытында арттырып, жөндеу жұмыстарын жоспарлау және жаңа нысандарды инженерлік желілерге қосу процесін де жеңілдетеді. Сонымен қатар, қала құрылысы процестерін модельдеуге және мектеп, балабақша мен ауруханамен қамтамасыз ету қажеттіліктері туралы мәліметтерді болжауға мүмкіндік береді», – дейді Нұр-Сұлтан қаласының Сәулет, қала құрылысы және жер қатынастары басқармасының басшысы Нұрлан Ұранхаев.

Нұр-Сұлтан
Фото: Ерболат Шадрахов

Сонымен қатар «Нұр-Сұлтан – жайлы қала» мастер-жоспары жүзеге асуда. Бұл – қала құрылысы тұжырымдамасынан тұратын кеңістіктік даму стратегиясы. Ол қалада жайлы ортаны құруға баса назар аудара отырып, қалалық жоспарлаудың әмбебап құралына айналады. Мастер-жоспар Нью Йорк, Лондон, Стокгольм, Хельсинки, Шанхай, Токио, Сидней сияқты көптеген қалаларда бұрыннан қолданылады. Бұл құжат қаланың даму кезеңдерін болжауға және ресурс­тарды неғұрлым тиімді жоспарлау­ға мүмкіндік береді. Бұл жоспарда жолдардың трафигі қандай, электр энергия­сына қажеттілік қандай деңгейде, құрылыс тығыздығы қалай болуы тиіс деген мәселелер қамтылады. Мастер-жоспардың пилоттық жобасы 2020-2025 жылдарға арналған абаттандыру бағдарламасына енген. Оның бірінші кезеңі – 5 мультиорталықты дамытуды көздейді. Оның ішінде ескі алаң, Бейбiтшiлiк көшесі, Бөгенбай Батыр даңғылы, Еуразия ауданы көшелерінің алаңы, Қосшығұлұлы көшесі, Әзірбаев, Қошқарбаев пен Жүргенов көшелерінің аудандары абаттандырылатын болады.

«Қала тұрғындарының өтініштері бойынша қоғамдық кеңістіктердің қажет екендігін ескере отырып, биыл оларды кеңейту бойынша ауқымды жұмыстар жүргізіп келеміз. Мәселен, Б.Момышұлы даңғылы бойымен жағалауға дейін жаяу жүргіншілер желекжолын абаттандырамыз. Толқын тәрізді аллея аумағында пинг-понг пен шахматқа арналған үстелдер, дем­алуға және әткеншек тебуге арналған көлеңкелі аймақтар орнатуды жоспарлап отырмыз. Бұл Триатлон паркін жаңа бөртегүл бағымен біріктіре отырып, эко-маршрут құруға мүмкіндік береді. Онда мыңнан астам бөртегүл көшетін отырғызамыз. Бөртегүл бақшасы болады», – деп түсіндірді қала әкімі Алтай Көлгінов.

Былтыр Триатлон саябағын ауқымды абаттандыру басталды. Сондай-ақ, қалада алғаш рет көпір алаңдары абаттандырылды. Сарайшық көшесіндегі көпірдің астында спортпен айналысуға арналған бірнеше зона ашылды, саябақ аумағында футбол алаңдары орнатылды. Биыл мұндай жұмыс­тар Триатлон мен Президент саябағы арасындағы көпір тұсында да жалғасын табуда. Мысалы, Тұңғыш Президент саябағында көлеңкелі бас­тырмалар, әткеншектер, үш субұрқақ, оның ішінде тұманды булану, орындықтар орнатылған. Алдағы уақытта өзен арқылы вело-жаяу жүргінші көпірін салу жоспарланып отыр. Бұл көпір екі сая­бақты – Тұңғыш Президент саябағы мен Есіл өзенінің бойындағы саябақты бірыңғай клас­термен біріктіруге мүмкіндік береді. Осылайша, қала тұрғындары аудандар арасында кедергісіз жүре алады. Көпірдің бойы демалыс орындарымен жабдықталмақ.

Нұр-Сұлтан
Фото: Никита Бассов

Биылғы көгалдандыру жұмыстарының ерекшелігі – парк пен сквер сияқты көрікті жерлеріміздің іргелес аумақтарын да қамтып жатқанымызда жатыр. Бұл «бетон орындар» санын азайтады. Мысалы, «Астана Опера» аумағында емен бағы, Триатлон саябағында бөртегүл бағы, Қ.Қуанышбаев атындағы Қазақ музыкалық-драма театры мен «Астана Балет» аумағында жасыл бақ пайда болмақ.

«Қазір барлық жерде ағаш отырғызылуда. Өзім де қаланы көгалдандыруға қатысамын. Қаланың барлық ауданын, соның ішінде елдімекендерді көгалдандырамыз. Ағаш отыр­ғызуға қала тұрғындары, еріктілер мен кәсіпкерлер де қатысатыны бізді қатты қуантады. Осы жылы 1 миллионнан астам ағаш, бұта мен көшет отырғызуды жоспарлап отырмыз. Қазірдің өзінде қаланың жасыл түске айналғанын, жаңа экоаймақтар мен «жасыл аралдар» пайда болғанын көруге болады. Елорданы «Нұр-Сұлтан – жайлы қала» мастер-жоспары аясында дамытудамыз. Осы жылы жалпы алғанда 160 аула мен қоғамдық кеңістікті абаттандырамыз», – деді елорда әкімі.

 

«Жасыл белдеу» жайқалып тұр.

Бүгінде Нұр-Сұлтан қаласын қоршап, қаулай өскен жасыл белдеу елорда тұрғындары мен қонақтарына таза ауа­мен тыныстауына мүмкіндік беретін орынға айналды. 1997 жылдан бері «Жасыл белдеудің» аумағы бірнеше есе кеңейді. Онда жыл сайын тал-ағаштың сан түрі отырғызылып, флора мен фау­наның дамуына қолайлы орта қалыптасты. «Жасыл белдеу» құру идеясы қаланы желден қорғауды және қолайлы экологиялық орта жасау мақсатынан шыққан. Алайда, уақыт өте қала маңындағы орманды алқап бас шаһар тұрғындары мен қонақтарының емін-еркін серуендеп, демалыс күні бой жазуына мүмкіндік беретін орынға айналып шыға келді.

Жазық даланың орманға айналуы табиғат үшін де пайдалы. Алғашында көпшілік, тіпті, табиғаттанушылардың өзі бұл жер тал егуге жарамсыз, оған ағаш өспейді деген ойда болды. Алайда біздің орманшылар мен ғалымдар бұл мәселеге жауапкершілікпен қарады. Табиғи ортаға тез бейімделетін көшеттерді іріктеп, нәтижелі экологиялық жоба жасай алды. Қаланың айналасындағы 60 мың, қала ішіндегі 20 мың гектар аумаққа ағаш егілді», – деген еді Нұрсұлтан Назарбаев 2014 жылы «Жасыл белдеуде» болған кездесулерінің бірінде.

Нұр-Сұлтан
Фото: Ерболат Шадрахов

Елбасы 2014 жылы алдағы 6 жылда орман көлемін 100 мың гектарға дейін жеткізуді мақсат етті. Сол межелі міндет орындалды. Бүгінде «Жасыл белдеу­де» 9 миллион 600 мыңнан астам ағаш пен 1 миллион 800 мың бұта жайқалып өсіп тұр. «Жасыл белдеу» қаланың экология­лық жағдайын жақсартуға ықпал етіп, елордадағы ауа сапасын көтерді. Арқа төсіндегі ақ түтек бораннан көз ашпайтын мекеннің ауа-райы қолайлы болып шыға келді. Жан-жағындағы «Жасыл белдеу» қала тұрғындары мен қонақтарын желден қорғады.

Жасыл белдеуге «Жасыл аймақ» кәсіпорнына қарасты «Аршалы», «Астана», «Батыс», «Бозайғыр», «Вячеслав», «Ерейментау», «Қызылжар» сынды орман шаруашылықтары күтім жасайды. Бір ғана «Қызылжар» орманшылығына тиесілі мемлекеттік орман қоры 12 мың гектардан асады. Орман қорындағы әр аумақта өрт қауіпсіздігінің шаралары қатаң сақталады. Кәсіпорын мамандары белдеуде орманды дала және дала аймақтарының табиғи ерекшеліктеріне сай төзімді ағаштар мен бұталар отыр­ғызылғанын айтады. Сол үшін ағаш пен бұтаның 104 түрі сыналып, 28 түрінің тұқымы өндіріске жіберілген екен. «Жасыл Аймақ» кәсіпорнының ауданы 110 гектар болатын «Ақ қайың» және 69 гектар болатын «Дамса» деп аталатын екі тұрақты суармалы орман тәлімбағы бар. Бұл тәлімбақтарда жыл сайын
8 миллионнан астам көшет пен тамыр­ланған шыбық өсіріледі. Кейіннен бұл көшеттер Нұр-Сұлтан қаласы аумағындағы белдеуге отырғызылады.

«Жасыл белдеуде» венгр бөртегүлі, кәдімгі қарағай, үйеңкі жапырақты, қайыңның бірнеше түрі мен терек сияқты солтүстік өңірлердің климаттық жағдайларына бейімделген ағаштарды кезіктіруге болады. Осыдан 11 жыл бұрын отырғызылған ағаштардың биіктігі қазір 6-7 метрге жетті.

«Жыл сайын белдеудің аумағындағы 5 мың гектар жерге көшет отырғызылады. Белдеу жобасы қолға алынғаннан бергі аралықта 90 мың гектардан астам орман отырғызылды. Нұр-Сұлтан қаласының аумағын қоршап, оңтүстік, солтүстік, батыс пен шығыс бөліктерінде орман пайда болды. Қыс басталғанда орманшылар қылқан жапырақты жас ағаштарды қорғау жұмыстарына кіріседі. Орман аумағынан талды заңсыз кесу үшін жауапкершілік қарастырылған. Сондықтан тұрғындар осы заңды бұзбайды», – дейді орманшылық өкілі Жанайдар Теміров.
Маман «Жасыл белдеуге» көшеттер 10-25 сәуір аралығында отырғызылатынын айтады. Жидек теру маусымы кезінде белдеуге келіп жидек теретіндердің қарасы қалың. Белдеу тұрғындардың алаңсыз демалысына арналғандықтан мұнда қарақат жинау­ға тыйым салынбайды.

Нұр-Сұлтан қаласының әкімдігі қазір белдеу аумағында қырғауылдарды көбейту үшін қырғауыл ареалын кеңейту және реконструкциялау жұмыс­тарының жүргізіліп жатқанын айтады. Қырғауыл өсіру белдеудегі зиянкес жәндіктермен нәтижелі күресуге мүмкіндік береді.

Қырғауылдан бөлек, «Жасыл белдеу» аумағында ақ пен сұр кекілік сынды құстармен бірге түлкі, қоян, қарсақ, елік, қабан сынды жан-жануарды көптеп кезіктіруге болады. Қабандар жайылатын «Вячеслав» орман шаруа­шылығында аң аулау­ға тыйым салынады.

EXPO
Фото: Ерболат Шадрахов

«Тұрғындардың «Жасыл белдеу» аумағын аралауына жағдай жасау мақсатында мұнда велосипедшілерге арналған жол төселді. «Жасыл белдеудің» оңтүстік-батыс бөлігінде тұратын тұрғындар орман ішін велосипедпен аралай алады. Сондай-ақ, жеке кәсіпкерлер велосипедті жалға алу қызметін де ұсынады», – дейді «Астана орманы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің күзет және қорғау учаскесінің бастығы Қанатбек Абылайхан. Қазіргі таңда белдеу аумағында атпен серуендеуге арналған жол әзірленіп жатыр. Сонымен қатар, Нұр-Сұлтан қаласының әкімдігі «Жасыл белдеудің» аумағына скейт­бординг пен футбол алаңы және теннис кортын салу жоспарда бар екенін айтады. Мұнан бөлек балаларға арналған ойын алаңдары да орнатылмақ.

Жақында ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы елорданың «Жасыл белдеуіне» ұлттық саябақ мәртебесін беру мәселесін зерделеуді тапсырды. Қазір бұл мәселе бойынша өкілетті органдар жұмыс жүргізіп жатыр. Сол арқылы елорданы дамытудың жоспарына түзетулер енгізіліп, шаһар аумағындағы бос жатқан жерлерде сән-салтанаты жарасқан ғимараттар, әлеуметтік нысандар мен тұрғын үйлер бой көтермек.