سۋدىڭ دا سۇراۋى بار

MM8429_20160307_30359

وگاللالا سۋلى دەڭگەيجيەگى (Aquifers) اقش-تىڭ ورتالىق-باتىس ايماعىن ەلدى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن وڭىرگە اينالدىردى. ال ونىڭ سۋى تاۋسىلعاندا نە بولار ەكەن؟!

اۆتورى: لاۋرا پاركەر

فوتو: رەندي ولسون

كانزاس پرەريياسىنداعى ەگىن سۋعاراتىن ۇڭعىماعا بولات ولشەۋىشتى لاقتىرعان ەدىم، ول تەرەڭگە قاراي زۋىلداپ تۇستى. بۇنى كورگەن براۋني ۋيلسون «تاماشا!» دەپ ايقاي سالدى.

نەبراسكاداعى يمپەريال قالاسىنىڭ ماڭى. تاۋداي بولىپ ۇيىلگەن استىق مال بورداقىلاۋ الاڭىنا تاسىمالدانۋ ۇشىن قاپتالىپ جاتىر. سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن جەم ىرى قارا ۇشىن ارنايى وسىرىلەدى. جينالعان 130 مىڭ توننا استىق، 50 مىڭ باس مالعا جىل بويى ازىق بولماق.

نەبراسكاداعى يمپەريال قالاسىنىڭ ماڭى. تاۋداي بولىپ ۇيىلگەن استىق مال بورداقىلاۋ الاڭىنا تاسىمالدانۋ ۇشىن قاپتالىپ جاتىر. سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن جەم ىرى قارا ۇشىن ارنايى وسىرىلەدى. جينالعان 130 مىڭ توننا استىق، 50 مىڭ باس مالعا جىل بويى ازىق بولماق.

ۇڭعىما ورتالىق امەريكاداعى الىپ جەراستى سۋ قويماسى – وگاللالا سۋلى دەڭگەيجيەگىن­دە ورنالاسقان. بىز ونىڭ كۇيىن باعالاۋ ۇشىن كەلگەن ەدىك. ولشەۋىشتىڭ سۋعا دەيىنگى ۇزىن­دىعى – 60 مەتر. سوعان قاراعاندا بىلتىردان بەرى سۋ 30 سانتيمەترگە تومەندەگەن. قۇدىقتا سۋ سارقىلۋعا جاقىن. «بۇل ۇڭعىمانىڭ سۋى جاز بويى ەگىن سۋعارۋعا جەتپەيدى»، – دەيدى ۋيلسون.

بوزعىلت اسپان استىنداعى ۇشى-قيىرى جوق سايىن دالادا بىز عانا جۇرمىز. اسپاندا شوكىمدەي بۇلت جوق، جازىقتا اعاش تا كورىن­بەيدى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1200 مەتر بيىكتەمىز. ايماقتىڭ «بيىك جازىق» (the High Plains) دەپ اتالۋى دا وسىعان بايلانىستى. ۋيلسون تەز قۇبىلاتىن تابيعاتقا ساقاداي ساي. دەگەن­مەن، 1930 جىلدارى شىعىستان اتلانت مۇحي­تىنا دەيىن توقتاۋسىز ۇيىتقىپ، كەمەلەردى توپىراققا تولتىراتىن شاڭدى داۋىل قازىر مۇلدەم جوق دەۋگە بولادى. ارت جاعىمىزدا بولاتتان جاسالعان ۇرشىق تارىزدى سۋ شاشقىش قوندىرعى سۇرعىلت توپىراقتىڭ ۇستىندە سو­رايىپ تۇر. قۇددى، قىسقى ۇيقىعا كەتكەن الىپ جاندىك سەكىلدى.

ۋيلسون كانزاس گەولوگييالىق زەرتتەۋ ورتا­لىعىنىڭ گيدرولوگى. سونىمەن قاتار ول با­تىس كانزاستاعى سۋلى دەڭگەيجيەكتىڭ سارقىلۋ سەبەبىن زەرتتەيتىن توپتىڭ مۇشەسى. اياق استى­مىزداعى سۋ سوناۋ مۇز داۋىرى زامانىنداعى كەۋەكتى تاۋ جىنىستارىندا 15 مىڭ جىل بويى جيناقتالعان. سوڭعى الپىس جىلدا سۋشاشقىش قوندىرعىنىڭ سالدارىنان جاڭبىر مەن قار سۋى جەرگە سىڭىپ ۇلگەرمەستەن وگاللالانىڭ سۋى سورىلىپ، پايدالانىلىپ كەلدى. ناتيجەسىندە، كانزاستىڭ باتىس اۋداندارىندا دەڭگەيجيەك سۋى 60 پايىزدان استامعا ازايعان. كەيبىر بولىكتەرىندە تىپتى سۋ سارقىلۋعا جاقىن. قازىر دە جاۋىن-شاشىنعا قاراماستان سۋ تارتىلۋ ۇستىندە. ماسەلەن، 2015 جىلى جاۋىن-شاشىن مولشەرى ادەتتەگىدەن 50-100 پايىز جوعارى بولعانىمەن، سۋ قويمالارىنداعى سۋ دەڭگەيى تومەندەپ كەتكەن.

كانزاستىڭ گاردەن-سيتي قالاسىنىڭ ماڭىندا فەرمەرلەر سيىرلاردى قوراعا قاراي ايداپ جۇر. جەراستى سۋىنىڭ مولدىعى وڭتۇستىك بيىك جازىقتى الەمدىك مال بورداقىلايتىن ورتالىققا اينالدىردى. 113 گرامدىق بىر عانا گامبۋرگەر ۇشىن، ياعني بىر سيىردى كۇتىپ-باپتاپ، ەتىن وڭدەۋگە جىبەرۋ ۇشىن 1740 ليتر سۋ جۇمسالادى.

كانزاستىڭ گاردەن-سيتي قالاسىنىڭ ماڭىندا فەرمەرلەر سيىرلاردى قوراعا قاراي ايداپ جۇر. جەراستى سۋىنىڭ مولدىعى وڭتۇستىك بيىك جازىقتى الەمدىك مال بورداقىلايتىن ورتالىققا اينالدىردى. 113 گرامدىق بىر عانا گامبۋرگەر ۇشىن، ياعني بىر سيىردى كۇتىپ-باپتاپ، ەتىن وڭدەۋگە جىبەرۋ ۇشىن 1740 ليتر سۋ جۇمسالادى.

بىز وڭتۇستىك داكوتادان تەحاسقا دەيىن سو­زىلىپ جاتقان وگاللالا ايماعىنىڭ سۇرلەۋ جولدارىمەن 8 000 شاقىرىمدى ەڭسەرەيىك دەدىك. ساپار بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى وركەندەگەن بىرقاتار وڭىردى بايقادىم. مۇن­دا جىل سايىن كەمىندە 20 ميلليارد دوللار تابىس الۋعا بولادى. اقش-تاعى استىق پەن ىرى قارانىڭ بەستەن بىر بولىگى وسى وڭىردە وسەدى.

دەگەنمەن، فەرمەرلەردىڭ الدىندا قيىن تاڭداۋ تۇر. دەڭگەيجيەكتىڭ عۇمىرىن ۇزارتۋ ۇشىن ولار سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋى تيىس. ال تابىستى ارتتىرۋ ۇشىن ونسىز دا سارقىلۋعا شاق قالعان سۋدى وڭدى-سولدى پايدالانۋدى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. كەيبىرەۋلەر بۇل ماسەلەنى ۇرانداتۋدى قولدامايدى. الايدا، دەڭگەيجيەك سۋالاتىن بولسا، ونىڭ سالدارى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا نارىعىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتەتىنى انىق. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى­نىڭ ەسەبى بويىنشا، الداعى ون جىلدا توعىز ميللياردتان استام ادامدى تاماقتاندىرۋ ۇشىن الەمدەگى ازىق-تۇلىك وندىرىسىن 60 پايىزعا كوتەرۋ كەرەك.

سولتۇستىك امەريكاداعى ەڭ ۇلكەن سۋلى دەڭ­گەيجيەك قانا ەمەس، دۇنيە جۇزىندە – ازييا­داعى، افريكاداعى جانە تاياۋ شىعىستاعى الىپ جەراستى سۋ قويمالارى دا تارتىلىپ بارادى. وڭتۇستىك وگاللالانىڭ قايتا جان­دانۋى ەكىتالاي. ال سارقىلعان سۋدىڭ ورنىن تولتىرۋعا مىڭداعان جىل كەتەرى انىق.

كۇن سايىن ەكى جاسار اننالەا گارسيانى اناسى كريستال قالادان شەلەكتەپ تاسىعان سۋمەن شومىلدىرادى. نيۋ-مەكسيكاداعى كلوۆيس قالاسىنىڭ شەتىندەگى وتىزعا جۋىق وتباسىنىڭ ۇڭعىمالارى سۋالىپ قالعان.

كۇن سايىن ەكى جاسار اننالەا گارسيانى اناسى كريستال قالادان شەلەكتەپ تاسىعان سۋمەن شومىلدىرادى. نيۋ-مەكسيكاداعى كلوۆيس قالاسىنىڭ شەتىندەگى وتىزعا جۋىق وتباسىنىڭ ۇڭعىمالارى سۋالىپ قالعان.

«بۇنىڭ سوڭى ورنى تولماس قاتەرگە اينا­لۋى ىقتيمال، – دەيدى NASا-نىڭ رەاكتيۆتى قوزعالىس زەرتحاناسىنىڭ باس گيدرولوگى دجەي فاميگليەتتي. ول الەمدەگى ەڭ ۇلكەن 37 سۋلى دەڭگەيجيەكتەگى وزگەرىستەردى جەر سەرىك ارقىلى زەرتتەيدى. – ازىق-تۇلىك وندىرىسىن بىر قالىپتا ۇستاۋ ۇشىن جەر استى سۋىن ۇنەمدەۋ كەرەك. بىراق ۇنەمدەپ جاتقان جوقپىز. وگال­لالا سۋىنىڭ تارتىلۋى اقش پەن جاھاندىق تاماق وندىرىسىنە قالاي اسەر ەتەر ەكەن؟ وسى سۇراققا جاۋاپ بەرۋىمىز قاجەت».

«بۇنىڭ سوڭى قاتەرگە اينالۋى مۇمكىن. وگال­لالا سۋىنىڭ تارتىلۋى اقش پەن جاھاندىق تاماق وندىرىسىنە قالاي اسەر ەتەر ەكەن؟!».

دجەي فاميگليەتتي، NاSا-نىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى

ۋيلسوننىڭ ايتۋى بويىنشا، كولورادو شتاتىنان شىعىسقا قاراي 30 شاقىرىم جۇرىپ توقتادىق. وگاللالا تۇرعىندارى مۇنداعى سۋدى كوبىنەسە لاي نەمەسە تۇنىق دەپ سيپات­تايدى. بۇل سۋلى دەڭگەيجيەكتى سيپاتتاۋدىڭ قاراپايىم عانا جولى. ويتكەنى وگاللالانىڭ وزى –قيىرشىق تاس، لاي، قۇم جانە توپىراق ارالاسقان الىپ «سورعىش». ونىڭ قاتپارلارى سۋعا تولى. ۋيلسوننىڭ ايتۋىنشا، ەگەر جەردىڭ بەتكى بىر قاباتىن كىلەم سەكىلدى تۇرىپ جينا­ساق، استىنداعى سورعىشتى ار تۇرلى كولەمدەگى شۇڭعىلدارى بار جۇمىرتقا قورابىنا ۇقسا­تۋعا بولادى. نەبراسكانىڭ باتىس اۋداندارى­نا قاراستى وگاللالا سۋعا باي. مۇندا سورعىش جەر بەتىنەن 300 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن سو­زىلىپ جاتىر. دەمەك، ونىڭ سۋى لايلى. ال بىز جۇرگەن كانزاستىڭ باتىسىندا تازا سۋ مەن لاي سۋدىڭ اراسىن بىرنەشە شاقىرىم عانا بولىپ تۇر.

«تابىستى بولۋ – اتا-باباڭنىڭ قاي جەرگە قونىس تەپكەنىنە نەمەسە جەردى قاي اۋداننان ساتىپ العانىنا بايلانىستى»، – دەيدى ۋيلسون.

تۇسكە تامان قىستىق بيداي وسىرۋمەن اينا­لىساتىن «Mai Farms» وتباسىلىق كاسىپورنىنا كەلدىك. ماي اۋلەتى – رەسەيدەن كەلگەن نەمىستەر. ولار سوناۋ شاڭدى داۋىل جيى بولاتىن جىلدارى گريلي وكرۋگىنە كوشىپ كەلگەن. جۇرت­پەن بىرگە كاليفورنيياعا قاراي ۇدەرە كوشۋگە قاراجاتتارى بولماپتى. العاشقى جىلدا­رى قۋاڭشىلىق بولىپ، شىعىنعا باتقان. 30 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ەكىنشى فەرماسى امان قالىپ، سونىمەن جان باققان ەكەن. بيلل ماي 1936 جىلى سول جەردە دۇنيەگە كەلگەن. قازىر دە سوندا تۇرادى. بىز ولشەگەن العاشقى سۋ ۇڭعىماسىن 1948 جىلى مايدىڭ اكەسى فەر­ماسىن قۇرعاقشىلىقتان امان الىپ قالۋ ۇشىن بۇرعىلاعان ەكەن. ول كەزدە مينۋتىنا 3 800 ليتر سۋ سورىلىپتى. مۇنداي قارقىنمەن جار­تى كۇندە وليمپيادالىق حاۋىزدى تولتىرۋعا بولاتىن. الايدا ماسەلە ۇڭعىما سۋىنىڭ دەڭگەيىندە ەمەس. ماي 16 جىلدا وسى ۇڭعىما­نىڭ سۋىمەن ەگىستىكتى بىردە-بىر رەت سۋعارماعان ەكەن. ەسەسىنە، كورشىلەرى وزدەرىنىڭ ۇڭعىما­لارى ارقىلى سۋدى كوپ پايدالانىپ، سونىڭ سالدارىنان مايدىڭ ۇڭعىماسىنداعى سۋ جىل سايىن 30 سانتيمەترگە ازايىپ وتىر. «كەلەسى كوشەدەگى كورشىمىز جۇگەرى وسىرەدى»، – دەيدى ول. جۇگەرى وسىرۋ ەداۋىر تابىس تۇسىرگەنمەن، ول سۋدىڭ ناعىز «جاۋى». مايدان بۇعان قا­تىستى قانداي شارا قولداناتىنىن سۇرادىم. «ەشقانداي» دەپ قىسقا قايىردى ول. ۇڭعى­ماداعى سۋدىڭ بارىبىر سارقىلاتىنىن بىلەتىن بيلل: «سۋدى پايدالانۋ تۋرالى زاڭنامادان دا ەش ناتيجە شىقپايدى»، – دەيدى.

ماي ۇڭعىماداعى سۋ تاۋسىلا قويماس دەگەن ۇمىتپەن 20 جىل بويى قۋاڭشىلىققا ۇشى­راعان ايماقتا ەگىن ەگىپ كەلدى. ول ماعان 1976 جىلعى «كانزاستىڭ ۇزدىك فەرمەرى» دەگەن اتاق العانى تۋرالى جازىلعان سارعايعان گازەتتى ۇسىندى. سوسىن «وسى توڭىرەكتەگى سۋ مولشەرى جەتكىلىكسىز» ەكەنىن تاعى ەسكەرتتى. بۇنى جالعىز ماي عانا ايتىپ وتىرعان جوق. دەڭگەيجيەكتە­گى سۋدىڭ سارقىلۋى جونىندەگى مالىمدەمەلەر 1930 جىلى پرەزيدەنت فرانكلين رۋزۆەلت­تىڭ ۇلى جازىق كوميتەتىنە شاڭدى داۋىلدار­دىڭ سەبەبىن انىقتاۋ تۋرالى تاپسىرماسىنان باستاۋ الادى. تىپتى، سول كەزدە كوميتەت اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسىنداعى قارا­ما-قايشىلىقتى اتاپ كورسەتكەن ەكەن.

نەبراسكانىڭ ۆۋد ريۆەر قالاسىنىڭ ماڭى. اسپاندا نايزاعاي ويناپ، 413 مىڭعا جۋىق ۇزىن، قىزىلباس كانادا تىرنالارى قيقۋلاپ، دەڭگەيجيەكتەن نار الاتىن پلاتتە وزەنىنىڭ تاياز جەرىنە كەلىپ قوندى.

نەبراسكانىڭ ۆۋد ريۆەر قالاسىنىڭ ماڭى. اسپاندا نايزاعاي ويناپ، 413 مىڭعا جۋىق ۇزىن، قىزىلباس كانادا تىرنالارى قيقۋلاپ، دەڭگەيجيەكتەن نار الاتىن پلاتتە وزەنىنىڭ تاياز جەرىنە كەلىپ قوندى.

كۇردەلى گيدرولوگييالىق جاعدايمەن قا­تار قۇقىقتىق ساياسات پەن اۋىل شارۋاشىلىق ۇدەرىستەرى اراسىنداعى قايشىلىقتار وگاللا­لانىڭ سەگىز شتاتىندا دەڭگەيجيەكتى ساقتاۋدان گورى وعان بۇرعى سالۋعا يتەرمەلەيدى. شتاتتار­دا جىل سايىن قانشا سۋ سورىلاتىنى تىركەلىپ، سول ارقىلى پايدالانۋ مولشەرى باقىلانادى. الايدا، سۋدى پايدالانۋدى ازايتۋ وڭاي ەمەس. ماسەلەن، كانزاس پەن نەبراسكاداعى جەراستى سۋى حالىقتىڭ يەلىگىندە. باستى پروبلەما – جاعدايى مۇشكىل اۋدانداردا قاعاز جۇزىندەگى سۋدىڭ مولشەرى جەردەگى سۋدىڭ قورىنان اسىپ تۇسۋىندە بولىپ وتىر.

تەحاستىڭ سۋ زاڭناماسى ايتارلىقتاي وزگە­شە. جەراستى سۋى مەملەكەت مەنشىگىندە ەمەس. تەحاستىقتار جەر استىنداعى سۋدى قالاعاندا­رىنشا الادى.

نويابر-ماستەر-102

سۋارمالى جەر وتە باعالى، تابىسى دا مول. سونداي-اق، داندى داقىل ساتۋشىسىنان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكاسىنىڭ دەلدالدا­رىنا، بانكيرلەرگە، ساقتاندىرۋشىلارعا جانە جەر قوجايىندارىنا دەيىن سۋدى سورىپ پايدا­لانۋعا ماجبۇر. كانزاستاعى سابلەتت اۋدانى­نىڭ تۇرعىنى، فەرمەرلەردىڭ بەسىنشى بۋىنى دجەي گرەتسون: «بىز ۇلكەن ىس تىندىردىق»، – دەيدى. ال ونىڭ كانزاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اە­روعارىش ينجەنەريياسى فاكۋلتەتىندە وقيتىن تۇڭعىش ۇلى «فەرمەرلەردىڭ التىنشى بۋىنى اتانىپ، وتباسىلىق كاسىپتى جالعاستىرعاننان گورى مارسقا ۇشۋ تيىمدىرەك» دەپ ەسەپتەي­دى. «وگاللالا سۋىن سارقىپ جاتقانىمىزدى بىلەمىز. بىراق ميكروەكونوميكالىق ماسەلە­لەردى ويلايتىنىمىز سونشا، وعان جوعارى دەڭگەيدە قاراي الماي كەلەمىز».

وڭتۇستىككە بەت العان سايىن شاراسىز­دىقتى سەزىنىپ، دەگبىرىم قاشادى. «رەتتەلمەلى سارقىلۋ» دەگەن سوز تىركەسى مۇندا ايماقتىق ديالەكتىگە اينالا تۇسكەن. بارعان جەرىم­دە ادامداردان ەندى الداعى ۋاقىتتا نە بولاتىنىن جانە قانداي شارا قولداناتىن­دارىن سۇرادىم. كوبى كەلەسى ۇرپاققا جەتپەستەن سۋ تارتىلادى دەپ الاڭدايدى. الايدا كۇرمەۋى قيىن ماسەلەنىڭ الدىن الاتىن شەشىم جوقتىڭ قاسى. كەيبىرى ۇڭعىمالارعا ۇمىت ارتادى. بىر سۋ مامانىنىڭ وزى: «بىراز فەرمەر سۋدى مەنشىك­تەپ العان. ولار سۋدى كومىر سيياقتى تاۋسىلعان­شا سورا بەرەمىز دەپ ويلايدى» – دەپ ايتىپ قالدى. سيىر فەرمالارى سەكىلدى بىرقاتار شارۋاشىلىقتار قۇرعاقشىلىققا توتەپ بەرۋى مۇمكىن. جۇگەرىنى دە جاڭبىرى جەتكىلىكتى باسقا شتاتتاردا وسىرۋگە بولادى. دەگەنمەن، باستى ۇمىت – تەحنولوگييادا. فەرمەرلەر ماعان داقىل­داردى سۋعارعاندا پايدالانىلعان سۋ مولشەرىن دالمە-دال ەسەپتەيتىن iPhone باعدارلاماسىن كورسەتتى. كانزاستاعى كولبي قالاسىنىڭ تۇرعى­نى لون فروم 12 مىڭ گەكتار جەرگە بيداي مەن جۇگەرى ەگەدى. ولاردى جىل سايىن سۋعارۋعا 7،5 ميلليون ليتر سۋ كەتەدى ەكەن. قول استىنداعى جۇمىسشىلارىنىڭ بىرى – IT مامانى، استىقتى ساقتاۋ تۋرالى مالىمەت جينايدى.

نويابر-ماستەر-103

فەرمەرلەر ۇڭعىمالار تارتىلىپ قالسا، تابىس كولەمىنىڭ ازايۋۋىن بولدىرماۋ ۇشىن بيىك جازىقتا (the High Plains) سارقىلماي­تىن رەسۋرس رەتىندە جەلدىڭ الەۋەتىن دە كا­دەگە جاراتۋدا. جەل تۋربينالارى جاڭادان ىسكە قوسىلعان بىرنەشە اۋداندى باسىپ وتتىم. تەحاستىڭ فرايونا قالاسىنىڭ سىرتىندا، لاببوكتىڭ سولتۇستىك-باتىسىنا قاراي «ۋەسلي بارنەت ەنەرگەتيكا كومپانيياسىنان» جەلدى پايدالانۋ قۇقىعىن ساتىپ العان. اربىر تۋربي­نانىڭ جىلدىق قۇنى 10 مىڭ دوللار. «قالاي بولعاندا دا، بۇدان ارى سۋعارا المايمىز. كەي ادامدار ۇشىن جەلدىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ – جالعىز شەشىم»، – دەيدى ول.

وگاللالا دەڭگەيجيەگىنىڭ ورتالىق بولىگى سارقىلۋدىڭ الدىندا تۇر. بۇل ايماق سول­تۇستىككە قاراي 725 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان تەحاس دوڭەسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. لاببوكتان كانزاس-نەبراسكا شەكاراسىمەن تۇيىسەدى. ول جاقتا دا سارقىلۋدىڭ جاڭا كە­زەڭى باستالۋدا.

كليماتتىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى دەڭگەيجيەكتىڭ تارتىلۋى ەكى ەسەلەنەدى. عا­لىمداردىڭ بولجاۋىنشا، الداعى ۋاقىت­تا قۇرعاقشىلىق جيى قايتالانۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە كانزاستىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى فەرمالار­دا كەشكى تەمپەراتۋرا ادەتتەگىدەن جوعارى. ىرى قارا مال دا سالقىن جىلدارمەن سالىستىرعاندا سۋدى كوبىرەك ىشە باستايدى. كوپتەگەن ورىنداردا سۋارمالى ەگىستىك جويىلادى. شاعىن قالالار دا توقىرايدى. قازىردىڭ وزىن­دە بيىك جازىقتاعى كوپتەگەن قالاشىقتار قۇل­دىراۋعا شاق تۇر.

سۋلاندىرۋ داۋىرى كوپ ۇزاماي «ۇلى سارقىلۋ كەزەڭىنە»اينا­لۋى مۇمكىن. بيىك جازىقتا ادام قولىمەن جاسالعان اپات، ياعني «جاپپاي جەر يگەرۋ» كەزەڭى قايتالانۋى ىقتيمال.

سۋلاندىرۋ داۋىرى كوپ ۇزاماي «ۇلى سارقىلۋ كەزەڭىنە» اينالۋى مۇمكىن. بيىك جازىقتا ادام قولىمەن جاسالعان اپات، ياعني «جاپپاي جەر يگەرۋ» كەزىندە 2،1 ميلليون گەكتار اۋماقتا شوپ وتالعان. «ەندى ەكى ۇرپاق اۋىسقاننان كەي­ىن ادامدار ارتقا كوز تاستاپ «سول كەزدە وسى­لار نە ويلادى ەكەن؟» دەپ ايتاتىن شىعار»، – دەيدى توپيكاداعى ۋوشبۋرن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى، سۋ زاڭناماسىنىڭ ساراپشىسى بۋرك گريگس.

MM8429_20150609_09716

بيداي القابىنداعى شەڭبەرلەر

كانزاستىڭ فينني اۋدانىنداعى بيداي جانە باسقا دا وسىمدىك القاپتارىنا سۋ شاشقىش قوندىرعىلار شەڭ­بەر سىزعان. وزدىگىنەن اينالاتىن ولار شارۋاشىلىقتى جانداندىرىپ، كوپتەگەن جەردى ناتيجەلى سۋعارۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. دەڭگەيجيەك سۋى ازايىپ بارا جاتقاندىقتان كەيبىر فەرمەرلەر شەڭبەرلەردى جارتىلاي عانا سۋعارادى. جالپى، اربىر قوندىرعى مينۋتىنا 1500 ليتر سۋ شىعارا الاتىن ۇڭعىماعا جالعانۋى تيىس.

1972 جانە 2015 جىلدارى (تومەندە) عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر گاردەن سيتي مەن كانزاستىڭ سابلەتت قالاسىنىڭ اراسىنداعى ەگىستىكتەگى وزگەرىستەردى كورسەتەدى. تىك تورتبۇرىشتى ەگىستىكتەر شەڭبەرلى بيداي القاپ­تارىنا اينالعان.


1800 جىلدارى مەملەكەتكە بيىك جازىق تيىمسىز بولدى. قارلى بوران، تورنادو جانە جىلۋ تولقىندارى قاۋىپ توندىردى. شەلەكتەپ جاۋعان جاڭبىر سەلگە ۇلاساتىن. 1820 جىلعا قاراي نەبراسكا، كانزاس جانە وكلاحوما شتات­تارىنىڭ ايماعى كارتالاردا ۇلى امەريكا شولى دەگەن اتاۋمەن كورسەتىلەتىن. سول تۇستا اقش اسكەري زەرتتەۋ ەكسپەديتسيياسىنىڭ مۇشە­سى: «بۇل جەر ەگىنگە جارامسىز ەكەنىن كەسىپ اي­تامىز، شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىنداردىڭ ومىر سۇرۋىنە مۇلدەم قولايسىز» دەگەن. ارزان جەر تەلىمىنە جانە تەمىرجول كومپانييالارى­نىڭ كليماتتىق قولايسىزدىقتى جاسىرعان ۇسىنىستارىنا قىزىققان ادامدار باتىسقا ۇدەرە كوشتى. تەحاستىڭ پلەينۆيۋ قالاسىنا جاڭادان كەلگەندەر پويىزدان شىعىپ، بىردەن كولدەگى قايىقتارعا كوز تاستادى. كول ۇڭعىما­داعى سورعى بۇزىلعانعا دەيىن بەس جىل بويى حالىق يگىلىگىندە ەدى. كەيىننەن «جاپپاي جەر يگەرۋ» ناۋقانى باستالدى. ديقاندار دالانى بيداي القابىنا اينالدىرىپ، ەگىن سەبىلگەن جەرگە جاڭبىر مىندەتتى تۇردە جاۋادى دەگەن قاتە سەنىمنىڭ جەتەگىندە جۇردى.

قاتە تۇسىنىكتىڭ جانە بىرى – فەرمەرلەر جەر استىندا نەنىڭ بار ەكەنىن بىلسە، سونى الۋعا ۇمتىلاتىن. ولار بىلدى. كوپتەگەن فەرمالار­دا جەل ديىرمەنىنەن قۋات الاتىن سۋ سورعىش ۇڭعىمالار پايدا بولا باستادى. ويتكەنى، تۇرعىنداردا تەرەڭىرەك بۇرعىلاۋ مۇمكىندىگى جوق ەدى، كوپ كولەمدەگى سۋدى اتتىڭ كۇشىمەن تارتىپ شىعارۋ وڭاي بولمادى. 1950-جىلدا­رى ىرى كولەمدى سۋ ايداۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ۇشىن اۋىلدارعا ەلەكتر تارتىلدى، ديزەلدى سورعى­لار ورناتىلدى. كەيىن سۋ شاشقىش قوندىرعى شىعىپ، بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىنا تىڭ سەر­پىن بەردى. 1949 جىلى جازىقتاعى سۋارمالى ەگىستىك كولەمى 850 مىڭ گەكتاردى، 2005 جىلى 6،2 ميلليون گەكتاردى قۇرادى.

ورتالىق نەبراسكاداعى كالامۋس وزەنىندە مال سۋعاراتىن استاۋلارمەن جۇزۋ – تۋريستەر اراسىنداعى تانىمال دەمالىس تۇرى. وگاللالا سۋىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى نەگىزىن قۇرايتىن جەراستى سۋى سانداعان قوندىرعىلار¬دى، جىلعالاردى جانە وزەندەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى.

ورتالىق نەبراسكاداعى كالامۋس وزەنىندە مال سۋعاراتىن استاۋلارمەن جۇزۋ – تۋريستەر اراسىنداعى تانىمال دەمالىس تۇرى. وگاللالا سۋىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى نەگىزىن قۇرايتىن جەراستى سۋى سانداعان قوندىرعىلار¬دى، جىلعالاردى جانە وزەندەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى.

وگاللالا سۋىنىڭ ارقاسىندا كانزاس استىق وندىرۋدەن الدىڭعى قاتارعا شىقتى. وڭتۇستىك-باتىس كانزاس جانە تەحاس دوڭەسىندە ەتانول وندىرىسى مەن سيىر فەرمالارى، جۇگەرى شارۋاشىلىعى دامىدى. ىرى قاساپحانالار جانە سۇت زاۋىتتارى كانزاسقا، وكلاحوماعا جانە تەحاسقا كوشىرىلدى. ىرىمشىك زاۋىتتارى دا اۋىستى. سولتۇستىك امەريكاداعى ەڭ ۇلكەن ىرىمشىك زاۋىتتارىنىڭ بىرى نيۋ-مەكسيكو­نىڭ كلوۆيس قالاسىنىڭ شەتىندە، دەڭگەيجي­ەكتىڭ باتىس بولىگىندە ورنالاسقان بولاتىن. ول جاققا بارعانىمدا الەمدەگى ەڭ ىرى زاۋىت دەگەن اتاق ۇشىن 140 ميلليون دوللاردىڭ يگەرىلىپ جاتقانىن كوردىم.

وگاللالاعا قاۋىپ توندىرەتىن بىردەن-بىر فاك­تور – مال ازىعى جانە جۇگەرىدەن جاسالاتىن ەتانول. ەكەۋى دە – سۋدىڭ جاۋى. ايتسە دە، دەڭ­گەيجيەكتىڭ تاريحى تۋرالى جازعان «كوگىلدىر وگاللالا» اتتى شىعارمانىڭ اۆتورى ۋيليام ەشۋورس وگاللالانى مۇنداي كۇيگە جەتكىزگەن ماقتا مەن جۇگەرى عانا ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. «ارينە، سۇت زاۋىتتارىنىڭ دا، ماقتانىڭ دا، جۇگەرىنىڭ دە قاتىسى بار. جوڭىشقا، تارى، ىرى قارا مال، سۋ شاشقىش قوندىرعىلار دا مول سۋدى قاجەت ەتەدى. ال وگاللالانىڭ سۋى شەكتەۋلى. سۋ بارلىعىنا جەتكىلىكتى بولۋى تيىس. جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان ارقايسىسى سۋدى وزىنە قاجەتتى مولشەردە العىسى كەلەدى».

جەر بەتىندەگى بارلىق قۇرلىقتا دا سۋلى دەڭگەيجيەكتەر بار. ونىڭ كەيبىرى وگاللا­لادان دا ۇلكەن. 21-عاسىردىڭ باسىندا الەم حالقىنىڭ ۇشتەن بىرى اۋىز سۋ مەن شارۋاشىلىق ۇشىن دەڭگەيجيەكتەرگە تاۋەلدى بول­دى. سولتۇستىك قىتاي جازىعىندا دەڭگەيجيەك بەيجىڭ مەن ونىڭ اينالاسىنداعى اۋداندار­دىڭ 117 ميلليون تۇرعىنىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. وسىعان ۇقساس گانگ براحماپۋترا جانە ۇندى سۋ قويمالارى حالىق سانىنىڭ وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. 2022 جىلعا قاراي ۇندىستان دۇنيە جۇزىندەگى حالقى ەڭ تىعىز ورنالاسقان ەل اتانىپ، قىتايدى ارتتا قالدىرۋى مۇمكىن.

دەگەنمەن، بارلىق جەردەگى جاعداي بىردەي. الەمنىڭ شاپشاڭ دامىپ جاتقان ارى حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەرىندەگى دەڭگەيجي­ەكتەر دە قارقىندى تۇردە پايدالانىلۋدا. جەردىڭ گراۆيتاتسييالىق تارتىلىس كۇشىنىڭ وزگەرىستەرىن باقىلاعان NاSا جەر سەرىك­تەرى الەمدەگى 37 ىرى دەڭگەيجيەكتىڭ 21-ى شە­گىنە جەتكەنىن انىقتادى. كاليفورنيياداعى قۇرعاقشىلىق ورتالىق اڭعار دەڭگەيجيەگىن­دەگى سۋدىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەپ سوققان. ال ۇندىستان قازىرگى تاڭدا باسقا ەلدەرگە قاراعان­دا جەر استى سۋىن كوپ مولشەردە ارى جىلدام قارقىندا تۇتىنىپ كەلەدى.

تەحاستىڭ لاببوك قالاسىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى 103 جىلدىق تاريحى بار مالشۋ اۋدانىندا كاسىپ باياۋ جىلجيدى. وگاللالا دەڭگەي¬جيەگىنە قاراستى شاعىن قالاشىقتار تىرشىلىك ۇشىن ارپالىسۋدا.

تەحاستىڭ لاببوك قالاسىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى 103 جىلدىق تاريحى بار مالشۋ اۋدانىندا كاسىپ باياۋ جىلجيدى. وگاللالا دەڭگەي¬جيەگىنە قاراستى شاعىن قالاشىقتار تىرشىلىك ۇشىن ارپالىسۋدا.

ساۋد ارابيياسى – قوردى اسىرا پايدالانۋ­دىڭ ناقتى مىسالى بولا الادى. مۇناي ون­دىرۋ ۇشىن 600 مەتر تەرەڭدىككە بۇرعى سالعان ساۋدييالىقتار الىپ ارابييا دەڭگەيجيەگىن يگەرۋە دە ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن كىرىسكەن. سوندىقتان شولەيتتەر جاسىل بيداي القابى­نا اينالىپ، 1980-1990 جىلدار ارالىعىندا نەگىزگى استىق ەكسپورتتاۋشى ەلگە اينالدى. بۇگىندە مۇندا دا دەڭگەيجيەك سارقىلۋدىڭ الدىندا تۇر. بيىل ارابييادا بيداي ەگىلمەدى. ايتسە دە ساۋدييالىقتار اريزونا مەن كالي­فورنييادا جوڭىشقا وسىرىپ جاتىر.

وگاللالا شتاتتارىنىڭ اراسىندا نە­براسكانىڭ ورنى ەرەكشە. وگاللالا سۋى بارلىق جەرگە جايىلعان. سۋلى-شالشىقتى جەرلەر جانە شاعىن كولدەر مىسىققۇي­رىق القابىنىڭ بويىندا قۇددى، جىل­تىر كوك تاس سيياقتى كورىنەدى. وزەن سۋى مال جايىلىمدارىنا دەيىن تاسىپ، شىعىسقا قاراي ەكپىندەي اعادى. مەن بىر كۇنىمدى نەبراسكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گيدرولوگى دوۋگ حاللۋممەن بىرگە وتكىزگەن ەدىم. ەكەۋىمىز CNN ارناسىنىڭ نەگىزىن قالاعان تەد تەرنەردىڭ بيزون اسىراي­تىن «Blue Creek» رانچوسىنىڭ ماڭىنداعى جايىلىمدى سۋعا بوكتىرگەن ديسمال وزەنىنىڭ باستاۋىن ىزدەپ، ساند حيللستى تۇتاس شارلا­دىق. بۇل قۇمدى ايماق – سولتۇستىك امەريكا­داعى ەڭ ۇلكەن اۋدان. جاۋىن-شاشىن مەن قار سۋى قۇمعا تەز سىڭىپ، دەڭگەيجيەكتىڭ 450 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماعى نەبراسكانى سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى.

اقش گەولوگييالىق زەرتتەۋ ورتالىعى­نىڭ گيدرولوگى لەونارد كونيكوۆتىڭ اي­تۋىنشا، 2000 جىلدان 2008 جىلعا دەيىن قۋاڭشىلىقتىڭ جانە جۇگەرى وندىرىسىنىڭ قا­رىشتاپ دامۋى سالدارىنان وگاللالا سۋى وتكەن ون جىلمەن سالىستىرعاندا، ەكى ەسەگە ازايعان. ورتاشا ەسەپپەن، جىل سايىن 10،3 تەك­شە شاقىرىم سۋ سارقىلعان. بۇل گراند-كانون ارقىلى اعاتىن كولورادو وزەنىنىڭ جىلدىق اعىسىنىڭ جارتىسىنا تەڭ. «بارى ساقتانعىسى كەلەدى. بىراق ەشكىم دە سۋ سورۋدى توقتاتار ەمەس»، – دەيدى كانزاستىڭ سولتۇستىك اۋدانىن­داعى جەراستى سۋى باسقارماسىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى رەي لۋمان.

ال حوكسي ماڭىنداعى فەرمەرلەر ورتاق مامىلەگە كەلىپ، بەس جىل بويى سۋدى 20 پاي­ىزعا از پايدالانۋعا كەلىسكەن ەكەن. الايدا باتىس كانزاستىڭ دەڭگەيجيەك بويىندا ور­نالاسقان ۇش بىردەي سۋلى اۋدانى مۇنداي شارتقا كونبەگەن. بۇل باتىس كانزاستىڭ 250 شارشى شاقىرىم اۋماعىنداعى 70 فەرمەر­لىك شارۋاشىلىقتان تۇراتىن وازيس. ولار بۇعان بىلەكتىڭ كۇشىمەن قول جەتكىزدى دەسە دە بولادى. «قانداي دا بىر ارەكەت جاساۋ كەرەك ەدى»، – دەيدى جەرگىلىكتى بانك قىزمەتكەرى ارى فەرمەر دجەفف تورلۋەمكي. «بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدى تەك تاماعى توق بولسىن دەپ اسىراپ جۇرگەن جوقپىز. سۋدان تارشىلىق كورمەسە ەكەن دەيمىز. ەگەر ەرتەڭىمىزدى ويلا­ماي سۋدى سورا بەرسەك، ونىڭ اقىرى قايعىلى بولۋى مۇمكىن».

جارتاستى تاۋلارىنان بولىنىپ، وگاللا دەڭگەيجيەگىن قۇراعان شوگىندىلەر قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە پايدالانىلاتىن قيىرشىق تاستارعا اينالعان. تەحاستىڭ سلەيتون قالاسىنىڭ ماڭىندا التى گەكتار اۋماقتى قيىرشىق تاس الىپ جاتىر.

جارتاستى تاۋلارىنان بولىنىپ، وگاللا دەڭگەيجيەگىن قۇراعان شوگىندىلەر قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە پايدالانىلاتىن قيىرشىق تاستارعا اينالعان. تەحاستىڭ سلەيتون قالاسىنىڭ ماڭىندا التى گەكتار اۋماقتى قيىرشىق تاس الىپ جاتىر.

بىلتىر كۇزدە «ۇزاق جىلدارعا ارنالعان شارۋاشىلىق» اتتى جيىنعا قاتىستىم. «وگاللالا جولى» اتتى شىعارمانىڭ اۆتورى دجۋلەن بەير اكەسىنىڭ «وگاللالا دابىلىن» ەستىسە دە، بيداي شارۋاشىلىعىن تاستاپ، جۇ­گەرى وسىرۋمەن اينالىسقانىن ايتادى. سون­داي-اق، دەڭگەيجيەك سۋىن سورۋدى شەكتەۋ شارالارىنىڭ ناتيجە بەرمەگەنىنە دە نازار اۋدارادى. زالداعى فەرمەرلەرگە «جەرگىلىكتى باقىلاۋ اقساپ تۇر. فەرمەردىڭ وزىن-وزى باسقا­رۋىنا قويىلاتىن تالاپ تىم كوپ. دەڭگەيجيەك ماسەلەسىن شەشۋ فەرمەردىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل ۇكىمەتتىڭ مىندەتى» دەپ ايتتى ول.

سولتۇستىك امەريكاداعى ەڭ ۇلكەن ۇستىرت للانو ەستاكادو ودەسسادان تەحاستىڭ اماريللو قالاسىنىڭ سولتۇستىگىنە جانە نيۋ-مەكسيكونىڭ باتىسىنا قاراي سوزىلىپ جاتىر. مۇندا دەڭگەيجيەكتىڭ قۇرعاپ قالعا­نى سونشا، سۋ شاشقىش قوندىرعىلار كوپ­تەگەن ۇڭعىمالارعا جالعانعان. بەيرەسمي دەرەك بويىنشا، لاببوك ماڭىنداعى بىر عانا قوندىرعى 21 ۇڭعىمانىڭ سۋىن پايدالانادى ەكەن. دەمەك، سۋارمالى شارۋاشىلىققا عانا ەمەس كورشى قالالاردىڭ سۋ قورىنا دا قاۋىپ تونىپ تۇر دەگەن سوز.

«ەگەر وگاللالا تۇرعىندارى كەلەشەك­تى كوزبەن كورگىلەرى كەلسە، دەڭگەيجيەكتىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس بولىگىنە زەر سالا قارا­ۋى تيىس»، – دەيدى «Los Alamos» ۇلتتىق زەرت­حاناسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى دجەري سالليۆان گرەحەم.

لازبۋدديدەگى مەكتەپ مەڭگەرۋشىسى ارى اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى دجواننا مارتينەز ەر بالالارعا ارنالعان اجەتحاناعا سۋسىز پيسسۋ­ارلار ورناتقىزدى. الايدا اۋدانداعى ۇڭعى­ما قۇرعاپ قالعاننان كەيىن قۇبىرلار قۇمعا تولىپ، مەكتەپ سانتەحنيكاسىنا زاقىم كەلدى. تىپتى، جاڭا ۇڭعىمادان سورىلاتىن سۋدىڭ از بولعانى سونشا، بىلتىر فۋتبول الاڭىنا جا­راقاتتىڭ الدىن الۋ ۇشىن عانا سۋ سەبىلدى. تىپتى الاڭنىڭ قاپتالى مەن شەتىنە سەبىلگەن دە جوق.

شەكاراداعى بولاشاعى زور، بىراق سۋى تاپشى كلوۆيس قالاسىن دا باسىپ وتتىم. مۇن­دا دا سۋارمالى ەگىستىك دەڭگەيجيەك سۋىن بىر­شاما ازايتقان. 2000-جىلى 28 ۇڭعىما بۇكىل كلوۆيستى سۋمەن قامتاماسىز ەتكەن بولسا، قازىر 73 ۇڭعىما بولا تۇرا، سۋدى ودان دا از بەرەدى. «تۇبىنە دەيىن جەتۋگە ۇمتىلۋدامىز» دەيدى مەر دەۆيد لەنسفورد.

دەگەنمەن، ماسەلەنىڭ شەشىمى سولتۇستىككە قاراي 115 شاقىرىم جەردە جاتقان سەكىلدى. شىعىس نيۋ-مەكسيكونىڭ سۋ قورى باسقار­ماسى وڭتۇستىك كلوۆيس جانە تەحاس شەكاراسى­نىڭ بويىنداعى كورشى اۋداندارعا سۋ جەتكىزۋ ۇشىن كانادا وزەنىندەگى يۋتا سۋقويماسىنان 240 شاقىرىمدىق قۇبىر جۇرگىزبەكشى. ال لو­گان قىستاعىنىڭ تۇرعىندارى بۇل قۇبىر سۋدى الىسقا اكەتىپ، ايماقتاعى تۋريزم تۇرالايدى دەپ قورقادى.

بەردوزا قالادان وڭتۇستىككە قاراي ۇش شاقىرىم جەردە، ۇڭعىمالارى تۇگەل سۋ­العان «Curry Road» كوشەسىندە تۇرادى. جاسى 46-دا. الەۋمەتتىك قىزمەتكەر. بالالارى اجەتحانا سۋى مەن جۋىنۋ ۇشىن كۇن سايىن 20 ليترلىك ون ەكى شەلەكتى سۋعا تولتىرىپ، تاسيدى. وسى قالىپتا ومىر سۇرىپ جاتقانىنا تورت جىل بولىپتى.

كوشەنىڭ اياق جاعىندا تۇراتىن كارديوحي­رۋرگ مونتاناعا كوشىپ كەتكەن. ال بەردوزانىڭ موينىندا قارىزى بار. سول سەبەپتى ول ۇيىن ساتا المايدى. ونىڭ ۇستىنە سۋى جوق ۇيدى كىم الادى؟ بەردوزا سۋدى قاتتى ارماندايتىنىن ايتادى. تىپتى ىلعي سۋ تۋرالى تۇس كورەدى. تۇسىن­دە تۇرەگەپ جۋىنىپ تۇرادى نەمەسە ۆاننادا جىلى سۋدىڭ ىشىندە جاتادى. راسىندا دا، تۇسىندە ىلعي مول سۋدى كورەدى.


دۇنيە جۇزىندەگى جەراستى سۋ قويمالارى سۋالىپ بارادى. لاۋرا پاركەردىڭ ازييا­داعى، افريكاداعى جانە تاياۋ شىعىستاعى جوعالۋ الدىندا تۇرعان دەڭگەيجيەكتەر تۋرالى تەرەڭ كوزقاراسىن بىلگىڭىز كەلسە، ngm.com/Aug2016. سايتىنا كىرىڭىز.

    

پىكىر جازۋ