عالام + ادام

Winters_NatGeo_Andy_Weir_0267

«مارستىق» فيلمىندەگى مەتت دەيمون كوستيۋمىن اتالمىش كىتاپتىڭ  اۆتورى ەندي ۆەيرگە نە ۇشىن كيگىزدى دەيسىز بە؟ بۇل استروفيزيك نيل دە گراسسي تايسوننىڭ «جۇلدىزدارمەن سۇحبات» اتتى باعدارلاماسىنان الىنعان «سۇراق-جاۋاپ» ايدارىنىڭ تۇساۋكەسەرى. العاشقى قوناعى – وزىن عىلىم جاناشىرى سانايتىن ۆەير.

فوتو: دەن ۋينتەرس

نيل دە گراسسي تايسون: سونىمەن، ەندي، عىلىمعا بالا كەزىڭىزدەن قىزىقتىڭىز با؟ دەپ سۇراعىم كەلىپ تۇر.

ەندي ۆەير: ارينە. عىلىم دەسە، ىشكەن اسىمدى جەرگە قوياتىن اداممىن. ۇقسامايمىن با؟

ن. ت.: دەمەك، عىلىم جانە ماتەماتيكا پاندەرىن جاقسى وقىدىڭىز. سول ۇشىن سوتقار بالالار سىزگە تيىسكەن شىعار؟

ە. ۆ.: البەتتە. بىراق عىلىمعا دەگەن قابىلەتىم ۇشىن بە، الدە، ەلدەن ەرەك بولعانىم ۇشىن بە ولاردىڭ مەنى نەگە كورە المايتىندىعىن بىلمەدىم. بالكىم، ەكىنشىسى سەبەپ بولار.

ن. ت.: ال ۋنيۆەرسيتەتتە قانداي ماماندىقتى وقىدىڭىز؟

ە. ۆ.: كومپيۋتەر عىلىمى جانە ينجەنەرييا.

ن. ت.: اعىلشىن تىلىنەن بەرگەن ۇستازىڭىز «بۇل بالا كەيىن ۇلى جازۋشى بولادى» دەپ ايتپاعان شىعار. دۇرىس ايتتىم با؟

ە. ۆ.: ۇستازىم مەنەن كەرەمەت ماتەماتيك شىعادى دەپ ايتقان بولار ەدى. ال مەن جازۋشى بولۋدى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەنشە ارمانداپ كەلدىم. بىراق جازۋشىلىقپەن جان باعۋ وڭاي ەمەس. ال مەن اش جۇرگىم كەلمەدى. سول سەبەپتى باعدارلامالىق ينجەنەرييا سالاسىنا بەت بۇردىم.

ن. ت.: «مارستىق» كىتابىن جازۋدى قالاي باستادىڭىز؟

ە. ۆ.: 1999 جىلى «AOL» كومپانيياسىندا جۇمىس ىستەدىم. كەيىن بۇل كومپانييا «Netscape» فيرماسىمەن بىرىككەننەن كەيىن، جۇمىستان شىعىپ قالدىم. قارجى بيرجاسىندا كوپ اقشام بار ەدى. سوندىقتان ۇش جىل دەمالدىم. سول ارالىقتا كىتاپ جازدىم. بىراق ونى جارىققا شىعارمادىم. جايلاپ جازۋشىلىققا بەت بۇرا باستاعانىمدى بايقادىم. اقىرى، عالامتور پاراقشاسىن اشتىم دا، شاعىن اڭگىمەلەر مەن سيۋجەتتى شىعارمالارىمدى سالا باستادىم. «مارستىق» وسىنداي تۋىندىلاردىڭ بىرى. ناتيجەسى قاتتى قۋانتتى. كەيىنىرەك «Amazon» سايتىندا كىتابىمدى ساتىلىمعا شىعاردىم. كوپ ۇزاماي ول ۇزدىك ساتىلىمدار قاتارىنا ەندى. تىپتى، «Random House» باسپاسىنىڭ نازارىنا ىلىندى. ولار ماعان ۇسىنىس جاسادى. وسىلايشا، ارماندارىم بىرتىندەپ ورىندالا باستادى.

ن. ت.: سىزدىڭ سونداي كۇيدە بولعانىڭىزعا قۋانارىمدى دا، قىنجىلارىمدى دا بىلمەيمىن. «مارستىق» شىعارماسىنداعى باس كەيىپكەردىڭ عىلىم­بىلىمگە سۇيەنە وتىرىپ وزىن امان ساقتاپ قالا الا ما، جوق پا دەگەن سۇراق بارىمىزدى الاڭداتتى. ونىڭ باسقالارمەن قارىم­قاتىناسى قالاي؟ اكە­شەشەسى تىرى مە، جوق پا؟ ۇيلەنگەن بە؟ بالا­شاعاسى بار ما؟ بۇل سۇراقتار مەنىڭ ويىما كىرىپ­شىققان جوق. مەنى الاڭداتقانى، «ونىڭ ويلاعاندارى ساتىمەن ىسكە اسا ما، جوق پا؟» دەگەن سۇراق قانا مازالادى. ال ول بولسا عىلىم، تەحنولوگييا، ينجەنەرييا جانە ماتەماتيكا سالاسىندا، ياعني STEM­مەن جۇمىس جاساپ جۇر. ونداي جاعداي بۇرىن­سوڭدى بولماعان شىعار.

ە. ۆ.: «مارستىقتى» ەشكىم ادەبي شىعارما دەپ سانامايدى. سولاي ەمەس پە؟ باس كەيىپكەر مارك ۆەيتني شىعارمادا باستان اياق بىر قالىپتى. ول ەشقانداي وزگەرىسكە ۇشىرامايدى. ۇلكەن قىسىمعا قاراماستان كۇيزەلىسكە بەرىلمەيدى. بارىنە بىردەي ساباق بولاتىن جەرى دە وسى.

ن. ت.: سوندا سىز كەيىپكەردىڭ مىنەز­قۇلقىن اشۋعا تىرىسپايسىز با؟

ە. ۆ.: جوق. قاجەتى نە!؟

نيل دە گراسسي تايسوننىڭ «جۇلدىزبەن سۇحبات: عارىش ساپارى جايلى بىلۋگە تيىستى نارسەلەر. عىلىمي فانتاستيكا، ادامزات جانە عارىش» اتتى جاڭا كىتابىن shopng.com/startalk مەكەنجايى ارقىلى ساتىپ الا الاسىز.

نيل دە گراسسي تايسوننىڭ «جۇلدىزبەن سۇحبات: عارىش ساپارى جايلى بىلۋگە تيىستى نارسەلەر. عىلىمي فانتاستيكا، ادامزات جانە عارىش» اتتى جاڭا كىتابىن shoping.com/startalk مەكەنجايى ارقىلى ساتىپ الا الاسىز.

ۋيليام كاللەن، CONTOUR BY GETTY IMAGES

ن. ت.: وزىڭىزدى جاڭا بىر جانر قالىپتاستىردىم دەپ ويلامايسىز با؟

ە. ۆ.: كەيبىرەۋلەر بۇل كىتاپتى كومپيتەنس پورن جانرىنا جاتادى دەيدى. ياعني، بىلىكتى كەيىپكەردىڭ قيىن تاپسىرمالاردى ورىنداۋىن سۋرەتتەپ، وقىرمانعا شىنايى لاززات سىيلايتىن شىعارما جانرى.

ن. ت.: ماعان فيلمنىڭ ۇناعان جەرى – باياندالىپ جاتقان اڭگىمەدە عالىم شىنايى كەيىپكەر بولىپ كورىندى. ومىرىمدە مۇندايدى كورگەن ەمەسپىن.

ە. ۆ.: مەنىڭ كوزدەگەنىم دە وسى بولاتىن. «ادامدار عىلىمدى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە ۇمتىلۋ كەرەك» دەۋدەن اۋلاقپىن. مەنىكى تەك «بۇل شىنىمەن كەرەمەت نارسە ەمەس پە؟ باسقالار دا وسىنى سەزىنسە ەكەن» دەگەن وي عانا.

ن. ت.: فيلمدەگى وقيعا 2035 جىلى بولادى. مەنىڭشە، بۇل كەزدەيسوق ۋاقىت ەمەس.

ە. ۆ.: يا. مەن «حەرمەس» دەپ اتالاتىن عارىش كەمەسىنىڭ جەردەن مارسقا جانە قايتار باعىتتاعى وربيتالىق تراەكتوريياسىن ەسەپتەپ شىقتىم. بۇل سەكۋندىنا ەكى ميلليمەتر ۇدەۋدى [mm/s²] قامتاماسىز ەتەتىن يوندىق قوزعالتقىشقا نەگىزدەلگەن. ال مۇنداي تەحنولوگييا قازىر بىزدىڭ قولىمىزدا جوق.

ن. ت.: مارسقا ۇشۋ ۇشىن ارنايى ۋاقىت كەزەڭى بولادى. سولاي ما؟ دەمەك، سىزدىڭ شىعارماڭىز دا كوبىمىز بىلە بەرمەيتىن الدە قايدا مول ارى دالمە­دال ەسەپتەۋلەر بار.

ە. ۆ.: يا. شىندىعىندا، وربيتالىق قوزعالىستاردى زەرتتەگەن كەيبىر عالىمدار مەنىڭ ەسەپتەۋىمدى بىرنەشە قايتا تەكسەرىپ، ەكى پايىز شاماسىندا قاتە جىبەرگەنىمدى تاپتى. بۇل عارىشارالىق ساياحات ۇشىن ارينە، وتە ۇلكەن قاتەلىك…

ن. ت.: بىراق فانتاستيكا جانرى ۇشىن…

ە. ۆ.: ەش وعاشتىعى جوق.

ن. ت.: جاقسى. كەيىپكەرىڭىز مارسقا كەلدى. سوسىن سىز: «مەن بىر قييال­عاجايىپ نارسەنى ويدان قۇراستىرىپ، اڭگىمەنى جالعاستىرۋىم قاجەت. بارلىعىن جاقسىلاپ ورنالاستىردىم. ەندى ماعان بەل شەشىپ، اڭگىمەنى وربىتەتىن سىلتاۋ قاجەت» دەپ ويلادىڭىز با؟ قاي وقيعانى ايتىپ تۇرعانىمدى تۇسىنگەن بولارسىز.

ە. ۆ.: قۇمدى داۋىل تۋرالى ايتىپ وتىرسىز عوي.

ن. ت.: شاڭدى داۋىل دەڭىز. مارستا ەشقاشان قۇمدى داۋىل بولمايدى. سەبەبى ول جاقتاعى جەلدىڭ قۇمدى كوككە ۇشىرۋعا شاماسى جەتپەيدى.

ە. ۆ.: دۇرىس. شاڭدى داۋىلدان بۇرىن مەندە باسقا يدەيا بولعان ەدى. دەگەنمەن، بۇل ادام مەن تابيعاتقا قاتىستى اڭگىمە بولعاندىقتان تابيعاتتىڭ جويقىن مىنەزىن كورسەتكىم كەلدى. ەڭ قىزىق جەرى دە وسىندا. كەيىپكەرگە بارلىق قيىندىقتى ۇيىپ­توگىپ بەرەمىن دە، ونى قالاي شەشەر ەكەن دەپ ويلانىپ قالامىن.

ن. ت.: اڭگىمەنى جازۋ بارىسىندا «جەتەر، ەندى ونى ولتىرىپ الارمىن» دەپ ويلامادىڭىز با؟

ە. ۆ.: ارينە. كوپ جەرلەردە ويدان قوسقان قيىندىقتىڭ قاتالدىعى سونشالىق، كەيىپكەر وعان ەشقانداي شەشىم تابا المايدى. وسىنداي جاعدايلاردا وعان قانداي دا بىر قۇرىلعى بەرىپ، ماسەلەنى شەشۋىنە مۇمكىندىك جاسايمىن نەمەسە ۋشىقتىرماي قويا سالامىن.

ن. ت.: مەن ۇشىن ونىڭ ولۋى نەمەسە امان قالۋى بارىبىر ەدى. سول ماسەلەنى شەشە الا ما، جوق پا دەگەن سۇراق قاتتى الاڭداتتى.

ە. ۆ.: سەبەبى سىز دە مەن سەكىلدى عىلىم جاناشىرىسىز. ەگەر ول ەڭ سوڭىندا ولسە، جانىمىز عا اۋىر سوققى بولىپ تيەر ەدى. سولاي ەمەس پە؟ بۇل دجەيمس بوندتىڭ كينوسى سيياقتى. كەيىپكەر ومىرگە قاتەر توندىرەتىن شەكسىز ارپالىستا جۇرسە دە، ونىڭ ولمەيتىنىنە سەنەمىز. سىز ونىڭ قالاي امان قالعانىنا تاڭعالدىڭىز عوي، مويىنداڭىزشى!؟

ن. ت.: تامسانا، كوز جازباي قاراپ وتىردىم.

ەندي ۆەير لوس انجەلەستەگى «20th Century Fox» ستۋديياسىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى تۇرعان كينو تاسپالارىنىڭ ورتاسىندا تۇر.

ەندي ۆەير لوس انجەلەستەگى «20th Century Fox» ستۋديياسىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى تۇرعان كينو تاسپالارىنىڭ ورتاسىندا تۇر.

    

پىكىر جازۋ