مەن توعىز جاستامىن

«قىزدىڭ جاقسىسى – ۇل بولمادىم دەپ وكىنبەگەنى».

«قىزدىڭ جاقسىسى – ۇل بولمادىم دەپ وكىنبەگەنى».

ەيۆەري دجەكسون  كانزاس سيتي، ميسسۋري

الەم بالالارى گەندەرلىك ەرەكشەلىكتىڭ وز ومىرىنە اسەرى تۋرالى اڭگىمەلەيدى. گەندەرلىك ەرەكشەلىكتىڭ ومىرگە اسەرىن بىلگىڭىز كەلسە، توعىز جاستاعىلاردان سۇراڭىز.

اۆتور: يۆ كونانت      فوتو : روبين حەمموند

توعىز جاستاعى كەنييالىق قىز وسى كەزدەن­-اق ونى اكە­-شەشەسىنىڭ قالىڭ مال ۇشىن كۇيەۋگە بەرەتىنىن جانە بولاشاق جارىنىڭ ۇرىپ-­سوعاتىنىن بىلەدى. ال توعىزداعى ۇندى بالاسىنا قۇرداستارىنىڭ ىقپالىمەن كوشەدەگى قىز-قىرقىنعا قىرىندايتىنى الدەن-­اق ايان.

قىتايدان كاناداعا جانە كەنييادان برازيليياعا دەيىنگى اتىراپتى مەكەندەيتىن توعىز جاسار جەتكىنشەكتەر وز ارماندارى جايىندا اڭگىمەلەيدى. ۇل بالالار وزدەرىنىڭ جىنىسىن كەدەرگى دەپ ەسەپتەمەيدى، ال قىزدار ونداي ويعا جيى كەلەدى.

بالا وتپەلى كەزەڭگە قادام باسىپ، جەتكىنشەك اتانار الدىندا دەموگرافييالىق ستاتيستيكا جايلى ويلامايدى. الايدا وزى تۋرالى سوز بولعاندا، اڭگىمە باسقا…

بالالاردىڭ پىكىرىن بىلۋ ماقساتىندا «National Geographic» تورت قۇرلىقتان 80 ۇيدى ارالاپ كوردى. ريو ­دە ­جانەيرونىڭ كەدەي جاتاقتارىنان پەكيننىڭ داۋلەتتى اۋداندارىنا دەيىن كەزىكتىرگەن وي ورىسى ار قيلى توعىز جاسار بالعىندارعا بىردەي سۇراق باعىتتادىق. ەشبىرى دە قىمسىنباي جاۋاپ بەردى.

ولاردىڭ كوبىسى تۇسىنبەۋشىلىك سالدارىنان جالعىزسىرايتىنىن جاسىرماي ايتتى.ەندى بىرەۋلەرى گەندەرلىك كەدەرگىلەردى تابىستى جەڭۋدە.

– قىز بولا بىلۋدەگى ەڭ جاقسى نارسە نە؟

ەيۆەري دجەكسون كەمپىرقوساق تۇستى ەتىپ بويال عان بىر ۋىس شاشىن كوزىنەن ىسىرىپ تاستاپ، بىلاي جاۋاپ بەردى: «قىز بولۋ بارلىق جاعىنان جاقسى».

– قىز بولۋداعى ەڭ جامان نارسە نە؟

ەيۆەري تورت جاسقا دەيىن ۇل رەتىندە ومىر سۇرگەنىن جانە وزىن باقىتسىز سەزىنگەنىن ايتادى. بالا كەزدەگى دوستارىنان «انام سەنى جاقتىرمادى» دەگەن سەبەپپەن ايرىلعانىن وسى كۇنگە دەيىن كۇيىنىشپەن ەسكە الادى. 2012 جىلدان ترانسگەندەرلىك قىز رەتىندە اشىق ومىر سۇرىپ جاتقان كانزاس سيتي­دىڭ تۋماسى بۇگىنگى كۇنى گەندەرلىك رول مەن قۇقىقتار جونىندەگى اڭگىمەلەردىڭ باستى كەيىپكەرىنە اينالدى…

«توعىز جاستاعىلار ار سوزىن نىق ارى اقىلمەن ايتادى، – دەيدى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بالا دەنساۋلىعى جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى دوتسەنتى تەرەزا بەتانكۋر. – مۇنداي بالالار وزدەرى قۇرالپىلاردىڭ قىسىمىنا جيى ۇشىراپ جاتادى، بىراق ەسەيۋمەن بىرگە كەلەتىن تۇسىنىك، ىشكى تارتىپتى سەزىنە بەرمەيدى».

مۋمباي ماڭىنداعى كىشكەنتاي ۇيدە تۇراتىن سانني بحوپە «ۇل بولۋدىڭ ەڭ جامان جەرى – ايەلدەرگە جۇرتتىڭ كوزىنشە تيىسەتىندەرگە قوسىلۋ كەرەكتىگى» دەيدى. ۇندى قوعامىندا ايەل دەردى اشىقتان-­اشىق قورلاۋدىڭ بۇل تۇرىن سىپايىلاپ «Eve­teasing» («حاۋانى مازاقتاۋ») دەيدى.

پەكيندىك يۋكي ۆان بارىنەن بۇرىن «بىز ۇلدارعا قاراعاندا بايسالدى ارى سەنىمدىمىز» دەگەندى ايتادى. ال ريو تۇرعىنى يۋليانا مەيرەلەس فلوري بولسا: «بىزدى ليفتىدە بىرىنشى بولىپ وتكىزەدى»، – دەيدى.

– ەگەر سەن ۇل ەمەس، قىز بولعاندا ومىرىڭ قالاي وزگەرەتىن ەدى؟

يەرۋساليمدىك لەۆ حەرشبەرگ ەگەر ول قىز بولعان جاعدايدا «كومپيۋتەرمەن ويناعىم كەلمەس ەدى» دەسە، ونىڭ دوسى شيمون پەرەل نازىك جاندىعا اينالسا، «وندا سەكىرمەك جىپپەن ويناي الاتىنىن» ايتادى.

مۋمبايدان شالعاي تۇراتىن پۋدجا پاۋارا «ۇل بولسام، سكۋتەر تەبە الاتىن ەدىم» دەيدى. قىتايدىڭ ياگۋششۋ اۋىلىنىڭ تۋماسى يان چجۋ ۇشىن ۇل بولۋ وزەندە جۇزۋ تىلەگىن ورىنداۋ مەن پارا-­پار. سەبەبى ونىڭ اجەسى قىزدار ۇشىن وزەن سۋى سۋىق ەكەنىن ايتىپ، ۇنەمى تىيىپ تاستايتىن كورىنەدى. ال لۋاندرا مونتوۆانيدى ۇيدەگىلەرى ۇل بوپ تۋماعانى ۇشىن ريو كوشەلەرىندە ويناۋعا رۇقسات ەتپەيدى ەكەن. ويتكەنى اينالا زورلىق-زومبىلىق پەن قاڭعىعان وق سيياقتى تۇرلى قاۋىپ-­قاتەرگە تولى.

وگلالا لاكوتا تايپاسىنان شىققان، بۇگىندە وڭتۇستىك داكوتانىڭ پاين-ريدج قورىعىندا تۇراتىن ەريياح بيگ كروۋ بىر سىردى سىبىرلاپ جەتكىزدى: «قازىر ىستەي المايتىن نارسە جوق، سەبەبى ۇل مەن قىز بىردەي».

– وسكەندە كىم بولعىڭ كەلەدى؟

نايروبيدەن 500 شاقىرىم شالعايدا ومىر سۇرىپ جاتقان، كوپتەگەن ماراپاتتىڭ يەسى شانەلە ۋانگاري مۋانگي وز بولاشاعىن تىپتەن باسقاشا ەلەستەتەدى. ول اۋەسقوي گولف ويىنشىسى اتانىپ، الجۋاز جاندارعا كومەك قولىن سوزعىسى كەلەدى.

كانادانىڭ وتتاۆاسىنداعى ۋيليام كەي الداعى ۇلكەن ومىرىن بانك نەمەسە كومپيۋتەرمەن بايلانىستىرىپ، «اقىلدى جىگىت» اتانعىسى كەلەتىنىن جاسىرمايدى. ال پەكيندىك يۋنشۋ سانگ پوليتسەي بولعىسى كەلەدى. الايدا بۇل قىزمەت ەرلەرگە تان بولعاندىقتان، قىز باسىممەن الىپ كەتۋ مۇمكىن بولا قويماس دەپ ناليدى. پەنسيلۆانييا شتاتىنداعى حيلدە لىسياكتىڭ جۋرناليست بولۋدان ۇمىتى بار. سۇر جانە كۇلگىن ۆەلوسيپەدتەرىنە تىنىشتىق بەرمەيتىن ول ۇنەمى جاڭالىق ىزدەۋگە جانى قۇمارتىپ تۇرادى.

– سەنىڭ كوڭىلىڭدى تۇسىرەتىن نە نارسە؟

وگلالا لاكوتا وكىلى تومي ۋور بوننەت ۇشىن ەڭ قورقىنىشتىسى – ادامداردىڭ وزى-­وزىنە قول جۇمساۋى. شىنىمەن، مۇنداي كەزدە ون جاسار بالانىڭ ويىنا نە كەلۋى مۇمكىن؟ تومي 12 جاستاعى بالانىڭ ولگەنىن وز كوزىمەن كورگەن ەكەن.

مۋمبايلىق رانييا سينگلا ونى كىشكەنتاي ىنىسى سوققان كەزدە جانى جابىرقايتىنىن ايتادى. گازا تۇرعىنى لامييا ال­نادجار: «2014 جىلعى اسكەري قاقتىعىستار كەزىندە وزىمىز تۇرعىزعان ۇيدىڭ كوزىمىزشە كۇلى كوككە ۇشقانىن كورگەندە قاتتى قايعىردىم»، – دەيدى.

– سەندەردى باقىتتى قىلاتىن نە نارسە؟

بۇل تىزىمنىڭ قاتارى كوپ: اللاعا دەگەن سەنىم، وتباسى، تاماق، فۋتبول جانە دوستار. كەيبىر جەكەلەگەن جاۋاپتار ادامنىڭ دا قانداي ەكەنىنەن حابار بەرسە كەرەك-تى. ريو تۇرعىنى مارييا ەدۋاردا كاردوسو باقىتتى بولۋ — اجىراسقان اكە­-شەشەسىنىڭ ماڭگىلىك قاسىنان تابىلىپ، قۇشاعىنا باسىپ، اقىلىن ايتقانى دەپ بىلەدى.

بەدە شەپپاردتىڭ پىكىرىنشە، توعىز جاستا بالالاردىڭ ۋايىمداۋ، ادىلەتتىلىك سيياقتى سەزىمدەرى دامىپ، دۇرىس پەن بۇرىستى اجىراتا الاتىن قاسيەتتەرى ارتادى. Human Rights Watch ۇيىمى ديرەكتورىنىڭ بالالار قۇقىعى بويىنشا ورىنباسارى شەپپارد ار تۇرلى قيىن جاعدايلاردا جۇمىسشىلاردىڭ، بوسقىنداردىڭ، باسقا دا جاستاردىڭ بالالارىمەن جۇمىس ىستەگەن. ايتۋىنشا، ادەتتە ەڭسەسى ەزىلىپ، باقىتسىز كۇيگە تاپ بولعان بۇلدىرشىندەردىڭ كوپشىلىگى ەلگەزەك، اقپەيىل بولىپ كەلەدى ەكەن. تۋركان مالشىسى لوپەيوك كاگەتە ادامدارعا اقشا تاراتىپ بەرگەندى جانە ولاردىڭ قارنى توق جۇرۋى ۇشىن ارنايى قاساپحانا اشۋدى ارماندايدى. سونني بحوپە مەن ونىڭ ۇي­-ىشى بىر بولمەلى پاتەردە تۇراتىنىنا قاراماستان، ۇندى بالاسى قاراۋسىز جاندارعا بولمەسىنەن ورىن تاۋىپ بەرگەندى قالايدى.

قىزدارعا قاراعاندا ەر بالالار ىڭعايسىزدىققا جيى تاپ بولىپ جاتادى. قىزدار جاعى شاشتارىنا كوپ ۋاقىت بولەدى. ونداي دۇنيەلەر ولاردىڭ بولمىسىنداعى اۋقىمى ەرەك بىر بولشەك ىسپەتتەس.

– وز ومىرىڭدە نەمەسە الەمدە نەنى وزگەرتۋدى قالار ەدىڭ؟

ريو تۋماسى كلارا فراگا الاياقتاردى قۇرتقىسى كەلەدى. ەببي حااس وزىنىڭ وڭتۇستىك داكوتا جەرىن «جامان ۇلداردان» الاستاتسام دەپ ويلايدى. وتتاۆالىق كيران مانۋەل روزەلي بولسا، «لاڭكەستەردىڭ كوزىن جويسام» دەگەندى ايتادى. بالالاردىڭ قاتقىل جاۋاپتارى بەينە بىر ەرەسەكتەردىڭ اڭگىمەسىندەي اسەر قالدىرادى. قىتايلىق فان ۆان قولىمنان كەلسە، جالعىزدىقپەن كۇرسەتىن ەدىم دەگەندى العا تارتىپتى. «وزگەرىستەرگە دەگەن قۇلشىنىس كوبىنەسە جاعرافييالىق ورنالاسۋ مەن جىنىستىق قاجەتتىلىكتەن تۋىنداسا كەرەك-­تى» دەپ قورىتىندىلايدى ەيۆەري دجەكسون. «ەگەر الەمدى وزگەرتۋ وز قولىڭدا بولسا، وندا ادامدى كەمسىتۋ دەگەن دە بولماس ەدى، – دەيدى ول. – ويتكەنى ول وتە جامان».


وسى ماقالانى دايىنداۋ ۇشىن NG تىلشىسى يۆ كونانت پەن فوتوگراف روبين حەمموند تورت قۇرلىق كەزىپ، 80 بالادان سۇحبات الدى.

«ۇلدىڭ ەڭ جامانى – ۇرلىق جاساۋ مەن قىزدارعا قىرىنداۋعا قۇمار بولعانى».

«ۇلدىڭ ەڭ جامانى – ۇرلىق جاساۋ مەن قىزدارعا قىرىنداۋعا قۇمار بولعانى».

سانني بحوۋپە  ماحاراشترا، ۇندىستان

«كەيدە جاسىرىن بارىپ فەرماداعى اعاما كومەكتەسىپ تۇرامىن. مۇنى انام بىلىپ قويسا، «وسكەندە قولىڭ مۇيىزگەك بولىپ كەتەدى» دەپ ۇرسادى.

«كەيدە جاسىرىن بارىپ فەرماداعى اعاما كومەكتەسىپ تۇرامىن. مۇنى انام بىلىپ قويسا، «وسكەندە قولىڭ مۇيىزگەك بولىپ كەتەدى» دەپ ۇرسادى.

فانگۋانگ  ياكۋەشۋي، قىتاي

«بىز قايدا بارساق تا، سوڭىمىزدان ەركەكتەردىڭ اڭدىپ جۇرگەنى. تىپتى سۋعا، وتىنعا بارعاندا دا سىرت كوز ىزىڭدى باعىپ وتىرادى».

«بىز قايدا بارساق تا، سوڭىمىزدان ەركەكتەردىڭ اڭدىپ جۇرگەنى. تىپتى سۋعا، وتىنعا بارعاندا دا سىرت كوز ىزىڭدى باعىپ وتىرادى».

ناۋاركاگەتە كاپۋتير، كەنييا

«قىز بولعاندىقتان جاساي المايتىنداي دۇنيە جوق. بارلىعى دا تەڭ. بۇرىنىراقتا سال باسقاشا ەدى، قازىر اركىمنىڭ مۇمكىندىگى بىردەي».

«قىز بولعاندىقتان جاساي المايتىنداي دۇنيە جوق. بارلىعى دا تەڭ. بۇرىنىراقتا سال باسقاشا ەدى، قازىر اركىمنىڭ مۇمكىندىگى بىردەي».

ميكايلا ماكدونالد وتتاۆا، كانادا

«ۇلداردىڭ ەڭ جامانى – قىزدارعا قول كوتەرۋى. قىز بالا ونسىز دا نازىك، جاسقانشاق كەلەدى... سوندىقتان ۇلدار جاۋاپكەرشىلىككە يە بولعانى دۇرىس».

«ۇلداردىڭ ەڭ جامانى – قىزدارعا قول كوتەرۋى. قىز بالا ونسىز دا نازىك، جاسقانشاق كەلەدى… سوندىقتان ۇلدار جاۋاپكەرشىلىككە يە بولعانى دۇرىس».

يۋنگجي، ۆانگ بەيجىڭ، قىتاي

«قولىمنان كەلسە، وز باسىمنىڭ كەمشىلىكتەرىن وزگەرتەر ەدىم. ويتكەنى بويىمداعى قورقاقتىعىم وزىمە ۇنامايدى».

«قولىمنان كەلسە، وز باسىمنىڭ كەمشىلىكتەرىن وزگەرتەر ەدىم. ويتكەنى بويىمداعى قورقاقتىعىم وزىمە ۇنامايدى».

دجاي فان بەيجىڭ، قىتاي

«ماعان قىز بولعانىم ۇنايدى، سەبەبى بىز ۇلدارعا قاراعاندا ۇقىپتىراق، جەكە باس كۇتىمىنە ەرەكشە مان بەرەمىز».

«ماعان قىز بولعانىم ۇنايدى، سەبەبى بىز ۇلدارعا قاراعاندا ۇقىپتىراق، جەكە باس كۇتىمىنە ەرەكشە مان بەرەمىز».

مارييا ەدۋاردا كاردوسو رايمۋندو ريو دەجانەيرو، برازيلييا

«وسكەندە تەڭىزشى بولىپ، ەلىمدى قورعاعىم كەلەدى. ويتكەنى وزگە جامان ادامدار مەنىڭ حالقىمدى ولتىرگەن».

«وسكەندە تەڭىزشى بولىپ، ەلىمدى قورعاعىم كەلەدى. ويتكەنى وزگە جامان ادامدار مەنىڭ حالقىمدى ولتىرگەن».

رايلي ريچاردس پاين ريدج قورىعى، وڭتۇستىك داكوتا

«ۇل بولۋدىڭ عاجابى «شالبار كييۋىڭدە».

«ۇل بولۋدىڭ عاجابى «شالبار كييۋىڭدە».

لوپەيوك كاگەتە كاپۋتير، كەنييا

«ۇل مەن قىزدىڭ ايىر ماسى سول، قىزدار جاعى سىپايى كەلسە، ۇلدار دورەكىلەۋ. كەيبىرى جۇرتتى مازاقتاپ، وزى-وزدەرىنە يە بولا الماي قالادى».

«ۇل مەن قىزدىڭ ايىر ماسى سول، قىزدار جاعى سىپايى كەلسە، ۇلدار دورەكىلەۋ. كەيبىرى جۇرتتى مازاقتاپ، وزى-وزدەرىنە يە بولا الماي قالادى».

نيكول ندۋتا مۋنييۋي وسانو نايروبي، كەنييا

«بىزدىڭ ورتا بىلىم الۋعا مۇمكىندىگىمىز جوق. ال ۇلدار جاعى بىلىمدى بولىپ، جەر جۇزىنە ساياحاتتاي الادى. قىزدارعا ول بۇيىرمايدى».

«بىزدىڭ ورتا بىلىم الۋعا مۇمكىندىگىمىز جوق. ال ۇلدار جاعى بىلىمدى بولىپ، جەر جۇزىنە ساياحاتتاي الادى. قىزدارعا ول بۇيىرمايدى».

الفييا انساري مۋمباي، ۇندىستان

«ۇلدىڭ كۇشى كوپ. توڭازىتقىش سيياقتى زاتتاردى ەركىن كوتەرە بەرەسىڭ. ال قىز بولساڭ، شاشىڭدى كۇتىپ، ساندەنىپ جۇرۋىڭ كەرەك».

«ۇلدىڭ كۇشى كوپ. توڭازىتقىش سيياقتى زاتتاردى ەركىن كوتەرە بەرەسىڭ. ال قىز بولساڭ، شاشىڭدى كۇتىپ، ساندەنىپ جۇرۋىڭ كەرەك».

دۆير بەرمان گيۆات زەەۆ (يزرايل) باتىس بانك

ۇلدار دا، قىزدار دا وز ورتاسىندا وينايدى. بىراق ولار ەشقاشان بىرگە وينامايدى. جانە بىزدى بىر-بىرىمىزدىڭ ويىنىمىز قىزىقتىرمايدى.

ۇلدار دا، قىزدار دا وز ورتاسىندا وينايدى. بىراق ولار ەشقاشان بىرگە وينامايدى. جانە بىزدى بىر-بىرىمىزدىڭ ويىنىمىز قىزىقتىرمايدى.

يبراگيم ال نادجار حانايۋنيس، گازا

«قىز بولعاننىڭ جامانى ۇلداردىڭ ىسىمەن اينالىسا المايسىڭ. ايتالىق، وسى ۋاقىتقا دەيىن ايەل پرەزيدەنتتىڭ بولماۋى مەنى قاتتى الاڭداتادى».

«قىز بولعاننىڭ جامانى ۇلداردىڭ ىسىمەن اينالىسا المايسىڭ. ايتالىق، وسى ۋاقىتقا دەيىن ايەل پرەزيدەنتتىڭ بولماۋى مەنى قاتتى الاڭداتادى».

تومي ۋور بوننەت پاينريدج قورىعى، وڭتۇستىك داكوتا

    

پىكىر جازۋ