الەمنىڭ ار تۇپكىرىندە بوزبالالار قالاي ەر جەتەدى؟

MM8463_160304_05266

11 جاستاعى دريۋ مۋر جىگىتتىك دەگەن ۇعىمنىڭ انىقتاماسى جازىلعان جاتىن بولمەسىندە پنەۆماتيكالىق تاپانشالارىمەن سۋرەتكە تۇسىپ تۇر. ول تۇراتىن اركانزاستا اڭشىلىق پەن جىگىتتىك – بىر ۇعىم.

باتىس كەنييانىڭ بۋكۋسۋ تايپاسىنىڭ ەرلەرى تاڭ ازانمەن ۇش ۇل بالانى سالتاناتتى تۇردە «ەر جىگىتكە اينالدىراتىن» ەجەلگى عۇرىپتى ورىنداپ، سۇندەت انىن شىرقاپ بارادى. «بۇل بالالار ومىر بويى «شىقسا – بىر توبەدە، تۇسسە – بىر شۇڭقىر دا» بولماققا سەرتتەسەلى.

باتىس كەنييانىڭ بۋكۋسۋ تايپاسىنىڭ ەرلەرى تاڭ ازانمەن ۇش ۇل بالانى سالتاناتتى تۇردە «ەر جىگىتكە اينالدىراتىن» ەجەلگى عۇرىپتى ورىنداپ، سۇندەت انىن شىرقاپ بارادى. «بۇل بالالار ومىر بويى «شىقسا – بىر توبەدە، تۇسسە – بىر شۇڭقىر دا» بولماققا سەرتتەسەدى.

كيەۆتىڭ شەتىندەگى جازدىق لاگەردە ەلىنىڭ ارىن تاپتاتپاۋعا شاقىرعان وسىناۋ باننەردىڭ اياسىندا بالالار اسكەري تاكتيكانىڭ الىپپەسىن ۇيرەنۋدە. جاتتىعۋلار ۇلداردى اسكەري قىزمەتكە دايىنداپ، قىزداردى وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋعا ارنالعان.

كيەۆتىڭ شەتىندەگى جازدىق لاگەردە ەلىنىڭ ارىن تاپتاتپاۋعا شاقىرعان وسىناۋ باننەردىڭ اياسىندا بالالار اسكەري تاكتيكانىڭ الىپپەسىن ۇيرەنۋدە. جاتتىعۋلار ۇلداردى اسكەري قىزمەتكە دايىنداپ، قىزداردى وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋعا ارنالعان.

وڭتۇستىك افريكا، تشيفۋدي، ۆەندا تايپاسىنىڭ قولعاپسىز توبەلەسۋگە دايىندالعان ۇلدارى مۋسانگۆەگە قاتىسۋدا. توعىز جاس شاماسىنداعى ۇلداردىڭ ەركەكتىك قۋاتى دامىپ، شامدانۋىن شەكتەۋگە كومەكتەسەدى. ەرەسەكتەر جارىستىڭ توبەلەسكە اينالىپ كەتپەۋىن قاداعالاپ تۇر.

وڭتۇستىك افريكا، تشيفۋدي، ۆەندا تايپاسىنىڭ قولعاپسىز توبەلەسۋگە دايىندالعان ۇلدارى مۋسانگۆەگە قاتىسۋدا. توعىز جاس شاماسىنداعى ۇلداردىڭ ەركەكتىك قۋاتى دامىپ، شامدانۋىن شەكتەۋگە كومەكتەسەدى. ەرەسەكتەر جارىستىڭ توبەلەسكە اينالىپ كەتپەۋىن قاداعالاپ تۇر.

اكەسى پيتي جانە يتى قاباندى ۇستاپ تۇرعاندا دريۋ مۋر جابايى قاباننىڭ جۇرەگىنە پىشاق سۇعىپ الدى. بۇل – اڭ اۋلاۋدىڭ باستاپقى، قولجەتىمدى تۇرى. التى جاسىنان قاباندى «جاپسىرىپ» كەلە جاتقان دريۋ وسكەندە بيولوگ بولعىسى كەلەتىنىن ايتادى.

اكەسى پيتي جانە يتى قاباندى ۇستاپ تۇرعاندا دريۋ مۋر جابايى قاباننىڭ جۇرەگىنە پىشاق سۇعىپ الدى. بۇل – اڭ اۋلاۋدىڭ باستاپقى، قولجەتىمدى تۇرى. التى جاسىنان قاباندى «جاپسىرىپ» كەلە جاتقان دريۋ وسكەندە بيولوگ بولعىسى كەلەتىنىن ايتادى.

ححى عاسىردىڭ ۇل بالاسى قالاي ەرجەتەدى؟

اۆتور: چيپ براۋن فوتو: پيت ميۋلەر

شادراك نيونگەسانى سۇندەتكە وتىرعىزۋ تاڭ ازانعا بەلگىلەنگەن ەدى.

باتىس كەنييانىڭ بۋكۋسۋ تايپاسىندا سۇندەتتەلمەگەن 14 جاسار ۇل بالا الدىڭعى كۇننەن بەرى قاۋىرسىندى ەكى قوڭىراۋدى بىلەگىنە تاعىلعان مەتالل كاپسىرماعا ۇرعىلاپ، سىڭعىرلاتىپ ۇي سىرتىنداعى مانگو اعاشىنىڭ ساياسىنداعى لاس الاڭقايدا بيلەپ جۇر. ال ەرەسەك دوستارى مەن تۋىستارى ونى قورشاپ اپ، شىبىقتار مەن گۋاۆا بۇتالارىن ارى­بەرى سەرمەي، باتىلدىق، ايەل جانە شاراپ جايلى ان سالادى.

تۇستەن كەيىن شادراك جاقىندارىمەن بىرگە ناعاشى اعاسىنىڭ ۇيىنە كىرىپ شىقتى. اعاسى وعان سيىر سىيلاماستان بۇرىن، بەتىنەن شاپالاقپەن تارتىپ جىبەرىپ، ول «جىگىت بولۋعا دايىن ادامعا ەمەس، تومەن ەتەكتىگە ۇقسايتىنىن» ايتتى. بۋكۋسۋ تايپاسىنىڭ سۇندەتكە وتىرعىزۋ راسىمى – سيحەبودان وتۋگە سۇرانعان بالانىڭ كوزىنە مولت­مولت جاس كەلدى. بىراق ول قورىققاننان گورى اشۋلانعان جانعا كوبىرەك ۇقسايتىن ەدى. اكەسىنىڭ ۇيىنە ورالعاندا قوڭىراۋلارىن قاتتىراق قاعىپ، بيلەي تۇستى.

كەشكە قاراي تويعا جينالعانداردىڭ سانى ەلۋدەن استى. ەركەكتەر قولشاممەن جارىقتاندىرىلعان كۇركەلەردە ورتاق ىدىسقا ۇزىن، قوعا تارىزدى تۇتىكشەلەرىن سالىپ قويىپ ەرەكشە وقيعالاردىڭ قۇرمەتىنە قايناتىلاتىن بۋسا اتتى جۇگەرى سىراسىن سىزدىقتاتىپ وتىر. ساعات توعىز جارىمدا قوناقتار جاڭا سويىلعان سيىردىڭ كولكىلدەگەن ىشەك­-قارنىن قورشاپ وتىرا قالدى. شادراكتىڭ اكە جاعىنان كەلگەن كوكەلەرىنىڭ بىرى بۇلتيعان بۇيەن قارىندى تىلدى. ونىڭ تىنىن ەكى بولىپ جىرتتى، سوسىن جاسىل تۇستى، جارتىلاي قورىتىلعان تاماقتىڭ بىر ۋىسىن كوسىپ الدى دا، نەمەرە ىنىسىنە جاقىنداپ:

– «بىزدىڭ اۋلەتتە ەشكىم قورقاق بولعان ەمەس. قانە، تۇزۋ تۇر!»، – دەدى داۋسىن كوتەرىپ. اسكەري كۋرسانتتاي، قايسارلىقپەن ايدالاعا كوز تاستاپ، امالسىز كۇي كەشىپ تۇرعان شادراكتىڭ بەتىندە قولشام جارىعىنىڭ ساۋلەسى وينايدى. سوسىن، ومىرىندە مۇندايدى تالاي رەت كورگەندەردىڭ وزىن تاڭداندىرىپ، الگى كىسى نەمەرە ىنىسىنىڭ كەۋدەسىنە لاس بوتقانى لاقتىرىپ جىبەردى دە، بەتى مەن باسىنا ورشەلەنە جاعا باستادى. ودان كەيىن سيىردىڭ قارىن جاعاسىن شادراكتىڭ موينىنا ىلدى دە، ەكى بەتىنەن شاپالاقپەن تارتىپ­تارتىپ قالدى.

«قوبالجىساڭ نەمەسە ايعايلاساڭ، قايتىپ ورالما، – دەدى كوكەسى. – وزەننەن وت تە، ارى قاراي جۇرە بەر. سەن ەندى جاۋىنگەرسىڭ. كوزىڭدى شۇقىسا دا كىرپىگىڭدى قاقپا!». ومۋسيندە دە سۇندەتتەلمەگەنگە كەرى قايتار جول جوق.

سول تۇنى شادراك بىرنەشە ساعات بويى بۋساعا بۋسانىپ، ماسايعان حۋمنييالاردىڭ الدىندا بي بيلەدى. ەرەسەكتەر وعان جىگىت بولۋدىڭ مورالدىق تۇرعىدان نە ەكەنىن تۇسىندىرىپ، ۇلكەن كىسىلەر مەن ايەلدەردى قۇرمەتتەۋ، تۇرمىستاعى كەلىنشەكتەردەن بويىن اۋلاق ۇستاۋ سيياقتى كەڭەستەرىن بەرىپ جاتتى. وعان ۇن، تاۋىق جانە ازداعان اقشا سىيلادى. شادراكتىڭ مىنەزىن كۇلكىگە اينالدىرىپ، ونىڭ ەرجۇرەكتىگىنە كۇمان كەلتىردى. تۇن ورتاسىندا وعان دەمالۋعا رۇقسات بەرىلدى. ساعات ەكىدە تۇردى. بىر ساعاتتان كەيىن چينيمبا قوڭىراۋىن ورشەلەنە سىڭعىرلاتىپ، بيلەپ جۇردى.

اپپالاچپەن بەس كۇننەن اسا 90 شاقىرىمداي جاياۋ كەلگەن ۆيكتور ريۆەرا سىنىپتاسىن قۇشاقتاپ جاتىر. نيۋ-دجەرسي، نيۋارك، سانت بەنەديكتتەگى ۇلدارعا ارنالعان مەكتەپ ەر جەتۋدى جاقسى تۇسىندىرەدى. مەكتەپتىڭ ۇرانى: «باۋىرىما تيگەن سوققى ماعان دا تيەدى، باۋىرىما كومەكتەسكەن ماعان دا جاردەمدەسەدى».

اپپالاچپەن بەس كۇننەن اسا 90 شاقىرىمداي جاياۋ كەلگەن ۆيكتور ريۆەرا سىنىپتاسىن قۇشاقتاپ جاتىر. نيۋ-دجەرسي، نيۋارك، سانت بەنەديكتتەگى ۇلدارعا ارنالعان مەكتەپ ەر جەتۋدى جاقسى تۇسىندىرەدى. مەكتەپتىڭ ۇرانى: «باۋىرىما تيگەن سوققى ماعان دا تيەدى، باۋىرىما كومەكتەسكەن ماعان دا جاردەمدەسەدى».

ۇي ىشىمدىگىنەن كوزدەرى ىسىنىپ كەتكەن كەيبىر تۋىستارى مەن دوستارى: «كۇن شىعايىن دەپ تۇر. پىشاقتىڭ يىسىن سەزەسىڭ بە؟ تاڭ اتايىن دەپ قالدى!»، — دەپ ايعايلاي اندەتەدى.

مەن ۇلكەن ريفت اڭعارىنان كۇننىڭ كوتەرىلۋى مەن شادراكتىڭ ەر جەتۋىنىڭ شارىقتاۋ ساتىندە 91 جاسىندا قايتىس بولعان اكەم مەن 12 000 شاقىرىم قاشىقتا، نيۋ-­يوركتە ۇيىقتاپ جاتقان 17 جاسار ۇلىم وليۆەردى ويلادىم. بالكىم، ول وياۋ شىعار. بالكىم، نوۋتبۋگىن كەۋدەسىنە قويىپ، دەرەكتى سپورت فيلمدەرىن نەمەسە گولليۆۋد كوركەم فيلمىن كورىپ جاتقان بولار.

بىردەي ماقساتقا جەتۋگە تالپىنىس بىلدىرگەن ەكى ۇلدىڭ جولدارىنىڭ اركەلكىلىگى تاڭدانارلىق. شادراك تا، وليۆەر دە انا جاتىرىندا تەستوستەروننان ەركەك جىنىستى بوپ جاراتىلدى، ەكەۋى دە وتپەلى كەزەڭنىڭ ورتاسىندا، كۇشتى گورموننىڭ جاڭا اعىنىمەن تولىققاندى ەركەك بوپ قالىپتاسىپ كەلە جاتىر: دەنەلەرىنە تۇك وسۋدە، بۇلشىق ەتتەرى بۇلتىڭداپ، يىقتارى جازىلىپ، جىنىستىق بەلسەندىلىگى ارتۋدا. تاۋەكەلگە بارعىشتاپ، الەۋەتتى اگرەسسييالىق دەڭگەيى وسۋدە. ەكەۋى دە ميلليونداعان جىلدار بويعى ەۆوليۋتسييادان وتكەن مىنەز-­قۇلىق ۇردىستەرى مەن ۇلگىلەرىن بويلارىنا سىڭىرىپ كەلە جاتىر.

الايدا شادراكتىڭ ەر جەتۋى ايەل مەن ەركەك رولى الى دە بولسا داستۇرگە نەگىزدەلگەن، كەم دەگەندە، 200 جىلدىق (كەي تايپالاردا سوناۋ كونە زاماننان كەلە جاتقان) عۇرىپتى اتقاراتىن ورتادا وتىپ جاتىر. ال وليۆەر بولسا، گەندەرلىك-­بەيتاراپتىققا جاقىن، ايەل مەن ەركەكتىڭ اناتوميياعا نەگىزدەلگەن بولمىسىنان الشاق. ول 2016 جىلى اقش-­تىڭ زاڭ، بىلىم جانە قورعانىس دەپارتامەنتتەرى ادامنىڭ جىنىسىن تۋۋ كۋالىگى ەمەس، اركىم وزى ايقىندايدى دەپ گەندەرلىك ديسكريميناتسييامەن كۇرەس ساياساتىن ماقۇلداعان امەريكالىق قوعامدا ەرجەتىپ كەلەدى.

لەۆي تيتچەل نيۋ-يورك، كۋينستەگى دامحانادا وزىنىڭ ەر جىنىستى تۋىستارى مەن حاسيد دىنىندەگى ەركەكتەردىڭ ورتاسىندا 13 جاسقا تولعان تۋعان كۇنىن تويلاپ جاتىر. ول وزى جاساعان ىستەر مەن كۇنالار ۇشىن جاۋاپتى بوپ ەسەپتەلەدى. ەۆرەيلەر بۇل عۇرىپتى مىڭداعان جىلدار بويى ساقتاپ كەلەدى.

لەۆي تيتچەل نيۋ-يورك، كۋينستەگى دامحانادا وزىنىڭ ەر جىنىستى تۋىستارى مەن حاسيد دىنىندەگى ەركەكتەردىڭ ورتاسىندا 13 جاسقا تولعان تۋعان كۇنىن تويلاپ جاتىر. ول وزى جاساعان ىستەر مەن كۇنالار ۇشىن جاۋاپتى بوپ ەسەپتەلەدى. ەۆرەيلەر بۇل عۇرىپتى مىڭداعان جىلدار بويى ساقتاپ كەلەدى.

سالۆادورداعى، سان-سالۆادور قالاسىندا توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ Comandos de Salvamento توبىنىڭ مۇشەلەرى جۇمىس اراسىنداعى بوس ۋاقىتتا دەمالۋدا. بۇل جىگىتتەر ەركەكتىگىن كورسەتۋ ۇشىن مۇقتاجدارعا كومەك كورسەتۋدى دۇرىس كورىپ، قۇرداستارىن ازعىرعان تالاي باندىلارعا تويتارىس بەردى.

سالۆادورداعى، سان-سالۆادور قالاسىندا توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ Comandos de Salvamento توبىنىڭ مۇشەلەرى جۇمىس اراسىنداعى بوس ۋاقىتتا دەمالۋدا. بۇل جىگىتتەر ەركەكتىگىن كورسەتۋ ۇشىن مۇقتاجدارعا كومەك كورسەتۋدى دۇرىس كورىپ، قۇرداستارىن ازعىرعان تالاي باندىلارعا تويتارىس بەردى.

ەر جەتۋگە اپارار جول

تاريحقا ۇڭىلسەك، الەم حالىقتارى ۇل بالانى ەركەككە اينالدىرۋ ۇشىن سانسىز ادىستەر مەن عۇرىپتار ويلاپ تاۋىپتى. «كوبىنەسە قۇپييا بوپ كەلەتىن ول ادىستەردىڭ وزارا ايىرماشىلىقتارى قاتتى بىلىنەدى جانە ولار ۇنەمى دامۋ ۇستىندە»، – دەيدى مادەنيەت انتروپولوگى گيلبەرت حەردت.

يانۆار-ماستەر-96

 

شادراكتەي ەمەس، وليۆەر جىگىت بولۋ ۇشىن ايەل مەن ەركەكتىڭ داستۇرلى رولىنە سۇيەنە المايدى. وليۆەر ايەل پوليتسەيلەرگە دە، ەركەك مەيىرگەرلەرگە دە تاڭدانبايدى.

بىزدىڭ ورتادا وليۆەردىڭ ۇل بالادان جىگىتكە اينالعانىن ايقىن بەلگىلەيتىن راسىم نەمەسە عۇرىپ جوق. باسقا سوزبەن ايتقاندا، ەركەكتىكتى وليۆەردىڭ وزى تۇسىنۋى كەرەك.

كەيدە، ول مەنىڭ مىنەز-­قۇلقىما قاتىستى سىن­پىكىرلەرىن اشىق ايتادى. كەيدە، سىنالاتىن جەرلەردە: باقىلاۋ جۇمىستارىندا، باعا الۋدا، باسكەتبول جارىستارىندا شادراكقا كۇشپەن ەنگىزىلگەن شىدامدىلىقتى ۇلىمنىڭ جۇمساعىراق جولمەن يگەرىپ جاتقانىن بايقايمىن. وليۆەر ۇياڭ، جۇرت ونى جىگىت سيياعى جوق دەپ ويلاپ قالماس ۇشىن تەرەڭ سەزىمىن جۇرتقا

كورسەتپەۋگە تىرىسادى. فلەيتا تارتۋ ونەرىن تاستاپ كەتتى، ويتكەنى توپتاعى جالعىز ۇل ەدى. مايكل دجوردان مەن دجورج كلۋنيدى ەركەكتىكتىڭ سيمۆولى سانايدى. ول ون بەس جاسقا تولعاندا كوستيۋم سىيلاۋىمىزدى وتىندى.

يانۆار-ماستەر-97

عالىمدار مەن وقىمىستىلار وليۆەرگە دە، ەشقايسىمىزعا دا ەشتەڭەنى ايقىنداپ بەرە المايدى. ەركەكتىك جانە ونىمەن ماعىنالاس ماسەلەلەر عاسىرلار بويى ساياسات ارالاسقان مادەنيەت پەن بيولوگييا تۋرالى ايتىس­تارتىستاردىڭ تاقىرىبى بوپ كەلدى. انتروپولوگتار مەن الەۋمەتتانۋشىلار ادەتتە ەركەكتىك – قوعام قالىپتاستىراتىن نارسە دەپ ەسەپتەيدى.

كەيبىر فەمينيست عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر گەندەرلىك ايىرماشىلىقتى «فالسيفيكاتسييا» دەيدى، ال ەركەكتىك بەلگىلەر دەپ جۇرگەنىمىزدىڭ ۇلدارعا قاتىسى پەرزەنتحانادا جاڭادان تۋعان نارەستەگە كيگىزەتىن كوك تۇستى كيىمىنەن ارتىق ەمەس. ارينە، بۇل ايەل مەن ەركەكتىڭ اقىل-­ويىنداعى ايىرماشىلىقتار، ينستينكتكە باعىنۋ، ۇتىمدى ويلاۋ، ەموتسييا تۋرالى گەندەرلىك ستەرەوتيپتەرگە قاتىستى. بىراق ۇل مەن قىز وسىرگەن كوپتەگەن اتا­انا تارىزدى مەن دە اكە مەن انادان نەمەسە تاعى بىرەۋدەن سانالى نەگىزسىز پايدا بولعان مىنەز­قۇلىقتىڭ ار جاعىندا نە بار ەكەنىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋعا ماجبۇرمىن. وليۆەردىڭ دوپ لاقتىرۋعا دەگەن العاشقى تالپىنىستارى تۋرالى ويلاپ وتىرمىن: نەرف دوپتارى، تەننيس دوپتارى، جەلىمدى باۋدىڭ دومالاقتالعان شيىرشىعى. پاريج كوشەلەرىنىڭ بىرىندە كەلە جاتىپ كاشتاندى لاقتىرىسىپ ويناعانىمىز بار. ونىڭ ۇستىنە، قۋىرشاقتارىنىڭ ورتاسىندا داۋسىن باسەڭدەتىپ اڭگىمە-­دۇكەن قۇرۋدى ۇيىمداستىرۋعا قابىلەتتى اپكەسى يندييانىڭ ار جاعىندا مادەني سوتسياليزاتسييادان دا تەرەڭ بىر نارسە بولۋى مۇمكىن. ول دايىندىق مەكتەبىنە باراردان كوپ بۇرىن قۋىرشاعىن قوس قولىمەن ۇستاپ، وعان كەلىسىم جۇرگىزىپ جاتقان جەردەگى اۋدارماشىداي بىرنەشە ساعات بويى بىر نارسەنى سىبىرلاپ ايتىپ وتىراتىن.

16 جاستاعى دجەك ماكگرات گانتەلمەن جاتتىعۋ جاساپ، ماسساچۋسەتس شتاتى ماربلحەد مەكتەبىنىڭ سپورت زالىندا رەگبي ماۋسىمىنا دايىندالىپ جاتىر. الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، حىح عاسىردان باستاپ اقش بالالارىنىڭ بوس ۋاقىتى كوبەيىپ، ولار دەنەشىنىقتىرۋعا مان بەرە باستادى. وسىلايشا ەلدە سپورت دامىدى.

16 جاستاعى دجەك ماكگرات گانتەلمەن جاتتىعۋ جاساپ، ماسساچۋسەتس شتاتى ماربلحەد مەكتەبىنىڭ سپورت زالىندا رەگبي ماۋسىمىنا دايىندالىپ جاتىر. الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، حىح عاسىردان باستاپ اقش بالالارىنىڭ بوس ۋاقىتى كوبەيىپ، ولار دەنەشىنىقتىرۋعا مان بەرە باستادى. وسىلايشا ەلدە سپورت دامىدى.

شىلدە ايىنىڭ كەشىندە ماربلحەدتەگى پيتستسەرييادا جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى قالجىڭداسىپ وتىر. ەر جەتۋ دەگەننىڭ كوپ، ارتۇرلى ۇعىمى بار امەريكالىق مادەنيەتتە ەركەكتىك قاسيەت ىزدەگەندى شاتاستىرۋى مۇمكىن. ۇل بالانىڭ ساتتىلىك بارومەترى كوبىنەسە قىزداردىڭ وعان دەگەن ىقىلاسىنا بايلانىستى.

شىلدە ايىنىڭ كەشىندە ماربلحەدتەگى پيتستسەرييادا جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى قالجىڭداسىپ وتىر. ەر جەتۋ دەگەننىڭ كوپ، ارتۇرلى ۇعىمى بار امەريكالىق مادەنيەتتە ەركەكتىك قاسيەت ىزدەگەندى شاتاستىرۋى مۇمكىن. ۇل بالانىڭ ساتتىلىك بارومەترى كوبىنەسە قىزداردىڭ وعان دەگەن ىقىلاسىنا بايلانىستى.

«ايەل مەن ەركەكتىڭ اقىلى بىرىن-­بىرى الماستىرا المايدى»، – دەيدى پسيحولوگييا وقىتۋشىسى ستيۆەن پيڭكەر «The Blank Slate» دەگەن كىتابىندا. قىزدار وزگە ىستەرگە قابىلەتتى. ۇلدار دەنە كۇشىن شىعارۋعا بەيىم. نەيروبيولوگيياعا ەڭبەگى سىڭگەن پروفەسسور دجو گەربەرت ايتپاقشى، ۇلدار قۋىرشاقپەن وينايدى، بىراق ولاردىڭ قۋىرشاقتارى توبەلەسىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن.

ون جاسقا تولاردا باستالىپ، 18-­19 جاستا شەگىنە جەتىپ كوتەرىلەتىن كەي اگرەسسيۆتى مىنەز-­قۇلىق تەستوستەرون دەڭگەيىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ول ادەتتە، ۇلداردا قىزداردان ون ەسە كوپ. 2013 جىلى تاۋەكەلشىل مىنەزى بار جاسوسپىرىم ۇلدار مەن قىزدارداعى تەستوستەرون دەڭگەيىن سالىستىرعان زەرتتەۋ ەڭبەگى جارييالاندى. بالالارعا ۇرلەنگەن شاردى شەرتىپ قالىپ، اقشا ۇتىپ الۋ مۇمكىندىگى بەرىلىپ سىنالدى. ەگەر شارلار جارىلىپ كەتسە، (ولار كەنەتتەن جارىلۋعا ىڭعايلانعان بولاتىن) ويىنشىلار ۇتىسىنان ايىرىلار ەدى. زەرتتەۋشىلەر تەستوستەروننىڭ ۇلعايعان دەڭگەيىنە قاراپ ۇلداردىڭ دا، قىزداردىڭ دا تاۋەكەلشىلدىگىن بايقاۋعا بولاتىن­-دى. الايدا ۇلدار اقشادان ايىرىلاتىن بولسا دا، شارلار جارىلعاندا پايدا بولاتىن سەزىمدى باستان كەشىرگەندى تاۋىر كورگەن. ال تەستوستەرونى سالىستىرمالى تۇردە ۇلعايعان تاۋەكەلشىل قىزدار اقشادان ايىرىلىپ قالماۋدى كوبىرەك ويلاعان.

ەركەكتىكتىڭ كوپتەگەن ەلەمەنتتەرىنىڭ نەگىزى بيولوگييا ەكەنىنە ايقىن مىسالداردىڭ بىرى – «اندروگەن سەزگىشتىگىنىڭ جوقتىعى سيندرومى» اتالاتىن سيرەك كەزدەسەتىن گەنەتيكالىق جاعداي. نارەستەلەر ۇ حروموسوماسىمەن تۋادى، بيولوگييالىق تۇرعىدان ولار ەر جىنىستى، بىراق دەنەسى تەستوستەروندى يگەرە المايدى، سويتىپ ايەلدىك فەنوتيپتىككە ەرىك بەرەدى. گەربەرت «تەستوستەرون» دەگەن كىتابىندا بۇل سيندروم «بىز ەركەكتىك دەپ اتايتىن نارسەنىڭ تۇپ-­تامىرىندا تەستوستەرون تۇرعانىنىڭ ايقىن دالەلى»، — دەيدى.

سونىمەن، تاڭ قىلاڭ بەرە، بۋكۋسۋ مادەنيەتىنىڭ قولداۋىمەن دە، بوزبالانىڭ قانىنىڭ بىر دەتسيليترىندە 1200 نانوگراممنان استام تەستوستەرون بار دەپ عالىمداردىڭ ايتۋىمەن دە شادراك سولتۇستىككە، چۆەلە وزەنىنە قاراي جاياۋ جول تارتتى. ونى وتىزدان اسا جىگىت پەن الى قاق­سوق كورمەگەن بىرنەشە ەركەتوتاي قىز بالالار قورشاپ جۇردى. بۇل توپ جۇگەرى مەن قانت قۇراعى ەگىستىكتەرىنىڭ جانىنان قىزىل باتپاقتى جولمەن اسىقپاي، دۋمانداتا ان ايتىپ بارا جاتتى. جەتىگە ون بەس مينۋت قالعاندا شادراكتىڭ قوڭىراۋلارى مەن مەتالل بىلەزىك توسپالارى شەشىلدى. شادراك بۇتىنداعى قوڭىر تۇستى شورتيىن دا قاتار شەشتى. ول كوكوراي جاعالاۋمەن وزەننەن گورى باتپاققا كوبىرەك ۇقسايتىن جاققا قاراي جۇردى. ارتىنان كوكەسى كەلە جاتتى. شادراك سيىردىڭ شىرىشىن جۋىپ تاستاپ، ۇستىنە قارا-­سۇر بالشىق جاعىپ قايتىپ كەلدى. باسىنا قىزعىش قۇستىڭ ايدارىنداي ەتىپ ارنايى شوپتىڭ ساباعىن قاداپ الىپتى.

توپ وڭتۇستىككە، شادراكتىڭ اكەسىنىڭ ۇيىنە قاراي بەت الدى، ەندى ولار جولدا نيەتى جامان ادامداردىڭ تىل­-كوزىنەن ساقتانۋ ۇشىن جۇگىرە باسىپ كەلەدى. ولار بۋكۋسۋ جۇرتىنىڭ سۇندەتتەۋ تۋرالى اتاقتى سيويايو انۇرانىن ايتىپ كەلەدى. ول اندە باسەكەلەس لو تايپاسىنداعى ۇلداردىڭ جىنىس مۇشەسى تەرىسىنىڭ بىر بولەگىن كەسىپ الماي، تىستەرىن جۇلىپ تاستايتىن داستۇرىن مازاق ەتەدى. «سۇندەتتەلۋدەن قورقاتىن جىگىت لو جۇرتىنا كەتۋى كەرەك» دەيدى اندە.

ولاردى ايەل-­ەركەگى، ۇل-­قىزى ارالاس ۇلكەن توپ كۇتىپ تۇر ەكەن. شادراك اۋلاعا كىرىپ كەپ، سيمۆولدىق تۇردە بالالىق شاعىمەن قوشتاسقانداي كۇن باتىسقا قارادى. ارتىنشا شالت قيمىلداپ، بىر قولىن مىقىنىنا قويىپ، بىر قولىن جوعارى كوتەردى. سۇندەتكە وتىرعىزۋشى جالما-­جان ىسكە كىرىستى. وتا لەزدە بىتتى. شادراك قىڭق دەمەي، اۋىرسىنعانىن ەش بىلدىرمەدى. سۇندەتتەۋشى ادام وتانىڭ اياقتالعانى تۋرالى حابارلاپ، ىسقىرىپ قالعاندا، شادراكتىڭ اپكەسى مەن اناسى جانە باسقا دا ايەلدەر قۋانىشتان ايعايلاپ جىبەردى. جان شىداتپاس اۋىرت پالىعىنا قاراماستان شادراك ماڭعازدانا باسىپ، قۇددى بىر جاۋ تۇسىرگەن باتىرداي بايسالدى بولۋعا تىرىسىپ باقتى.

ونىڭ اكەسى مەن وزگە ەركەكتەر قۇددى بىر ۇتقان لوتەرەياسىنىڭ بيلەت نومىرىن تەكسەرگەندەي جۇگىرىپ بارىپ اتقارىلعان جۇمىستى ۇڭىلىپ قاراي باستادى. بىراق بۇل كەزدە ابدەن ەسەڭگىرەگەن شادراك ارى قاراي جۇرۋگە شاماسى كەلمەي، دىرىلدەپ بارىپ وتىرا قالدى. ايەلدەر ونى تۇرلى­-تۇستى رامالدارمەن قىمتاپ جاۋىپ جاتىر.

ول ەندى كەلەسى تورت كۇندى ايىعۋمەن وتكىزەدى. داستۇر بويىنشا، بۇل قوعامدا جاڭا مارتەبەگە يە بولعاندار تورت ايعا قامقورشىسىمەن بىرگە وڭاشا كەتەدى. قامقورشىسى وعان اڭ اۋلاۋدى، كۇركە جاساۋدى، تەرى كەپتىرۋدى جانە سيىر ۇرلاۋعا كەلگەندەردىڭ بەتىن قايتارۋ مەن وزى دە شابۋىل جاساي الاتىنداي باتىل بولۋدى ۇيرەتەدى. بۋكۋسۋ تايپاسىنىڭ كەي جاس جىگىتتەرى بۇل ىستەردى الى ۇيرەنىپ جۇرسە دە، شادراك قىركۇيەكتە وقۋ باستالعاندا مەكتەپكە ورالادى. «مەكتەپتە دە مىنەزدىڭ قاتال بولعانى جاقسى، – دەيدى سيمييۋ ۋونديببا، نايروبي ۋنيۆەرسيتەتى بۋكۋسۋ انتروپولوگيياسىنىڭ وقىتۋشىسى. – بۇگىنگى ومىرگە ساي بولۋ ۇشىن داستۇرلى قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋعا بولادى».

شادراكقا جۇرت قۇرمەتپەن قاراي باستادى، ول ەندى پاتريارحتىق جەڭىلدىكتەر الۋ قۇقىعىنا يە بولدى. ونى ەندى وزەننەن سۋ الىپ كەلۋگە، وتىن جيناۋعا نەمەسە وتباسىنىڭ ۇي­-جايىن سىپىرۋعا جۇمسامايدى. تاماق پىسىرەتىن ايەلدەر ونىڭ نە جەگىسى كەلەتىنىمەن ساناساتىن بولادى. وتباسىلىق كەشەندە وز كۇركەسى بار، ەندى اناسىنىڭ ۇيىندە ۇيىقتامايدى. جەلتوقسان كەلگەندە ومۋسيندەدەن ومۋسانيگە وتۋ كەزەڭى اياقتالىپ، ەجەلگى عۇرىپ بويىنشا، حۋحۋالۋحا سالتاناتى وتەدى. سوندا 14 جاسار بالا بۋكۋسۋ جۇرتىنا تولىققاندى ەركەك رەتىندە رەسمي تۇردە تانىستىرىلادى.

بۋكۋسۋلەردىڭ سۇندەت تويىنا ارى قىزىعىپ، ارى ۇرەيلەنىپ قارايسىڭ. ۇرەيلەنەتىنىمىز، بالانىڭ اتى – بالا. مەن بىر اپتادا بەس بالانىڭ سۇندەتكە وتىرعىزىلعانىن كوردىم، كەيبىر ومۋسيندەلەر شادراكتان كىشى بولدى جانە سىناققا ونشا دايىن ەمەس كورىندى. جاڭا جەڭىلدىكتەرگە يە بولاسىڭ دەپ سەندىرىپ، يكەمدەلۋگە قىسىم جاسالسا دا، ون جاسار بالا قاۋىپتى جانە اۋىرتاتىن حيرۋرگييالىق وتاعا تۇسۋگە شەشىم قابىلداي الا ما؟


شادراكقا جۇرت قۇرمەتپەن قاراي باستادى. ونى ەندى وزەننەن سۋ الىپ كەلۋگە، وتىن جيناۋعا نەمەسە وتباسىنىڭ ۇي-جايىن سىپىرۋعا جۇمسامايتىن بولادى.

شادراكقا جانە باسقالارعا جاسالعان وتانىڭ وزگە ەلدەردەگى ۇل بالانى سۇندەتتەۋ دەن ونشا ايىرماشىلىعى جوق. اۋستراليياداعى ابوريگەن ماردۋدجارا تايپاسىنىڭ ۇلدارى سۇندەتتەلگەننەن كەيىن جىنىس مۇشەسىنىڭ تەرىسىن جۇتادى ەكەن. برازيليياداعى امازونكانى مەكەندەيتىن Satere Mawe­-نىڭ ۇلدارى قولدارىن نەيروتوكسيكالىق بىزگەگى ەڭ ازاپتىلاردىڭ بىرى بوپ سانالاتىن وق قۇمىرسقا (شوقپار تارىزدەس Paraponera) تولى قولعاپقا تىعادى.

بۇل «نەگە؟» دەپ سۇرارلىق جاعداي. ارينە، «سوعىسقا دايىندالۋ ۇشىن» دەپ قورقىنىشتى جاۋاپ بەرەدى ولار. انتروپولوگ دەۆيد گيلمور رەسۋرسى از، ۇجىمدىق ال­اۋقات سەنىمسىز جەردە «گەندەرلىك يدەولوگييا ومىردىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنا اسەر ەتەدى» دەيدى.

مىڭداعان جىلدار بويى ەركەكتەر كلاسسيكالىق مىندەتتەرىن ورىنداپ بالا تۋدىرىپ، وتباسىن اسىراپ، وعان قورعانىش بولا السىن دەپ ۇلداردى قايسارلاندىرادى، جىگەرلەندىرەدى. كوپتەگەن مادەنيەتتەردە ەركەكتىكتىڭ لەيتموتيۆى – زومبىلىق. ۆيدەوويىندارعا، ەكشن-­فيلمدەرگە، حوككەي جەكپە­-جەكتەرىنە UFC (قاز. ابسوليۋت توبەلەس چەمپيوناتى) توبەلەستەرىنە جانە اقش­-تاعى ادام ولتىرۋ كورسەتكىشىنە قاراعاندا، زورلىق-­زومبىلىق جاساۋ ماتەريالدىق جاعدايى جامان ەمەس جەرلەردەگى ەركەكتەردى دە شاتتاندىرادى.

ەركەكتىكتى قايسارلىق، شىدامدىلىقپەن تەڭەستىرگەن تسيكلدى نە بۇزدى؟ كۇش كورسەۋدەن قورقاتىن نەمەسە وعان سۇيسىنەتىن ەركەكتەردىڭ بۇلاي وزگەرىپ كەتۋىنە نە سەبەپ بولۋى مۇمكىن؟

ۇرەيدى ايتپاعاندا، ۇلداردىڭ ەركەك بولۋىنا وسىنداي ايقىن جول ويلاپ تاپقان مادەنيەتكە سۇيسىنبەسكە امالىم جوق. قادامدارى الدىن الا بەلگىلى. قانداۋىر جانە كەسۋ بۇكىل ىستى سوزسىز شىندىققا اينالدىرادى. «اتا­-بابالارىمىزبەن قان ارقىلى بايلانىستامىز!»، – دەدى ماعان شادراكتىڭ كوكەلەرىنىڭ بىرى. قۇرمەتكە يە شادراك ەندى قالاعان تاماعىن ىستەتىپ ىشۋى مۇمكىن، بىراق ول سونداي-­اق كوپ نارسەنى ىستەۋگە مىندەتتى جانە بورىشتار، سونداي­اق، ادەت-­عۇرىپتارداعى قاتالدىق ۇلداردى قاتىگەزدىككە قاتىگەزدىكپەن جاۋاپ بەرمەۋگە ۇيرەتەدى. ەگەر ساعان بىرەۋ سيىردىڭ تەزەگىن لاقتىرسا دا، «ومىر ساعان نە لاقتىرسا دا، توزۋ كەرەك ەكەنىن بىلەسىڭ»، – دەيدى بۋكۋسيلىك جۋرناليست دەنيەل ۆەزەنگۋلا.

14 جاستاعى شادراك نيونگە-سانىڭ جۇزى جاسقا مالىندى. سيىردىڭ ىشەك-قارنىمەن اتقىلاماس بۇرىن ەرەسەكتەر ونى قاتتى سوكتى. بۇل – مىنەز قالىپتاس تىرۋعا ارنالعان عۇرىپ. «ەگەر بالا كوكەسى لاقتىرعان ىشەك-قارىنعا توتەپ بەرسە، بارىنە توتەپ بەرەتىن بولعانى»، – دەيدى بۋكۋسۋ تايپاسىنىڭ جۋرناليسى دەنيەل ۆەسانگۋلا.

14 جاستاعى شادراك نيونگە-سانىڭ جۇزى جاسقا مالىندى. سيىردىڭ ىشەك-قارنىمەن اتقىلاماس بۇرىن ەرەسەكتەر ونى قاتتى سوكتى. بۇل – مىنەز قالىپتاس تىرۋعا ارنالعان عۇرىپ. «ەگەر بالا كوكەسى لاقتىرعان ىشەك-قارىنعا توتەپ بەرسە، بارىنە توتەپ بەرەتىن بولعانى»، – دەيدى بۋكۋسۋ تايپاسىنىڭ جۋرناليسى دەنيەل ۆەسانگۋلا.

سادىق مۇسا ۇيىنىڭ جانىندا اۋىل قاۋىمى ونىڭ سۇندەتتەلۋىنە كۋا بوپ تۇر. بالشىققا بوگىلگەن جاسوسپىرىم وعان قايسارلىقپەن توزۋى كەرەك. سادىق بۋكۋسۋ تايپاسىنىڭ ناعىز جىگىتى بەينەسىن كورسەتىپ، تىرپ ەتپەي تۇر. قانداۋىر جىلپ ەتكەندە ول سول جىگىتتىڭ وزىنە اينالدى.

سادىق مۇسا ۇيىنىڭ جانىندا اۋىل قاۋىمى ونىڭ سۇندەتتەلۋىنە كۋا بوپ تۇر. بالشىققا بوگىلگەن جاسوسپىرىم وعان قايسارلىقپەن توزۋى كەرەك. سادىق بۋكۋسۋ تايپاسىنىڭ ناعىز جىگىتى بەينەسىن كورسەتىپ، تىرپ ەتپەي تۇر. قانداۋىر جىلپ ەتكەندە ول سول جىگىتتىڭ وزىنە اينالدى.

سۇندەتتەلىپ بولعاننان كەيىن اكەسى سادىققا جامىلاتىن كورپە بەردى. ول ەندى تولىققاندى ەركەككە اينالدى. اناسىنىڭ بالاسى ەندى – اكەسىنىڭ ۇلى. ول ەندى ۇي تىرشىلىگىنەن بوساتىلىپ، وز كۇركەسىندە تۇراتىن بولادى. ەندى اجەسىنىڭ اڭگىمەلەرىن ەمەس، اكەسىنىڭ اقىلىن تىڭدايدى.


بۇعان بىر كەزدە سۇندەتكە وتىرعىزىلعان جانە جاستارى شامالاس ۇلداردىڭ «باكوكي» دەپ اتالاتىن باۋىرلاستىعىن قوسىڭىز.

«باكوكيلەر عۇمىر بويى دوستاسىپ وتەدى»، – دەيدى ۆەزەنگۋلا. «ولار سىزدىڭ تابىتىڭىزدى كوتەرىسىپ، مولاڭىزدى قازىپ بەرەدى. كوزقاراسىڭىز وزگەرسە، سىزدى جونگە كەلتىرۋ ۇشىن باكوكي جىبەرىلەدى». ماعىنالى ەركەكتىك داستۇردىڭ جوقتىعىنان بولار، وليۆەردىڭ مەكتەبى جاقىندا جاستار تەاترىن شاقىرىپ، جىگىتتىككە باۋليتىن ماسەلەلەردى كوتەرگەن «بىز ەر جەتكەندە…» سپەكتاكلىن تاماشالادى…

اكەمنەن ميراس بوپ جەتكەن وز­-وزىن تانۋ داستۇرىن وتكىزىپ العانىم ۇشىن كىنالىمىن دەپ ويلايمىن. اكەم جىنىستىق قاتىناس تۋرالى اڭگىمەلەردى ايتپاق تۇگىلى مەنى مازالاعان ساۋال دارعا ماڭايلاعان ەمەس. مەنى ۇل بالاعا تان قابىلەتتەردىڭ شيكىلىگى مەن الى دە قولىمنان كەلمەيتىن ىستەردىڭ تىزىمىمەن قازىرگى جاعدايىما جەتكىزگەن قانداي ادەت-­عۇرىپتار ەكەنىن بىلمەيمىن.

وتكەن كوكتەمدە، قايتىس بولار الدىندا اكەمنەن «مەنى ەر جەتۋگە دايىنداۋعا تىرىس تىڭىز با»، — دەپ سۇرادىم. ول ابدىراپ قالعاندا، «اكەڭىز سىزدى اياعىڭىزدان تۇرعىزۋ ۇشىن نە ىستەدى» دەپ سۇرادىم. اكەم ودان بەتەر ساستى.

اكەمنىڭ ەر جەتۋى اقش اسكەري-­تەڭىز فلوتىنىڭ تاربيەسىمەن بايلانىستى دەپ ويلايمىن. قايتارىنىڭ الدىندا ول قاي ساعاتتا قانداي مەديتسينالىق ەم-­شارا العانىن ۇمىتىپ قالاتىن، ەسەسىنە، ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستا كەمەدە بىرگە قىزمەت ەتكەن دوستارىنىڭ بارىن ەسكە الىپ وتىراتىن. اكەم تىنىق مۇحيتىن كەسىپ وتكەندە 19 جاستا ەكەن. ول سەكستانتپەن ولشەۋلەر جاساعان، ارىپتەس تەڭىزشىلەرمەن بوكستاسقان، وكيناۆادا وز تاپانشاسىمەن كاميكادزەنى اتقان. اتوم بومباسىمەن بومبىلاعاننان ەكى ايدان  كەيىن حيروسيما شىعاناعىن جەلكەندى قايىقپەن كەسىپ وتكەن، سوعىستان زارداپ شەككەن ادامدار تۋرالى ولەڭ جازعان. ول ولەڭ 1945 جىلدىڭ قازان ايىندا نيۋ­يوركتىڭ Herald Tribune گازەتىندە جارييالاندى. 12$ قالاماقى الىپتى، بۇل اكەمنىڭ ۇزاق جازۋشىلىق جۇمىسىنداعى العاشقى قالاماقىسى ەدى. ادال ەڭبەك دەگەن وسى.

سالت­-داستۇر ۇستانبايتىن مەنىڭ وتباسىمدا ەركەكتىك ۇلگى كورسەتۋ ارقىلى قالىپتاستىراتىن قۇندىلىق كودەكسى بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. كولەدجدەگى جاتاقحانادا بىرگە تۇراتىن كورشىمە اكەمنىڭ جاقىندارىن قورعاۋ ۇشىن نەگە قارۋ ۇستامايتىندىعىن تۇسىندىرگەنى بار. قازىر ليبەرالدى يدەاليزمنىڭ بەلگىلى بىر تۇرىنىڭ ۇشار باسى عانا ەمەس، اكەمنىڭ ەركەكتىك تۋرالى تۇسىنىگىنىڭ وزى بوپ كورىنەتىن جاۋابىندا ول بىلاي دەدى: «زاڭعا جۇگىنبەي، قارۋ ۇستاسام، قورعايتىن ەشتەڭە قالماعانى دا». تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇل بالالار ساباققا تاپانشامەن باراتىن قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سوز اپەندىلەۋ بوپ كورىنەدى. اكەم «سەزىمتالدىعىمدى قالىپتاس تىرعان وسىلار» دەپ ەكى ونەرپازدى – ازىل-­سىقاقشى روبەرت بەنچلي مەن ۇلى كەرنەيشى لۋي ارمسترونگتى ازىلى، ساليقالىلىعى جانە ومىردى قۋانىشتى ەتە بىلەتىندىگى ۇشىن قۇرمەتتەپ وتتى. اكەم وسى كىسىلەردەن كورگەن جىگىتتىكتىڭ ۇلگىسىندەي ەركەكتىك قۇندىلىقتارىن كورسەتە الاتىن ادەتعۇرىپ قازىر بار ما ەكەن؟

ەركەك بولۋ دەگەننىڭ ميلليون انىقتاماسى بار، ونىڭ قايسىسىن تاڭداۋ وليۆەردىڭ وز ەركى. ول ەركەكتىك مىندەتىن وتەيدى، ەركەكتىك دەگەن ۇعىمعا بايلانىستى ادىلەتسىزدىكتەردى قابىلداماي تاستايدى، ونىڭ قاي بولىگى – بيولوگييا، قاي بولىگى – مادەنيەت، نەسى – ەسەپكە الارلىق جانە ساقتاۋعا تۇرارلىق، نەسىن وزەرتپەسە بولمايتىنىن وزى شەشەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ول وزىنىڭ تۇسىنىگىندەگىدەي ەركەك بولادى جانە ونى ىسكە اسىرۋ ۇشىن ارنايى رۇقسات كۇتپەيدى دەپ ۇمىتتەنەم. وليۆەردىڭ دە اتا­باباسىنىڭ شاڭ باسقان شەجىرەسى بار. ەندى ۇلىم كومپاسىن «ازىل، ساليقالىلىق جانە ومىردى قۋانىشتى ەتە بىلۋگە» باعىتتاسا، جامان بولماس ەدى.


چيپ براۋن جۋرنالدىڭ 2014 جىلعى قاراشاسىنداعى نومىرىندە نەپالدا تۇراتىن شەرپتەر تۋرالى جازدى. پيت ميۋلەردىڭ سەررا-­لەوناداعى ەبولا ىندەتى تۋرالى فوتولارىن 2015 جىلدىڭ شىلدەدەگى نومىرىنەن كورە الاسىز.

 

    

پىكىر جازۋ