.

اقتاۋدان دينوزاۆر دا تابىلادى ىزدەسەڭىز

_MG_6379

ايعايقۇمنان تۇس اۋا شىققان بىزدىڭ شىعارماشىلىق توپ قاتۋتاۋدى بەتكە الىپ، جولعا شىقتى. قاتۋتاۋدىڭ باۋرايىنا كىرە بەرگەنىمىزدە كولىكتىڭ سول جاعىنان شاۋىپ كەلە جاتقان قاراقۇيرىقتى كوردىك. كولىكتىڭ جىلدامدىعى ارتقان سايىن الگى تاكاپپار جانۋار دا شابىسىن ۇدەتە تۇستى. بىر ۋاقىتتا كولىككە جاقىنداپ كەلدى دە، جولىمىزدى كەس-كەستەپ بارىپ، الدىمىزدان وتە شىقتى. قاراقۇيرىقتىڭ قايتپاس قايسارلىعىنا تامسانعان قىتاي ەلىنەن ارنايى شاقىرتۋمەن كەلگەن فوتوگراف ەكپىن حاسەنجان: «وي، مىناۋىڭ قايتەدى ەي؟!»، – دەگەنى سول-اق ەكەن ينسپەكتور ەدىل: «كەز كەلگەن كولىكتىڭ جولىن كەسۋ قاراقۇيرىقتىڭ سەرتى، – دەدى ول، – ولاي ىستەمەسە ولار وزدەرىن جەڭىلگەن سانايدى».

سايىن دالادا كەنەتتەن پايدا بولىپ، كوزدى اشىپ جۇمعانشا عايىپ بولعان قاراقۇيرىقتى ارتىنان بولسا دا سۋرەتكە تۇسىرىپ ۇلگەردىك.

سايىن دالادا كەنەتتەن پايدا بولىپ، كوزدى اشىپ جۇمعانشا عايىپ بولعان قاراقۇيرىقتى ارتىنان بولسا دا سۋرەتكە تۇسىرىپ ۇلگەردىك.

YSH_6139

YSH_6171

ساعات بەس جارىم شاماسىندا جانارتاۋ لاۆاسىنان تۇزىلگەن قاتۋتاۋعا (موڭعول تىلىندە «قاتتى تاۋ» دەگەندى بىلدىرەدى)، اقشامدا اقتاۋدىڭ ەتەگىنە كەلىپ توقتادىق. توقتاي سالا كاسىبي ەكى فوتوگراف بىر جاققا، ينسپەكتور ەدىل ەكەۋمىز باسقا جاققا كەتتىك. سويتىپ كۇن ۇياسىنا باتقانعا دەيىن اركىم وزىنە قاجەتتى سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەي بولدى. اينالا تاس قاراڭعى. كوڭىلدى بولەر ارتىق دىبىس تا، جارىق تا جوق. تەك بىز تۇرعان جەردەن 35-40 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان قازاقستان-قىتاي ەلدەرى اراسىنداعى شەكارادا «قورعاس» بەكەتىنىڭ جارىعى عانا كورىنىپ تۇردى. سوسىن بارلىعىمىز اقىلداسا كەلە، ايدالادا جالعىز تۇرعان كۇركەنىڭ اينالاسىنا تۇرا قالدىق تا، اق جولاقتى قۇسجولىن سۋرەتكە تۇسىرە باستادىق.

اسپانداعى جىپىرلاعان جۇلدىزداردى اي ساۋلەسى جەردىڭ بەتىنە تۇسپەي تۇرىپ تۇسىرگەن دۇرىس. سەبەبى ايدىڭ ساۋلەسى تۇنىق سۋرەتتى تۇسىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى.

اسپانداعى جىپىرلاعان جۇلدىزداردى اي ساۋلەسى جەردىڭ بەتىنە تۇسپەي تۇرىپ تۇسىرگەن دۇرىس. سەبەبى ايدىڭ ساۋلەسى كوپ جاعدايدا تۇنىق سۋرەتتى تۇسىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرە بەرمەيدى. ال «Canon» فوتواپپاراتى ونداي كەدەرگىلەردى ەلەمەيتىنى بەلگىلى.

تۇننىڭ بىر جارىمىندا تومەندە ورنالاسقان «شتاب پاتەرىمىزگە» كەلسەك، كولىگىمىزدىڭ اينالىسى كۇندىزگىدەي جاپ-جارىق، شايىمىز قايناۋلى، تاماعىمىز دايىن تۇر ەكەن. وسى كەزگە دەيىن جۇزگە جۋىق ەكسپەديتسييانىڭ قۇرامىندا بولعان كولىك يەسى – ەرجاننىڭ ار سوزىنەن تۋريزمنىڭ قىر-سىرىن ابدەن مەڭگەرىپ العاندىعى بايقالىپ تۇردى. ونىڭ ويىنشا، قازاقستاندىقتاردىڭ وتانسۇيگىش قاسيەتىن وياتۋ ۇشىن ەڭ الدىمەن ىشكى تۋريزمدى ناسيحاتتاۋ كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا وتانداستارىمىز اراسىندا دەمالىسىن شەتەلدەردە وتكىزەتىندەر سانى كەمىمەك ەمەس. «بۇل كولىكتى جىلدىڭ كەز كەلگەن ماۋسىمىنا ىڭعايلى، ارى قولايلى ەتىپ جاساپ شىعۋ ۇشىن مول قارجىمەن قاتار، ۇزاق ۋاقىت تا كەتتى، – دەدى ول، – ار نارسە ۇلكەن تاجىريبەمەن كەلەدى».

بۇل كولىكتە بەس ادامعا ارنالعان جاتىن ورىن، ىدىس-اياق، قازان-وشاق، جارىق قۇرالدارى، قاجەتتى مولشەردە اۋىز سۋ مەن مۇزداتقىش بار. ودان بولەك كولىك جولدا تىعىلىپ قالسا، وز وزىن كەز كەلگەن جەردەن سۇيرەپ شىعارا الاتىن قوندىرعىمەن دە، 220 ۆولتتى ەلەكتر قۋاتىمەن دە جابدىقتالعان.

بۇل كولىكتە بەس ادامعا ارنالعان جاتىن ورىن، ىدىس-اياق، قازان-وشاق، جارىق قۇرالدارى، قاجەتتى مولشەردە اۋىز سۋ مەن مۇزداتقىش بار. ودان بولەك كولىك جولدا تىعىلىپ قالسا، وز وزىن كەز كەلگەن جەردەن سۇيرەپ شىعارا الاتىن قوندىرعىمەن دە، 220 ۆولتتى ەلەكتر قۋاتىمەن دە جابدىقتالعان.

اقتاۋ تاۋى – «التىنەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىندەگى تۋريستەر اراسىندا ەڭ تانىمال نىسانداردىڭ بىرى.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، ميلليونداعان جىل بۇرىن بۇل جەر كولدىڭ تابانى بولعان. جانە قازىر كوزگە كورىنىپ تۇرعان قىزىل، جاسىل، كوگىلدىر، اق جانە سارى تۇستەر سول زامانداردىڭ بەلگىسى. ۋاقىت وتە كەلە جەر استىنان جاس تاۋلار بوي كوتەرگەندە كول سۋى اينالاعا جايىلىپ كەتكەن. ال سول كەزدەن قالعان شوگىندىلەر ىزىن اقتاۋ تاۋىنان 90 شاقىرىم قاشىقتاعى قالقان تاۋلارىنان دا، 180 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان شارىن شاتقالىنان دا اڭعارۋعا بولادى.

اقتاۋ، الىستان قاراعاندا اق بولىپ كورىنگەنىمەن وعان جاقىنداعان سايىن تۇستەردىڭ سان الۋاندىعىنا كوز جەتكىزەسىز. ال ونداعى شوگىندى قاتپارلار مەن تىلىمدەنگەن جەر بەدەرى – تابيعاتتىڭ ناق بىر ەكزوتيكالىق كورىنىسى ىسپەتتى.

KB2A6628

KB2A6659 1

DCIM100MEDIADJI_0136.JPG

قازاقستاندىق عالىم، گەولوگييا-مينەرالوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى سايدا نيگماتوۆا حانىم وزىنىڭ اقتاۋعا قاتىستى جازعان ەڭبەگىندە تاۋداعى كەيبىر تۇسكە قاتىستى انىقتاما دا بەرگەن. ونىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، تاۋداعى قىزىل تۇس – مەزوزوي جىنىستارى قالىپتاساتىن (جەر بەتىندە اۋا تەمپەراتاسى وتە ىستىق بولعاندا قۇرىلادى) پالەوگەن جانە نەوگەن كەزەڭىنە سايكەس كەلەدى. اق تۇس – جەردەگى اۋا رايى قازىرگىدەي قالىپتى جاعدايدا بولعاندا كول استىندا پايدا بولعان جانە ول پليوتسەن داۋىرىندە تيەسىلى. كەزىندە كولدىڭ تابانى بولعان بۇل جەردەن قازىر اۋىز سۋدىڭ ەشقانداي بەلگىسى جوق. سويتە تۇرا سەكسەۋىل، جىڭعىل، ادىراسپان مەن كوكەمارال، سۇڭعىلا سيياقتى وسىمدىكتەر وسەدى.

YSH_6299

DJI_0099

قايسىبىر جىلدارى بۇل جەردە ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ماماندار تىپتى دينوزاۆردىڭ دا سۇيەكتەرىن تاپقان ەكەن. «الىپ جانۋارلاردىڭ قاڭقالارىن قازىر دە تابۋعا بولادى»، – دەيدى ولار.

ەرتەڭىندە بىز پاركتىڭ سولتۇستىگىندەگى VIII عاسىرعا تيەسىلى، جەتىسۋ ساقتارىنىڭ كيەلى ورتالىعىنىڭ بىرى بولعان «بەسشاتىر» قورىمىنا بارماق بولىپ جينالىپ جاتقانىمىزدا الماتىدان بىرنەشە وتباسى مۇشەلەرى اقتاۋدىڭ باۋرايىنا جايعاسىپ جاتتى.

YSH_6699

(جالعاسى بار)

اۆتورى داۋرەن قۇدايبەرگەن، فوتو: ەربولات شادراحوۆ، ەكپىن حاسەنجان

       

پىكىر جازۋ