.

بىز نەگە وتىرىك ايتامىز؟

اۆتورى: يۋديدجيت باتتاچاردجي فوتو: دەن ۆينتەرس

1989 جىلدىڭ كۇزىندە پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بىرىنشى كۋرسىنا الەكسي سانتانا ەسىمدى بوزبالا قابىلداندى. قابىلداۋ كوميسسيياسى ونىڭ وز ومىرى تۋرالى ەسسە-شىعارماسىنا تانتى بولدى.

ول تيىپ-قاشىپ جۇرىپ بىلىم العان. جاس ومىرىن ۇيسىز-كۇيسىز يۋتا شتاتىندا مال باعىپ، فيلوسوفييالىق كىتاپتار وقۋمەن وتكىزگەن. موحاۆە شولىندە جاتتىعا جۇرىپ، الىس قاشىقتىققا جۇگىرۋدى ۇيرەنگەن.

قىسقا ۋاقىتتا سانتانا كامپۋس «جۇلدىزىنا» اينالدى. وقۋدا دا الدا كورىنىپ، «ا» دەپ باعالاندى، ياعني تەك بەستىكتەردى قانجىعاعا بايلادى. ونىڭ ۇستامدىلىعى مەن بۇرىنعى ەرەكشە ومىرى تۇلعاسىنا وزگەشە سيپات قوساتىن. بىردە بولمەلەس سەرىگى ونىڭ توسەگى قالايشا ۇنەمى قىرى شىعىپ جيناۋلى تۇراتىندىعىن سۇراعاندا، سانتانا ەدەندە ۇيىقتايتىندىعىن ايتقان.

ارينە، سانتانانىڭ وقيعاسىن وتىرىك دەپ ەسەپتەمەسەك… وقۋعا قابىلدانعاننان 18 ايدان كەيىن الدەبىر ايەل سانتانانى كورىپ، ونى التى جىل بۇرىن كاليفورنييا شتاتىنداعى پالو التو جوعارعى مەكتەبىندە وقىعان دجەي حانتسمەن رەتىندە تانىعان. بىراق تىپتى ول دا كەيىپكەرىمىزدىڭ شىن ەسىمى ەمەس-تۇعىن. ونىڭ، شىن مانىندە، ۇرلانعان زاتتارمەن، قولدى بولعان ۆەلوسيپەدپەن ۇستالىپ، يۋتا شتاتىندا جازا مەرزىمىن وتەپ ۇلگەرگەن 31 جاستاعى دجەيمس حوۋگ ەكەندىگى انىقتالدى. ول پرينستوننان قولى كىسەندەلگەن كۇيى شىعارىلدى.

سول ۋاقىتتان بەرى حوۋگ ۇرلىق ۇشىن بىرنەشە رەت تۇرمەگە قامالدى. قاراشا ايىندا كولورادو شتاتىنىڭ اسپەن قالاسىندا ۇرلىق ۇشىن تۇتقىنعا الىنعان كەزدە وزىن باسقا ادام رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسقان.

ادامزات تاريحى حوۋگ سيياقتى ايلاكەر، اككى سۋايتتارعا تولى. ولاردىڭ كوبى – لايىقسىز ماراپاتقا يە بولۋ ۇشىن وتىرىكتى سۋداي ساپىرىپ، ۇرشىقتاي اينالدىراتىن قىلمىسكەرلەر. ماسەلەن، قارجىگەر بەرني مەيدوف جىلدار بويىنا ينۆەس­تورلاردىڭ ميللياردتاعان دوللارىن قاعىپ كەلگەن. كەيبىرى – بيلىككە ۇمتىلىپ، وعان تولىق يە بولعانعا دەيىن تالماي وتىرىك ايتاتىن ساياساتشىلار. ريچارد نيكسون – سولاردىڭ بىرى، ونىڭ ۋوتەرگەيت جانجالى بويىنشا وزىنىڭ قاتىستىلىعىن ۇزىلدى-كەسىلدى جوققا شىعارعانى بارشاعا مالىم.

كەيدە ادامدار وز بەدەلدەرىن «قامپايتىپ» كورسەتۋ ۇشىن جالعان سويلەيدى، وسى موتيۆاتسييا پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ وزىنىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىنە جينالعاندار باراك وبامانىڭ بىرىنشى ۇلىقتاۋ سالتاناتىنا قاتىسقانداردان كوبىرەك بولعانى جونىندەگى جالعان مالىمدەمەسىنىڭ ۇزدىك تۇسىندىرمەسى بولار ەدى. ادامدار جامان قىلىقتارىن جاسىرۋ ۇشىن دە وتىرىككە باس ۇرادى. امەريكالىق مالتۋشى رايان لوحتە 2016 جىلى جازعى وليمپيادا ويىندارى كەزىندە جانارماي ستانتسيياسىندا الدەكىمدەر وزىنە قارۋ كەزەنىپ، توناپ كەتكەنىن ايتقان. شىندىعىندا، ول بىر توپ جولداسىمەن كەشكى ساۋىقتان كەيىن ىشىمدىك ىشكەن كۇيى مۇلىككە زالال كەلتىرگەنى ۇشىن قارۋلانعان كۇزەت قىزمەتكەرلەرىمەن قاقتىعىسقان. تىپتى شىندىققا بەرىلگەن ادامدار قاۋىمىنان قۇرالاتىن عىلىم الەمىندە دە «كاززاپتار گالەرەياسى» بار ەكەنى دالەلدەنگەن. ايتالىق، فيزيك حەندريك شوننىڭ مولەكۋليارلىق جارتىلاي وتكىزگىش بويىنشا زەرتتەۋلەرىندەگى «جەر جارعان» جاڭالىقتارى كەيىننەن بۇرمالانعان فالسيفيكاتسييا ەكەندىگى انىقتالعان.

وتىرىك ايتۋ – بالا دامۋىنداعى تابيعي كەزەڭ. كەنگ لي بالالاردىڭ وسكەن سايىن قالايشا وتىرىك ايتۋدىڭ شەبەر بولا تۇسەتىندەرىن زەرتتەگەن. عىلىمي كومەكشى دارشان پەينسار مەن توعىز جاسار امەلييا تونگ ينفراقىزىلعا ۇقساس فۋنكتسيونالدىق سپەكتروسكوپييا تەحنولوگيياسىن كورسەتۋدە. لي مۇنى وز زەرتتەۋلەرىندە پايدالانادى.

وسى سۋايتتار وزدەرىنىڭ وتىرىكتەرىنىڭ سوراقىلىعى، ارسىزدىعى جانە زييانكەستىگى «ارقاسىندا» تانىمال بولدى. بىراق وسىنداي جادىگويلىكتەرى ولاردى بىز ويلاعانداي كىرپيياز، وعاش مىنەزدى ەتپەيدى. جالعان سوز الىمساقتان جالعاسىپ جاتقان ادام مىنەزىن سيپاتتايتىن وتىرىك-پيراميداسىنىڭ شىڭىنا ورنالاسادى. وتىرىك ايتۋ – ادامداردىڭ كوبى وتە شەبەر اتقاراتىن «شارۋا». بىز تانىمايتىن ادامدارعا، ارىپتەستەرگە، دوستارىمىزعا جانە سۇيگەنىمىزگە ازدى-كوپتى وپ-وڭاي وتىرىك ايتا سالامىز. بىزدىڭ ارسىزدىققا دەگەن قابىلەتىمىز باسقالارعا سەنىم ارتۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىمىزبەن بىردەي كۇشكە يە، بۇل پارادوكسالدى تۇردە وتىرىكتى انىقتاۋدا سۇمدىق شەبەرلىك بەرەدى.

وتىرىكتىڭ كەڭ تارالۋىن العاش رەت جۇيەلى تۇردە سانتا بارباراداعى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك پسيحولوگى بەللا دەپاۋلو دالەلدەدى. جيىرما جىل بۇرىن دەپاۋلو مەن ونىڭ ارىپتەس­تەرى سىناق سۋبەكتىلەرىنىڭ كۇنىنە بىر-ەكى مارتە وتىرىك ايتاتىندارىن انىقتادى. بۇل وتىرىكتەردىڭ كوبى بىرەۋدىڭ كەمشىلىگىن جاسىرۋ نەمەسە باسقالارىنىڭ سەزىمىن قورعاۋ نيەتىندە جابىرسىز ايتىلعان بولاتىن. كەيبىر وتىرىكتەر اقتالۋ تۇرىنەن ەدى. ايتالىق، قاتىسۋشىلاردىڭ بىرى قوقىستى الىپ شىقپاۋ سەبەبىن «قايدا لاقتىرۋ كەرەكتىگىن» بىلمەگەندىكتەن ەكەنىن العا تارتقان. ال باسقالارى بولسا، ماسەلەن، وزىن «ديپلوماتتىڭ ۇلى» دەپ تانىستىرۋ سيياقتى وتىرىك وبرازعا كىرۋدىڭ امالى رەتىندە ايتقان. دەپاۋلو  كوپ ادام ومىرىنىڭ بەلگىلى بىر كەزەڭىندە كوپ «اۋىر» وتىرىك ايتقاندارى انىقتالعان. ولار، ماسەلەن، جۇبايىنىڭ كوزىنە شوپ سالعاندارىن جاسىرعان نەمەسە كولەدجگە تاپسىرۋ كەزىندە وزدەرى جالعان اقپارات بەرگەن.

جالعان ونەر تۋىندىسىن جاساۋشى

ماقتاۋ ۇشىن وتىرىك ايتقان

وزىنىڭ ديزاينەر-سۋرەتشى رەتىندە قالىپتاسا الماعاندىعىن ايتاتىن مارك لانديس اتاقتى سۋرەتشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىنە ەلىكتەۋمەن وتىز جىلعا جۋىق عۇمىرىن وتكىزگەن. سونىڭ ىشىندە حالىق سۋرەتشىسى ۆيليام مەتيۋ پرايور ستيلىندەگى مىنا جۇمىسى دا بار. ول سۋرەتتەرىن ونەر مۋزەيلەرىنە سىيعا بەرىپ وتىرعان جانە قۇرمەتكە بولەنگەننەن لاززات الاتىن. «مەن وسىدان ەرەكشە اسەر الىپ جۇردىم، – دەيدى ول. – وتىرىگىم اشكەرەلەنىپ، توقتاۋعا ماجبۇر بولعانىمدا عانا وكىندىم».


ادامداردىڭ جاپپاي بىر-بىرىن الداي سالۋ «قاسيەتىنىڭ» بار بولۋى بىزدى تاڭعالدىرماۋى كەرەك. وتىرىك ايتۋ مىنەز-قۇلىق رەتىندە تىلدىڭ پايدا بولۋىنان كەيىن كوپ ۇزاماي شىققان. باسقالاردى فيزيكالىق كۇش جۇمساماي ىرىققا كوندىرۋ قابىلەتى رەسۋرستار مەن سەرىكتەس باسەكەسىندە ارتىقشىلىق بەرگەنگە ۇقسايدى. «بيلىككە قول جەتكىزۋ جولدارىنا قاراعاندا وتىرىك ايتۋ وتە وڭاي»، – دەيدى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەتيكا جونىندەگى مامانى سيسسەلا بوك. سيسسەللا بۇل تاقىرىپتا ەڭ كوپ پىكىر ايتىپ جۇرگەندەردىڭ بىرى. «الدەكىمنىڭ اقشاسىنا نەمەسە بايلىعىنا اۋىز سالۋ ۇشىن وتىرىك ايتا سالۋ ونىڭ باسىنان ۇرعاننان نەمەسە بانك توناعاننان الدەقايدا جەڭىلىرەك»، – دەيدى ول.

الەۋمەتتىك عىلىم سالاسىنداعى زەرتتەۋ­شىلەر مەن نەيروعالىمدار مىنەز-قۇلىقتىڭ تابيعاتى مەن تامىرىن اشىپ كورسەتۋدىڭ جولدارىن زەرتتەپ كەلەدى. وتىرىك ايتۋدى قالاي جانە قاشان ۇيرەنەمىز؟ ادال بولماۋدىڭ پسيحولوگييالىق جانە نەيروعىلىمدىق نەگىزدەمەلەرى قانداي؟ كوبىمىز قاي شامانى شەكارا ەتىپ بەلگىلەيمىز؟ زەرتتەۋشىلەر بىزدىڭ كەيبىر وتىرىكتەرگە ناقتى دالەلگە قاراما-قايشى كەلىپ تۇرسا دا سەنەتىندىگىمىزدى انىقتاپ وتىر. وسى تالداۋ اقپاراتى بىزدىڭ باسقالاردى الداۋعا بەيىمدىلىگىمىز بەن الدانىپ قالۋعا دەگەن دارمەنسىزدىگىمىز بۇگىنگى الەۋمەتتىك جەلىلەر زامانىندا ماڭىزى زور. بىزدىڭ وتىرىكتى شىننان ايىرۋ قابىلەتىمىزگە بۇرىن بولماعان قاۋىپ تونىپ تۇر.

چەمپيون

قىزىق ۇشىن وتىرىك ايتۋ

دجەيكوب حولدىڭ سۋپەرقاھارمان بولۋعا دەگەن قۇشتارلىعى باتىس ۆيرگينييانىڭ ەڭ ۇلكەن وتىرىكشىسى «ماراپاتىنا» جانە وتكەن جىلى چارلستون قالاسىنداعى حالىقتىق فەستيۆال كەزىندە «التىن كۇرەككە» يە بولعان «قىرىق وتىرىگىن» قۇراستىرۋىنا سەبەپ بولعان. «مەنىڭ وقيعالارىم وتىرىك قوسپاسام ىش پىستىراتىن ەدى»، – دەيدى حول. ول ومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وتىرىك قۇراستىرۋدى جالعاستىرۋعا نيەتتى.


مەن ۇشىنشى سىنىپتا جۇرگەن كەزىمدە سىنىپتاستارىمنىڭ بىرى مەكتەپكە جاپسىرما جارىس اۆتوموبيلدەرى بار پاراق الىپ كەلدى. جاپسىرمالار كوزدىڭ جاۋىن الاتىن. ولارعا ەسىم كەتكەنى سونشالىق سىنىپتاسىمنىڭ سومكەسىندەگى جاپسىرمالاردى الىپ، وز سومكەمە سالدىم. «ماسقارام شىعادى» دەپ ­ۇرە­ي­­­ىم ۇشقاننان الدىن الا وتىرىگىمدى دە ويلاپ قويدىم. مۇعالىمگە الدەبىر ەكى جاسوسپىرىم موتوتسيكلمەن كەلىپ، سىنىپقا كىرگەندەرىن، سومكەلەردى قوپارىپ، جاپسىرمالاردى الىپ كەتكەندەرىن ايتتىم. ىشىڭىز سەزىپ وتىرعانداي، العاشقى ساۋالداردان كەيىن-اق وتىرىگىم الىسقا بارماي، «ولجامدى» قايتارۋعا ماجبۇر بولدىم.

وتىرىك ايتۋ بالالار ۇشىن قالىپتى نارسە. جۇرۋدى، سويلەۋدى ۇيرەنگەندەي وتىرىك ايتۋ دا جەتىلۋدەگى بىر بەلەسكە ۇقسايدى. كوپتەگەن اتا-­انا بالالارى وتىرىك ايتسا، مازالانا باستايدى. ال تورونتو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى كەنگ لي تاي-تاي جۇرە باستاعان سابيلەردە مۇنداي قىلىقتىڭ پايدا بولۋى ولاردىڭ تانىمدىق-تۇيسىكتىك جەتىلۋى تولىق جۇرىپ جاتقاندىعىنىڭ كوڭىل كونشىتەر بەلگىسى دەپ ەسەپتەيدى.

بالالاردىڭ وتىرىك ايتۋلارىن زەرتتەۋ ۇشىن لي مەن ونىڭ ارىپتەستەرى قاراپايىم تاجىريبە جۇرگىزدى. ولار بالالاردان نازارلارىنان جاسىرىنعان ويىنشىقتاردى دىبىس ارقىلى انىقتاۋ­لارىن سۇرادى. العاشىندا يتتىڭ ۇرۋى، مىسىقتىڭ ميياۋلاۋى سەكىلدى بىرنەشە ويىنشىق پەن دىبىس بەرىلدى. ولاردى بالالار وڭاي تاپتى. ودان كەيىن ويىنشىققا تۇك قاتىسى جوق دىبىستار ۇسىنىلدى. «مىسالى، دىبىس رەتىندە بەتحوۆەن ويناپ جاتسا، جاسىرىنعان ويىنشىق ماشينە بولدى»، – دەپ تۇسىندىرەدى لي. سىناق جۇرگىزۋشى بولمەدەن شىعىپ كەتەدى جانە قاتىسۋشى بالادان ويىنشىققا قاراماۋىن سۇرايدى. قايتىپ كەلگەن كەزدە بالادان: «قارادىڭ با؟» – دەپ سۇرايدى.

بالالاردىڭ كوبى قاراماي تۇرا المايدى، مۇنى لي مەن ونىڭ ارىپتەستەرى جاسىرىن كامەرا كومەگىمەن انىقتاعان. ويىنشىققا قاراپ الىپ، وتىرىك ايتاتىن بالالاردىڭ پايىزدىق ۇلەسى ولاردىڭ جاستارىنا بايلانىستى. ەكى جاستاعىلار اراسىندا 30%-ى عانا وتىرىك ايتادى.  ۇش جاستاعىلاردىڭ 50%-ى جالعان سويلەۋ­گە جول بەرەدى. ال سەگىزگە كەلگەندەردىڭ 80%-ى ويىنشىققا قاراماعاندارىن ايتادى.

بالالار وسكەن سايىن الداۋ قابىلەتتەرى دە دامي تۇسەدى. ۇش-تورت جاستاعىلار جاسىرىنعان ويىنشىقتى اتاۋدا دۇرىس جاۋاپتى وزدەرىنىڭ قۋلىقتارى اشىلىپ قالاتىنىن ۇقپاستان بىردەن ايتا سالادى. جەتى-سەگىز جاسقا كەلگەندە بالالار قۋلىقتارىن جاسىرىپ، ادەيى قاتە جاۋاپ بەرىپ نەمەسە جاۋاپتارى الدەنەگە سۇيەنگەن كەيىپ تانىتىپ، وتىرىكتەرىن جابۋدى ۇيرەنەدى.

بەس-التى جاستاعى بالالار وسى ەكى ورتادا وزگەرەدى. بىر زەرتتەۋدە لي «بارني» كۇلگىن تۇستى دينوزاۆرىن ويىنشىق رەتىندە پايدالانعان. ماتا استىنا جاسىرىنعان ويىنشىققا قاراعانىن مويىنداماعان بەس جاسار قىز جاۋا­بىن ايتپاس بۇرىن ليگە ويىنشىقتى ۇستاپ سەزىنگىسى كەلەتىنىن ايتقان. «وسىلاي، ول قولىن ماتا استىنا سالىپ، كوزىن جۇمىپ، «مەن مۇنى بىلەمىن، بۇل بارني عوي» دەگەن، – دەپ ەسكە الادى لي. – مەن «نەگە» دەپ سۇرادىم. ول «ويتكەنى ول كۇلگىن تۇستىدەي سەزىلەدى»، – دەپ جاۋاپ بەردى».

ەلىكتەگىش

باس پايداسى ۇشىن وتىرىك ايتۋ

كىشى فرەنك ابيگنەيل قازىر قاۋىپسىزدىك كەڭەسشىسى، بىراق ونىڭ شىمىرىكپەستەن ايتقان وتىرىكتەرى 2002 جىلى كەيىپكەرىن لەوناردو ديكاپريو سومداعان «قولىڭنان كەلسە، ۇستاپ كور» فيلمىن تۇسىرۋگە ارقاۋ بولعان. ابيگنەيل 16 جاسىندا ۇيىنەن قاشىپ كەتىپ، چەكتى قولدان جاساۋشى، الاياق جانە سۇرقييا بولا جۇرىپ، تاپقىرلىعى ارقاسىندا ومىر سۇرۋدى ۇيرەنەدى. «ومىر سۇرۋ ۇشىن تاپقىر بولۋىما تۋرا كەلدى، – دەيدى ول. – مەن ول ۇشىن وكىنەمىن جانە ومىرىمنىڭ سوڭىنا دەيىن بارماق تىستەپ وتەمىن». ابيگنەيل وزىن ۇشقىش، پەدياتر جانە گارۆاردتىڭ قۇقىق بولىمىن بىتىرگەن زاڭگەر دەپ تە تانىستىرعان.


وتىرىك ايتۋ – «ونەرىنىڭ» دامۋىنا اسەر ەتەتىن نارسە – بالانىڭ جەتىلۋىندە، «سانا تەوريياسى» – وزگەلەردىڭ تۇسىنىگىن، نيەتىن جانە نە بىلەتىندىگىن تۇسىنۋ ۇشىن بويىمىزعا سىڭىرەتىن قاسيەت. وتىرىك ايتۋداعى تاعى بىر نەگىزگى تەورييا – ميدىڭ اتقارۋشىلىق فۋنكتسيياسى: جوسپارلاۋ، نازار اۋدارۋ جانە وزىن-وزى باقىلاۋعا قاجەتتى قابىلەتتەر. ليدىڭ تاجىريبەسىندەگى ەكى جاسار «وتىرىكشى» بالالار سانا تەوريياسى مەن اتقارۋشىلىق فۋنكتسيياسى سىناعىندا وتىرىك ايتپاعاندارمەن سالىستىر­عاندا جاقسى ناتيجە كورسەتكەن. تىپتى 16 جاسىندا دا بالالار وتىرىك ايتۋدا «كاسىبيلىككە جەتكەندەر» الداۋعا قابىلەتسىز بالالاردى ارتتا قالدىرعان. ال، اۋتيستيكالىق سپەكترى بۇزىلعان، ياعني تولىق سانا تەوريياسى كەش جەتىلەتىن بالالار وتىرىك ايتۋعا اسا قابىلەتتى ەمەس.

قۇپييا اگەنت

وتان ۇشىن وتىرىك ايتۋ

ورتالىق بارلاۋ اگەنتتىگىنىڭ بۇرىنعى اگەنتى ۆالەري پلەيم جيىرما جىل جاسىرىن جۇمىس ىستەگەن. 2003 جىلى بۋش اكىمشىلىگىندەگى رەسمي تۇلعالار ونىڭ اتىن باسپاسوزگە اشكەرەلەگەننەن كەيىن ونىڭ قورعاۋى كەتىپ، جاسىرىن قىزمەتىنە نۇكتە قويىلدى. ۆالەري مەن ونىڭ جولداسى بۇل ارەكەتتى اق ۇيدىڭ يراككا شابۋىلدى اقتاۋ ۇشىن بارلاۋ دەرەكتەرىن شامادان تىس پايدالانعان دەپ اشىق  ايتقاندارى ۇشىن الىنعان وش دەپ اتايدى. تىڭشى بولعان جىلداردا ول نە ۇيرەندى؟ «كوپ ادام وزدەرى تۋرالى ايتقاندى استە قالاپ تۇرادى»، – دەيدى ول.


«يۋبەر» ارقىلى كولىك جالداپ ديۋك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى، وتىرىك ايتۋدى زەرتتەۋ بويىنشا  الەمدەگى ساۋساقپەن سانارلىق ساراپشىلاردىڭ بىرى – دەن اريليمەن كەزدەسۋگە باردىم. كولىك ىشى مۇنتازداي تازا بولسا دا، شۇلىقتىڭ قولقاڭدى قاباتىن يىسى مۇرىندى جاراتىنداي ەدى، ال جۇرگىزۋشى جول تاپپاي قارا تەرگە مالىنىپ كەتتى. باراتىن جەرىمىزگە اۋپىرىمدەپ جەتكەنىمىزدە ول كۇلىمدەي قاراپ، وز قىزمەتىنە «بەس» قويۋىمدى وتىندى. «ارينە»، – دەپ جاۋاپ قاتتىم. ونىڭ قىزمەتىن «ۇش» دەپ باعالادىم. «يۋبەردىڭ» مىڭداعان كليەنتىنە جالعان اقپارات بەرمەگەنىم دۇرىس بولدى».

اريلي وپاسىزدىق تاقىرىبىنا 15 جىل بۇرىن قىزىعا باستادى. بىردە جۋرنال قاراپ وتىرىپ ول اڭعارىمپازدىقتى تەكسەرەتىن تەست تاۋىپ الادى. ول بىرىنشى سۇراققا جاۋاپ بەرىپ، ونىڭ جاۋاپ پاراعىن اشىپ قاراعان. سول كەزدە وزىنىڭ ەكىنشى سۇراقتىڭ جاۋابىنا تەز كوز سالعانىن «بايقاعان». تەستتىڭ بارلىق سۇراعىنا وسىلاي جاۋاپ بەرە وتىرىپ، اريلي وتە جوعارى ۇپاي «جيناعان». «مەن وز-وزىمدى الدادىم، – دەيدى ول. – مۇمكىن، مەن وزىمنىڭ قانشالىق اقىلدى ەكەندىگىمدى بىلگىم كەلگەن شىعار، بىراق سونىمەن بىرگە مەن وزىمنىڭ وسىنشالىق اقىلدى ەكەنىمدى دالەلدەگىم كەلدى». وسى تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا اريلي وتىرىك ايتۋدى زەرتتەۋگە ومىرىن ارنادى.

ول وز ارىپتەستەرىمەن جۇرگىزگەن تاجىريبەلەرىندە ۆولونتەرلەرگە ماتەماتيكادان جەڭىل 20 ەسەپ بەردى. بەس مينۋت ىشىندە شەشە العاندارىنشا كوبىرەك ەسەپ شەشىپ، دۇرىس جاۋاپ سانىنا قاراي ولارعا اقشا تولەنەتىن بولعان. وزدەرى دۇرىس شەشكەن ەسەپ سانىن ايتپاس بۇرىن پاراقتى شرەدەرگە سالۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. ال نەگىزىندە پاراقتار شرەدەردەن وتكىزىلمەدى. تاجىريبە سوڭىندا ۆولونتەرلەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ وتىرىك ايتقاندارى انىقتالدى. ورتا ەسەپپەن ۆولونتەرلەر التى ماتريتسانى شەشكەندەرىن ايتقان، ال، شىندىعىندا، شەشىلگەن ەسەپ تورت شاماسىندا ەدى. تاجىريبە ناتيجەسى تۇرلى مادەنيەت وكىلدەرى اراسىندا شامالاس بولعان. كوبىمىز وتىرىك ايتامىز، تەك از «مولشەردە» عانا.

پرەزيدەنت وتىرىگىنىڭ الدى. نيكسون وتىرىگى شىققان كەز

17 ماۋسىم 1972 ج. ۋاشينگتون. ۋوتەرگەيت عيماراتىنداعى دەموك/ق پارتييا­نىڭ ۇلتتىق كوميتەتى باس كەڭسەسىنە رۇقساتسىز كىرگەن بەس ادام تۇتقىندالدى. «Washington Post» جۋرناليستەرى ۆۋدۆورد پەن ۆەرنشتەين باستاعان باق وكىلدەرى بۇل وقيعانىڭ ارتىنا «شاممەن تۇسىپ»، تەلەفون تىڭداۋ جازبالارىن، قۇپييا قۇجاتتار مەن پارا بەرۋ جاعدايلارىن جارىققا شىعاردى. پرەزيدەنت ريچارد نيكسون بۇكىل مەملەكەتكە كورسەتىلگەن ەفيردە: «مەن الاياق ەمەسپىن»، – دەپ جانجالعا قاتىستىلىعىن مويىندامادى. بىراق اق ۇيدىڭ دالەلى كۇيرەۋگە ۇشىراپ، يمپيچمەنت انىق بولاتىن كەزدە نيكسون 1974 جىلدىڭ 9 تامىزىندا قىزمەتىن بوساتتى.

اتاقتى وتىرىكشىلەر: دونالد ترامپ: «زاڭسىز داۋىس بەرگەندەردى شەگەرسەڭىز، مەن سايلاۋشىلاردىڭ باسىم داۋىسىنا يە بولدىم».

سايلاۋ القاسىن جەڭگەن، بىراق سايلاۋ­شىلاردىڭ داۋىسى بويىنشا باسىمدىلىققا يە بولا الماعان پرەزيدەنت وزىنىڭ تۆيتتەرىندە دالەلدەنە الاتىن وتىرىكتەرىن جازا وتىرىپ، فاكت تەكسەرۋشىلەردى جۇمىسسىز قالدىرمادى.

بيلل كلينتون: «ول ايەلمەن جىنىستىق قارىم-قاتىناستا بولعان ەمەسپىن».

مۇنىڭ وتىرىك ەكەندىگى 1998 جىلدىڭ باسىندا مونيكا لەۆينسكيدىڭ كيىمىندەگى داقتا ونىڭ دنق ىزى ارقىلى دالەلدەندى.


اريليدى ادامداردىڭ وتىرىكتى «از» ايتۋى قىزىقتىرادى. «بۇل جەردە بىز ادامدارعا كوبىرەك اقشا جىمقىرىپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىرمىز، بىراق ولار قۋلىقتارىندا ارىگە بارمايدى. دەمەك، الدەنە كوبىمىزدى وتىرىكتى توقتاماي ايتۋدان تۇساۋلايدى»، – دەيدى اريلي. ونىڭ ويىنشا، بىز وزىمىزدى ادال دەپ بىلگىمىز كەلەدى، ويتكەنى بىز ادالدىقتى قوعام ۇيرەتكەن قۇندىلىق رەتىندە بويىمىزعا سىڭىرگەنبىز. سوندىقتان سوتسيوپات بولماسا، كوبىمىز ايتقىمىز كەلەتىن وتىرىككە شەكتەۋ قويامىز. بۇل جاعىنان قانشالىقتى ۇزاپ كەتكىمىز كەلەتىنى، اريلي مەن باسقالارى كورسەتكەندەي، جازىلماعان كەلىسىممەن ۇيرەنەتىن الەۋمەتتىك نورمالار بويىنشا انىقتالادى.

لوس اندجەلەستەگى پاتريك كۋۆەنبەرگ ۇجىمى مەن ارىپتەس سۋديالارى ونى امەريكا كاھارمانى دەپ ويلايتىن. ونىڭ ايتۋى بويىنشا، ول ۆەتنامدا «قىزىلكۇرەڭ جۇرەك» ماراپاتىنا يە بولعان-مىس. ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ قۇپييا وپەراتسييالارىنا قاتىسقان-مىس. الايدا مۇنىڭ ەشقايسىسىنىڭ شىندىققا قاتىسى جوق ەدى.  شىندىق اشىلعاندا، كۋۆەنبەرگتىڭ اقتالعانى «يستەريكالىق فانتازييا» دەگەن كۇيگە جاساعان شاعىمى بولدى. بۇل – ادامنىڭ قييالدان وتىرىك ومىر سيۋجەتىن جاساۋعا بەيىم بولۋىن تۋدىراتىن كۇي.

پسيحيكاسى بۇزىلعان ادامدار كەيبىر جالعان  قارەكەتتەرگە باراتىنداي كورىنسە دە، پسيحياتر­لار اراسىندا رۋحاني ساۋلىق پەن وتىرىك اراسىندا بايلانىسقا قاتىستى كەرەعارلىق جوق سيياقتى. سوتسيوپات تۇلعالار، ياعني انتيسوتسيالدىق اۋرۋعا شالدىققان ادامدار مانيپۋلاتيۆتى وتىرىككە جاقىن كەلەدى، ال نارتسيسسيزمگە شالدىققاندار وزدەرىن زور كورسەتۋ ۇشىن وتىرىك وقيعالار ويلاپ تابۋى مۇمكىن.

بىراق باسقالارعا قاراعاندا كوپ وتىرىك ايتاتىن ادامداردىڭ ميلارى ەرەكشە مە؟ 2005 جىلى پسيحولوگ يالينگ يانگ پەن ونىڭ ارىپتەستەرى ۇش توپقا بولىنگەن ادامداردىڭ ميلارىن سكانەردەن وتكىزىپ سالىستىرعان: ۇدايى وتىرىك ايتاتىن 12 ەرەسەك ادام، انتيسوتسيولوگييالىق اۋرۋ بەلگىسى بار، بىراق جيى وتىرىك ايتپايتىن 16 ادام جانە ­انتيسوتسيال دا ەمەس، وتىرىك ايتۋ ادەتىندە دە جوق 21 ادام. وتىرىكشىلەردىڭ مي قىرتىسىنىڭ پرەفرونتالدىق قابىعىندا نەيروتالشىقتار كولەمى كەمىندە 20% كوبىرەك بولعان، بۇل وتىرىكتى ادەتكە اينالدىرعانداردىڭ ميىندا بايلانىس جوعارىراق ەكەندىگىن نۇسقايدى. ولار باسقالارعا قاراعاندا وتىرىكتى تەز ويلاپ تاباتىندىقتان وتىرىك ايتۋعا وسى نارسە يكەمدەۋى نەمەسە بۇل ولاردىڭ وتىرىكتى شىنداي ايتا بەرۋلەرىنىڭ ناتيجەسى دە بولۋى مۇمكىن.

«ۋايت سوكس» بەيسبول كومانداسىنىڭ  ادەيى جەڭىلۋى

شامامەن بىر عاسىر بۇرىن چيكاگونىڭ «ۋايت سوكس» بەيسبول كومانداسىنىڭ كەيبىر ويىنشىلارى 1919 جىلعى الەمدىك سەرييادا «تسينتسينناتي رەدز» كومانداسىنان ۇتىلىپ، $100 000 (بۇگىنگىنىڭ قۇنىمەن شامامەن $1،4 ملن.) پارا العان. كوپشىلىك جەڭەدى دەپ كۇتكەن «ۋايت سوكس» وزدەرىنە جات مانەردە ەبەدەيسىز ويناعان. «نەگە ولاي ىستەگەنىمدى بىلمەيمىن»، – دەپ اقتالدى ەددي سيسوتتە القابيلەر الدىندا. جەتى ادام توعىز تارماق بويىنشا ايىپتالىپ، الايدا القابيلەردىڭ شەشىمىمەن اقتالىپ شىققان. ولار ومىر بويىنا ويىننان شەتتەتىلدى.

اتاقتى وتىرىكشىلەر: لەنس ارمسترونگ: «مەن مۇنى جەتى جىلدان استام ايتتىم. مەن ەشقاشان دوپينگ قولدانعان جوقپىن».

«تۋر دە فرانس» ۆەلوبايگەسىنىڭ جەتى دۇركىن چەمپيونى 2013 جىلى اتاقتارىنان ايىرىلعاننان كەيىن بارىن الداپ كەلگەنىن مويىندادى.

روزي رۋيز: «مەن جارىستى جۇگىرىپ وتتىم. شىنىمەن، سولاي».

رۋيز 1980 جىلى بوستون مارافونىندا جەڭىمپاز اتانىپ، ۇزدىك شىقتى. تولىق جول جۇگىرمەگەندىگى دالەلدەنگەننەن كەيىن ول اتاعىنان ايىرىلدى.


الاياق ارتيستەر

قىزىق ۇشىن وتىرىك ايتۋ

وتباسىلى جانە ىسكەرلىك ارىپتەستەر اپوللو روببينس پەن اۆا دۋ ادامداردىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ، بىلىم بەرۋ ۇشىن قولدارىنىڭ ەپتىلىگىن پايدالانادى. روببينس قالتا قاعۋدا تاڭداي قاقتىرار ەپتىلىككە يە. ونىڭ تانىمالدىعى پرەزيدەنت قورعايتىن قۇپييا قىزمەت اگەنتتەرىنىڭ قالتالارىن «تازالاپ» كەتكەننەن كەيىن ارتا تۇستى. دۋ – پسيحو-بيولوگييا ىلىمىن وقىعان سيقىرشى. «بىز الداۋدى الدەكىمنىڭ شىندىق تۋرالى تۇسىنىگىن بۇرمالاۋ نيەتى دەپ ويلايمىز»، – دەيدى ولار.


كيوتو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى نوبۋحيتو ابە مەن گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى دجوشۋا گرين فۋنكتسيونالدىق ماگنيتتىك-رەزونانستىق توموگرافييا (مرت) كومەگىمەن تاجىريبە سۋبەكتىلەرىنىڭ ميلارىن سكانەرلەپ، ادال ەمەس ارەكەتتەرگە باراتىن ادامداردىڭ ميداعى ىرگەلەس يادرولارىندا، ياعني «ماراپاتتالۋدى» وڭدەۋدە باستى رول اتقاراتىن الدىڭعى ميدىڭ بازالدىق بولىكتەرىندە قۇرىلىم جوعارى بەلسەندىلىكتى بايقاعان. «ماراپاتتاۋ جۇيەنىڭ اقشا الۋ مۇمكىندىگىنە قۇلشىنىسى نەعۇرلىم ارتسا، تىپتى مىنسىز تازا كونتەكستىدە دە،  سىزدىڭ الداپ سوعۋ ىقتيمالدىعىڭىز دا سوعۇرلىم جوعارى بولادى»، – دەپ تۇسىندىرەدى گرين.

بىر وتىرىك ەكىنشىسىن تۋدىرادى. لوندون ۋنيۆەر­سيتىنىڭ كولەدجىندە نەيروعالىم بولىپ ىستەيتىن تالي شاروت پەن ونىڭ ارىپتەس­تەرى جۇرگىزگەن تاجىريبە ميدىڭ وتىرىك ايتقان كەزدە ەموتسيونالدىق كۇيزەلىسكە قالاي تۇسەتىندىگى، ونى اينالىپ وتىپ كەلەسى وتىرىك الدەقايدا وڭاي شىعاتىنىن كورسەتەدى. قاتىسۋشىلاردىڭ فمرت تۇسىرىلىمىندەرىندە زەرتتەۋشىلەر ەموتسييا­لاردى وڭدەۋگە قاتىساتىن ايماق – بادامشا پىشىندى دەنەگە نازار اۋدارعان. ناتيجەسىندە، بادامشا پىشىندى دەنەنىڭ وتىرىككە قارسى ارەكەتى ار وتىرىك سايىن، تىپتى وتىرىك ۇلكەيە تۇسسە دە، پروگرەسسيۆتى تۇردە السىزدەنە تۇسكەن. «بالكىم، از وتىرىكپەن باستالاتىن ارەكەت ۇلكەن وتىرىك ارەكەتتەرىنە اكەلەتىن شىعار»، – دەيدى ول.

كارتا الاياعى

ستراتەگييالىق پايدا ۇشىن الداۋ

تۋرنير سىيلىعى رەتىندە 32 ميلليوننان استام اقش دوللارىن ۇتىپ العان دانيەل نەگرەانۋ –پوكەر ويىنى تاريحىندا ەڭ كوپ ۇتىسقا يە بولعان ادام. كانادادا دۇنيەگە كەلىپ، 20 جىل بۇرىن لاس-ۆەگاسقا كوشىپ كەلگەن سۋپەرجۇلدىز وسى ويىننىڭ ەلشىسى رەتىندە الەمدى شارلاپ، سانسىز تەلەۆيزييالىق شوۋلارعا قاتىسقان. «پوكەردى ۇتقىڭىز كەلسە، وتىرىكشى بولۋ – استە قاجەت قاسيەت، –  دەيدى ول. –  وز قارسىلاستارىن الداۋمەن وتكەن سونشاما ۋاقىتتان كەيىن، بۇل قاسيەت جەكە ومىرىڭىزگە دە وتەدى. وسى كەزدە الاڭداي باستاساڭىز ابدەن بولادى».


 

وزىن «رەسەيدىڭ پاتشايىمىمىن» دەپ الداعاندار از بولعان جوق.

بۇل قىزىق قىلمىس ەدى: 1918 جىلى بولشەۆيك توڭكەرىسشىلەرى ورىس پاتشاسى ىى نيكولايدى، پاتشايىمدى جانە ولاردىڭ بەس بالاسىن ولتىردى. الايدا پاتشا وتباسىنىڭ ەڭ كىشى قىزى اناستاسييا قاشىپ كەتتى. كوپتەگەن الاياق وسىنى پايدالانعان، سولاردىڭ اراسىندا ەڭ تانىمالى، كەلبەتى اناستاسيياعا ۇقسايتىن اننا اندەرسون 1938 جىلى مۇراعا تالاسۋ ۇشىن وزىنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىرۋعا ارىز بەرىپ، ونىسىنان تۇك شىقپادى. اۋتوپسييالىق دنق تەكسەرۋىندە ونىڭ رومانوۆتار اۋلەتىنە قاتىسى بولماعانى، شىن مانىندە، ول فرانچيسكا شانتسكوۆسكايا ەسىمدى پولشانىڭ فابريكا جۇمىسشىسى بولعانى انىقتالعان.

اتاقتى وتىرىكشىلەر دجوان لوۋەلل: «كەز كەلگەن اقىماق مۇ­قييات تا، الاڭعاسار دا بولۋى مۇمكىن».

لوۋەللدىڭ 1929 جىلى كاپيتان اكەسىمەن بىرگە كەمەدە وتكىزگەن بالالىعى تۋرالى «تەڭىز تولقىنىندا» اتتى بەستسەلەر مەمۋارىن ويدان قۇراستىر­عانى بەلگىلى.

حان ۆان مەگەرەن: «ول سۇمدىق اۋىر جۇمىس بولاتىن».

حح عاسىردىڭ ورتاڭقول سۋرەتشىسى «ۆەرمەەردىڭ تۋىندىلارى» دەپ ميلليونداعان دوللاردى قالتاسىنا باستى. ول جاڭا سالىنعان سۋرەتىن «وتكەن عاسىرلىق» ەتۋ ۇشىن پەشتە «پىسىرگەن».

اتاقتى افەريست الاياقتىق سحەماسىنا وز اتىن بەرەدى.

1999 جىلى يتالييا بوسقىنى چارلز پونتسي پوشتالىق قايتارىم كۋپونى بويىنشا پيراميدالىق سحەما قۇردى. سحەماسى «گۇرىلدەگەن» شاقتا پونتسي كۇنىنە $250 000 (بۇگىنگى قۇنىمەن شامامەن ۇش ميلليون اقش دوللارى) پايدا تابا وتىرىپ، ينۆەستورلاردى باس اينالدىرار قايتارىم بەرۋگە ۋادەمەن ميلليونداعان دوللار سالۋعا شاقىرىپ ارباعان. 1920 جىلدىڭ تامىزىندا پوشتانى پايدالانىپ، الاياقتىق ۇشىن 86 تارماق بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان كەزدە پونتسيدىڭ سحەماسى، ياعني بىر ينۆەستورعا باسقاسىنىڭ اقشاسىنان تولەۋ جۇيەسى جۇرتشىلىققا جارييا بولدى.

اتاقتى وتىرىكشىلەر كاسسي چادۆيك: «مەنى بوساتىڭىز، سىزگە ايتىپ تۇرمىن عوي، مەنىڭ كىنام جوق!»

چادۆيك 1905 جىلى بانكتەردى ميلليونداعان دوللارعا الداپ سوققاننان كەيىن، وزىن «اندريۋ كارنەگيدىڭ قىزىمىن» دەي وتىرىپ، كىناسىزدىگىنە سەندىرۋگە تىرىسقان.

دجەيمس ۆ. دجونسون: «شىلىم شەگۋ شاي، كوفە نەمەسە كرەمدى سارى پەچەنەدەن ارتىق تاۋەلدىلىك تۋدىرمايدى».

R.J.Reynolds تەمەكى كومپانيياسى باسشىسى «نيكوتين تاۋەلدىلىك تۋدىرادى» دەگەن بەلگىلى تۇسىنىكتى جوققا شىعاردى.


ازىلكەش سايقىمازاق

اڭىز ۇشىن الداۋ

ينتەرنەتتەگى تانىمال ۆيدەولار مەن سۋرەتتەردىڭ كەيبىرىن «زاردۋلۋ» دەگەن اتىمەن بەلگىلى قۇپييا سايقىمازاق جارييالاعان. ول وتىرىگىن جيى اشا بەرمەيدى. «باسقا اڭىز­دارداعىداي مەنىڭ شىعارعاندارىم دا الەم تۋرالى تاماشا سەزىمدى وياتۋعا، بىزدىڭ قاساڭ تۇسىنىگىمىزدى تەرىسكە شىعارۋعا نەگىزدەلگەن»، – دەيدى ول. زاردۋلۋ قويدىڭ باسى تۇرىندەگى ماسكامەن شىعادى، بۇنىڭ سيمۆولدىق مانى بار، ال اڭىزداردى تۇسىندىرۋشى يەروفان – وزىنىڭ كولەڭكەسى ىسپەتتى.


سۋايت تىلشى

كاسىبي پايدا ۇشىن الداۋ

دجەيسون بلەر – ادامدارعا وز ماقساتتارىن ايقىنداپ، قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەتىن جەكە دامۋ جونىندەگى نۇسقاۋشى. ونىڭ الدىندا بلەر «New York Times» گازەتىندە تاسى ورگە دومالاعان تىلشى بولىپ ىستەگەن. 2003 جىلى ونىڭ پلاگياتتىقپەن شۇعىلدانعانى انىقتالعان كەزدە لاۋازىمى قۇردىمعا كەتتى. «مەنىڭ دۇنيەم وتىرىكشى بولا وتىرىپ، الدەكىمدەردىڭ وتىرىگىن جابۋدان باستالدى، –  دەيدى ول. –  اقىر سوڭىندا ومىرىمدى وتىرىك ايتۋىمنىڭ جانە باسقالاردىڭ سولاي ىستەۋىنىڭ سەبەبىن ىزدەۋمەن وتكىزدىم».


الەمدى تانۋدا قولداناتىن بىلىمىمىزدىڭ كوبى باسقالاردان ەستىگەنىمىزدەن قۇرالادى. اداممەن قارىم-قاتىناستا تولىق سەنىم بولماسا، الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستان ماقۇرىم قالار ەدىك. «بىز سەنىم ارتۋدان الاتىنىمىز الدەقايدا كوبىرەك، سوندىقتان ارا-تۇرا الاياقتىقتان شەگەر زاردابىمىز سالىستىرمالى تۇردە شىبىن شاققانداي»، – دەيدى بيرمينگەمدەگى الاباما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى تيم لەۆين. ول بۇل پىكىردى «شىندىقتىڭ ۇنسىز كەلىسىمى تەوريياسى» دەپ اتايدى.

سەنگىشتىك بىزدى اڭعال ەتەدى. «ەگەر سىز الدەكىمگە مەن ۇشقىشپىن» دەسەڭىز، ولار «مۇمكىن ول ۇشقىش ەمەس شىعار، نەلىكتەن ول ۇشقىشپىن دەپ ايتادى» دەپ ويلانىپ وتىرمايدى. ولار ولاي باس قاتىرمايدى»، – دەيدى قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كونسۋلتانت كىشى فرەنك ابيگنەيل. ونىڭ جاس كەزىندە چەكتەردى قولدان جاساپ، وزىن وزگەلەرگە ۇشقىش رەتىندە تانىستىرىپ، جاساعان قيتۇرقى ارەكەتتەرى «قولىڭنان كەلسە، ۇستاپ كور» فيلمىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپ بولعان.

ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى روبەرت فەلدمان مۇنى وتىرىكشىلەردىڭ ارتىقشىلىعى دەپ ەسەپتەيدى. «ادامدار وتىرىكتى كۇتپەيدى، – دەيدى ول، – كوبىندە ادامدار وزدەرى ەستىپ تۇرعان نارسەنى ەستىگىسى كەلەدى». بىز كوڭىلىمىزگە جاعاتىن، جانىمىزدى جاي تاپتىراتىن وتىرىكتەرگە قارسى تۇرا بەرمەيمىز، ول وتىرىك ماقتاۋ بولسىن نەمەسە ينۆەستيتسييا­لىق زور پايدا ۋادەسى بولسىن.

بىز وز دۇنيەتانىمىمىزعا ساي كەلەتىن وتىرىكتەردى قابىلداۋعا استە دايىنبىز. ترامپ كەڭەسشىسىنىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىندەگى جينالعان حالىق سانى جونىندە ايتقانىنداي «بالاما فاكتىلەردى» تاراتاتىن مەمدەر ينتەرنەت ارقىلى  الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭ تارايدى. «وتىرىكتەرىن اشكەرەلەۋ ولاردىڭ بيلىگىنە زييان كەلتىرمەيدى، ويتكەنى ادامدار كەلتىرىلگەن دالەلدەردى وز دۇنيەتانىمدارىنىڭ لينزاسىنان كورەدى، – دەيدى بەركلي قالاسىنداعى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كوگنيتيۆتىك لينگۆيستيكا مامانى دجوردج لاكوف. – ەگەر سىزدىڭ نانىمىزعا تەرىس بىر فاكت تاپ كەلسە، سىز ونى بايقامايسىز، ياكي ەلەمەيسىز، بولماسا، كەلەكە ەتەسىز نەمەسە تۇسىنبەي باس قاتىراسىز، تىپتى ونى قاۋىپتى نارسەدەي كورىپ، شابۋىلعا كوشەسىز».

باتىس اۋسترالييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كوگنيتيۆتىك پسيحولوگييا بويىنشا عىلىم كانديداتى برايوني سۋاير-تومپسون جاڭساق سەنىمدى تەرىسكە شىعارۋدا دالەلگە سۇيەنەتىن اقپاراتتىڭ تيىمسىزدىگىن زەرتتەۋدە. 2015 جىلى سۋاير-تومپسون مەن ونىڭ ارىپتەستەرى شامامەن 2000 ەرەسەك امەريكالىققا  كەلەسىدەي ەكى تۇجىرىمنىڭ بىرىن ۇسىنعان: «ۆاكتسينالار اۋتيزم اۋرۋىن تۋدىرادى» نەمەسە «دونالد ترامپ ۆاكتسينالاردىڭ اۋتيزم اۋرۋىن تۋدىراتىنىن ايتتى» (عىلىمي دالەلى بولماسا دا ترامپ مۇنى كوپ قايتالاعان).

تاڭداناتىنى جوق، قاتىسۋشىلار اراسىندا ترامپتى قولدايتىندار ونىڭ اتى اتالعاندا قاتە اقپاراتقا دەگەن نىق سەنىمدەرىن بىلدىرگەن. كەيىن قاتىسۋشىلارعا ۆاكتسينا-اۋتيزم بايلانىسى نەلىكتەن جالعان ەكەندىگىن كورسەتەتىن تەرەڭ تالداۋ جونىندە ايتىلاتىن قىسقا تۇسىنىكتەمە بەرىلىپ، ولاردان وز سەنىمدەرىن قايتادان بىر وي ەلەگىنەن وتكىزۋلەرى سۇرالدى. قاتىسۋشىلار ­ساياسي سەنىمدەرىنە تاۋەلسىز اتالعان بايلانىستىڭ دۇرىس ەمەستىگىن مويىندادى، بىراق ولاردى بىر اپتادان كەيىن قايتا سىناقتان وتكىزگەندە ولاردىڭ قاتە اقپارات جونىندەگى سەنىمدەرى بۇرىنعى دەڭگەيگە دەرلىك قايتا ورالعانى انىقتالدى.

«ادامدار وزدەرىنە تانىس اقپاراتتى دۇرىس دەپ ويلاۋعا بەيىم. سوندىقتان ونى تەرىسكە شىعارۋعا تىرىسقان كەزدە، بۇرىنعىدان دا «جاقىنىراق» ەتە تۇسۋ قاتەرىنە تۇسەسىز، وسىلايشا، «ايىرۋعا تىرىسۋ» – ىس جۇزىندە تيىمسىزدەۋ، سوراقىسى سول، بۇل سول سەنىمدى ۇزارتا تۇسەدى»، – دەيدى سۋاير-تومپسون.

تالانتتى شوۋمەن كورەرمەننىڭ كوڭىل كۇيىن پايدالانعان

وزىنىڭ بىرىنشى قويىلىمىندا، شوۋمەن فينەاس تەيلور بارنۋم 1835 جىلى دجويس حەتتى دجوردج ۆاشينگتوننىڭ 161 جاستاعى بالا باعۋشىسى دەپ تانىستىرعان. كورەرمەندەر «الەمدەگى ەڭ تابيعي جانە ۇلتتىق جادىگەردى» كورگەندە اۋىزدارى اشىلىپ قالدى. بارنۋم باسىلىم بەتتەرىندە وتىرىك-وسەك تاراتىپ، حالىقتىڭ قىزىققۇمارلىعىن وز پايداسىنا جاراتتى. ونىڭ حەت تۋرالى داقپىرتى ونىڭ ولىمىنەن كەيىن «بۇرق» ەتىپ جارىققا شىقتى، اۋتوپسييا ناتيجەسىندە حەتتىڭ جاسى 80-نەن اسپاعاندىعى انىقتالدى. بارنۋمنىڭ وتىرىككە دەگەن اۋەسى اۋىرىپ جاتقان كەزىندە قاتتى بىلىندى. ول وز قازاناماسىن ولمەس بۇرىن وقىپ الۋى ۇشىن گازەتكە الدىن الا تاپسىرىس بەرىپ، جارييالاپ جىبەرگەن.

اتاقتى وتىرىكشىلەر ۋربان لەگەند: «پول قايتىس بولدى».

«پول ماككارتني 1966 جىلى جول اپاتىنان قايتىس بولدى» دەگەن وسەكتەن كەيىن «بيتلز» جانكۇيەرلەرى توپ البومدارىن جاپپاي الا باستادى.

ورسون ۋەللەس: «مەن مارستان كەلەتىن باسقىنشىلىققا بۇلاي سەنەدى دەپ ويلامادىم».

1938 جىلى 30 قازاندا، CBS راديوسىنىڭ ەفيرىنەن «الەمدەر سوعىسى» شىعارماسىنىڭ ۇزىندىسى وقىلدى. كەيبىر تىڭدارماندار بايبالام شىعارعان. ۋەل­لەس تىڭدارمانداردىڭ بۇلايشا سەنىپ قالعاندارىنا اڭ-تاڭ بولعان ەكەن.

ويدان شىعارىلعان ەجەلگى – پيلتداۋن ادامى سەنساتسييا تۋدىردى

1912 جىلى قاڭقا قالدىقتارىن زەرتتەۋشى ەنتۋزياست چارلز دوۋسون مەن ونىڭ سەرىگى، ۇلىبريتانييا تابيعات تاريحى مۋزەيىنىڭ گەولوگى ارتۋر سميت ۆۋدۆارد انگلييانىڭ پيلتداۋن ايماعىنداعى مازاردان ادامدىكىنە ۇقساس باس سۇيەك قالدىقتارىن جانە مايمىلدىكىنە ۇقساس جاق سۇيەگىن تاپقاندارىن جارييالادى. ودان بىرنەشە جىل بۇرىن دوۋسون سميت ۆۋدۆوردكە وزىنىڭ ۇلكەن ولجا تاپقالى جۇرگەنىن جازعان ەكەن. بىراق باسىندا «مايمىلدىڭ ادامعا اينالۋىنداعى جەتىسپەيتىن بۋىن» دەپ تانىلعان پيلتداۋن ادامى جالعان بولىپ شىقتى: سۇيەكتەر ەجەلدەن قالعان قاڭقا رەتىندە كورىنۋى ۇشىن بويالعان، ال ورانگۋتاننىڭ تىستەرى ادام تىس­تەرىنە ۇقساستىرىلىپ كەسىلگەن.

اتاقتى وتىرىكشىلەر حۆانگ ۆۋ-سۋك: «مەن يليۋزييا جاساپ، ونى شىندىقتاي كورسەتتىم. مەن وزىم شىعارعان وتىرىككە وزىم ماس بولدىم».

وڭتۇستىك كورەيالىق عالىم 2004 جىلى الەمنىڭ العاشقى كلوندالعان ادام ەمبريونىنان باعاندىق جاسۋشالار جاساپ شىعارعانىن مالىمدەگەن.

مارمادۋك ۆەتەرەلل: «بىز ولارعا وز قۇبىجىعىن بەرەمىز».

بريتاندىق كينوتۇسىرۋشى ويىنشىق سۇڭگۋىر كەمەنى، پايدالانىپ، «لوح نەسس» قۇبىجىعىن جاساتقان. بۇل تۋىندى. 1934 جىلى تۇسىرىلگەن اتاقتى سۋرەتتە بەينەلەنگەن.


جازۋشى يۋدجيدجيت باتتاچاردجي وتىرىك ايتۋ تۋرالى وزىنىڭ «ەملە قاتەلى تىڭشى» اتتى جاڭا كىتابىندا دا جازعان ەدى. دەن ۆينتەرس – تەحاس شتاتىنىڭ اۋستين قالاسىندا تۇراتىن كوپتەگەن جۇلدەگە يە بولعان فوتوگراف.

       

پىكىر جازۋ