.

ۇشۋ مەكتەبى

قاماۋداعى اننا كوليبريى تاجىريبەلىك ماقساتتا وپتيكالىق يلليۋزييا ارقىلى اۋادا قالىقتاي قورەكتەنىپ جۇر. بۇل تاجىريبە كوليبريدىڭ ۇشۋى كورۋ ارقىلى قابىلداۋىنا قانشالىقتى تاۋەلدى ەكەنىن كورسەتەدى. مىنا شيىرشىق اينالىپ، قۇس العا قاراي ۇشىپ بارا جاتقانداي يلليۋزييا تۋدىرعان ساتتە كوليبري كەرىسىنشە كەرى قاراي ۇشىپ، تۇمسىعىن استاۋدان سۋىرىپ الادى.

دەرەككوز: بەنني گوللەر جانە داگ التشۋلەر، بريتاندىق كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتى، ۆانكۋۆەر

ولاردىڭ جىلدام ۇشاتىنى سونشالىق، ادامعا اۋادا قالىقتاعان ساعىم سەكىلدى بۇلدىراعان قاناتتارى عانا كورىنەدى. جوعارى جىلدامدىقتى كامەرالاردىڭ وبەكتيۆىنە «ىلىنگەن» كوليبريلەر قۇپيياسى ەندى اشىلدى.

اۆتورى: برەندان بوررەل فوتو: اناند ۆارما

كۋبانىڭ پالپيتە اۋدانىندا ورنالاسقان قوقيقاز تۇستەس القىزىل ۇيدىڭ اۋلاسىنا الەمدەگى ەڭ كىشكەنتاي قۇستى ىزدەپ كەلگەن بولاتىنبىز. ورنيتولوگ كريستوفەر كلاركتىڭ كولىگى كەرەك-جاراققا تولى: كامەرالار، دىبىس قۇرىلعىلارى جانە سىمنان ورىلگەن تور. مامىر ايىنىڭ مامىراجاي تاڭى بولاتىن. كەلگەنىمىزگە بىرەر مينۋت وتپەستەن كلارك بىر جەردى اينالشىقتاپ جۇرىپ الدى. كوزدەگەنى – قىزعىلت بۇتا گۇلدەرىنىڭ بىرىنەن كەلەسىسىنە وقتاي اتىلعان قاناتتى تىرشىلىك يەسىنىڭ ۇشۋ باعىتىن انىقتاۋ. كوليبري گۇلدەردەن شىرىن جيناۋ ۇشىن كىدىرگەن ساتتە قاناتتارىن كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قاعادى. اۋادا ونىڭ سۇرعىلت سۇلباسى عانا ەمىس-ەمىس كورىنەدى.

ەڭ كىشكەنە كوليبريلەردىڭ كولەمىمەن الىپ قاراعاننىڭ وزىندە كۋبانىڭ ارا كوليبريى (Mellisuga helenae) ەرگەجەيلى بولىپ ەسەپتەلەدى. ول – الەمدەگى ەڭ كىشكەنتاي قۇس. ونىڭ قۇبىلمالى جاسىل تۇستى دەنەسىنىڭ سالماعى – ورتاشا بادام جەمىسىنەن سال عانا اۋىر. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ونى ىزىلداعان دىبىسىنا قاراپ zunzuncito – «بىلىنەر-بىلىنبەس شۋىل» دەپ اتايدى. ول تىپتى وزىنىڭ zunzun، ياعني «زۇمىرەت-كوليبري» دەگەن تۇقىمداسىنان دا كىشكەنتاي.

بۇل قۇس دەنە تۇرقىنىڭ كىشكەنتاي بولۋ «كەمىستىگىن» وز اۋماعىنا كەلگەن «قوناقتى» كورگەن ساتتەگى ەرەكشە كوڭىل كۇيىمەن تولتىرادى. بۇل – سۇيكىمدى انالىق كوليبري. كلارك ونى ورىلگەن توردىڭ ىشىنە سالىپ، گوفرلى مەتالل شاتىردىڭ ۇستىنە اكەلىپ قويعان. ەگەر اتالىق كوليبري انالىقتى بايقاپ قويسا، تەمىر تور ونىڭ قۇلشىنىسىن كەمىتە المايدى. بۇتاعىنداعى باقانىنان كوتەرىلگەن تىك­ۇشاقتاي اۋادا قالىقتاپ، انالىق كوليبريگە قاراپ داۋىسىن قۇبىلتا شيقىلداي باستايدى.

ۇشۋ كەڭىستىگىن زەردەلەۋ

ۆانكۋۆەر بريتاندىق كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى اننا كوليبريىنىڭ مىنا تۋننەلدەگى پروەكتورلارمەن تۇسىرىلگەن الۋان تۇرلى ورنەكتەر، تۇستەر الدىندا ۇشقان كەزدەگى تراەكتوريياسى مەن جىلدامدىعىن قاداعالاپ، بۇل قۇستىڭ شىقىلىقتاۋ ارقىلى «الەمدى قالاي تانيتىنى» تۋرالى كوبىرەك دەرەك الۋعا ۇمىتتى. جالپى، قۇستار سوعىلۋدان ساقتانۋ ۇشىن كوز الدىنداعى وبەكتىلەردىڭ، ماسەلەن، مىنا كولدەنەڭ جولاقتاردىڭ ولشەمىن تۇيسىنە الادى دەگەن تۇجىرىم بار.


ول بۇلتتى اسپانعا تاقالعانعا دەيىن جوعارىعا قاراي بيىكتەپ، ۇشا بەرەدى. سوسىن ۇشار باسىنا كىدىرگەن امەريكا اتكەنشەگى سيياقتى العا ەڭكەيەدى دە، جەرگە قاراي زۋلاي جونەلەدى. جۇرەك جۇتقان قۇس قاس-قاعىم ساتتە بۇل قيمىلدى سان مارتە قايتالايدى: جوعارى ۇشادى، «سۇڭگيدى» جانە ەكپىندەپ كەپ ۇشادى. بۇل قيمىلدار بىرەر سەكۋندقا عانا سوزىلادى. سوسىن ول كوزدەن عايىپ بولادى. ارتىندا ۇشىپ وتكەنىنىڭ جالعىز بەلگىسىندەي جاپىراقتار سۋدىراپ قالادى.

وسىناۋ كورىنىسكە قانشا تەسىلە قاراسام دا، ۇشۋ مانەرىن بايقاي المادىم.

كلارك تا بايقاي المادى. ەسەسىنە، ول بىر ايلا ويلاپ تاپتى: ول قۇستىڭ ۇشۋىن سەكۋندىنا 500 كادر تۇسىرەتىن جوعارى جىلدامدىقتى كامەراعا تۇسىرىپ الدى. كلارك سۇڭگۋ بەينەجازباسىن (بۇل وسى قۇستىڭ تاريحتا العاش رەت جوعارى جىلدامدىقتى كامەراعا تۇسىرىلۋى بولاتىن) نوۋتبۋگىنە جۇكتەگەننەن كەيىن، قۇنى التىنعا پارا-پار ار كادردى سىرتىلداتىپ كورسەتە باستادى. تەك سول ساتتە عانا ۇشۋ جىلدامدىعىن جاسىرعان كوليبريدىڭ جان ەلىكتىرەر قيمىلىنا كۋا بولدىق.

سوڭعى سەگىز جىلدا كلارك اريزونا شولىنەن باستاپ ەكۆادورداعى جاڭبىرلى ورمانعا جانە كۋبانىڭ اۋىلدىق ايماقتارىنا ساياحاتتاپ، انالىقتىڭ كوڭىلىن وزىنە اۋدارۋ كەزىندەگى اتالىق كوليبريدىڭ ارەكەتتەرىن تۇسىرۋگە تىرىستى. پروفەسسور ريۆەرسايد قالاسىنداعى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحاناسىنا ورالعان كەزدە عانا كوليبريدىڭ ۇشۋ مانەرىنە قاتىستى بەينەجازبالاردى زەرتتەمەك. ال ونىڭ تۇجىرىمدارى قۇستاردىڭ ۇشۋىمەن كوليبريدىڭ شاعىلىسۋ جۇ­يەسى جايلى ناقتى تۇسىنىگىمىزدى مولايتا الادى.

عالىمدار كۋبا ارا كوليبريىن زەرتتەۋ ماقساتىندا ولاردىڭ سالماعىن جانە قاناتىنىڭ كولەمىن ولشەدى. مىنا كوليبري تارازىنىڭ ۇستىندە تاپجىلماي جاتتى. سەبەبى كوليبريلەر ارقاسىنا قاراي اۋدارىلىپ تۇسكەندە باعداردان ۋاقىتشا جاڭىلىپ قالادى. ال اياعىنا تىك تۇرعان ساتتە لەزدە قالپىنا كەلىپ، زىتا جونەلەدى.

دەرەككوز: ك. كلارك، كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتى، ريۆەرسايد


زىمىرانداي جىلدام جانە جالت-جۇلت ەتكەن قاۋىرسىندارىمەن ەرەكشەلەنەتىن كوليبريلەر قۇددى بىر تاننىڭ، قاۋىرسىننىڭ جانە وتشاشۋدىڭ قوسىندىسى ىسپەتتى. كەي تۇرلەرى قاناتتارىن سەكۋندىنا جۇز رەت قاعادى. ولاردىڭ جۇرەك قاعىسى مينۋتىنا مىڭنان اسۋى مۇمكىن جانە شىرىندى كوزگە كورىنەر-كورىنبەس تىلىمەن سورىپ الادى. ولار باقتارداعى نەمەسە ۇيدىڭ ارتقى اۋلالارىندا ىلۋلى تۇراتىن جەم-استاۋ اينالاسىنداعى قاس-قاعىم ساتتىك سۇلۋلىقتىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ولاردىڭ قوزعالىسىن باياۋلاتىپ، قيمىلدارىن انىقتاۋدان جانە از عانا ۋاقىت بولسا دا كوليبريلەر الەمىنە ساياحات جاساۋدان باس تارتۋىڭىز ەكىتالاي.

كوليبريلەر تەك قانا امەريكادا تىرشىلىك ەتەدى. ناقتىراق ايتقاندا، ول قۇستى الياسكانىڭ وڭتۇستىگىنەن باستاپ وتتى جەر ارحيپەلاگىنە (Tierra del Fuego) دەيىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ونىڭ عىلىمعا تانىس 340 تۇرى بار. ولاردىڭ ىشىندە 27 تۇرى اقش-تا جيى كەزدەسەدى. سان الۋان كوليبري تۇرلەرىنىڭ وتانى – سولتۇستىك اند تاۋلارى بولىپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ تومەنگى جاعىنداعى جاڭبىرلى ورماندارىندا 290 تۇرى تىرشىلىك ەتەدى. ەڭ كىشكەنتايىنىڭ سالماعى ەكى گرامعا دا جەتپەيدى ەكەن. ال پەرۋ مەن چيليدەن تابىلعان ەڭ ۇلكەن كوليبري تارازىدا 20 گرامنان اسپاعان. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، مۇنداي سالماقتاعى زاتتى بىرىنشى كلاستى ماركا جاپسىرىلعان حاتقا سالىپ، اقش پوشتاسىمەن جىبەرۋگە بولادى.

قانات قاعىسى

كوپتەگەن قۇس قاناتتارىن تومەنگە قاراي قاعۋ ارقىلى قاراما-قارسى باعىتتاعى كۇش، ياعني كوتەرۋ كۇشىن تۋدىرادى. كوليبريدىڭ اۋەدە قالىقتاي الۋ قابىلەتىنىڭ سىرى – قاناتتار قوزعالىسىنىڭ جاقىن سيممەتريياسىندا. بۇل ونىڭ قاناتىن جوعارىعا قاققاندا دا، تومەن قاققان كەزدە دە قايتا كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. عالىمدار ۋلترادىبىستى قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن كەڭىستىكتەگى اۋانى تۇمانمەن تولتىرۋ ارقىلى اننا كوليبريىنىڭ قاناتتارىن 90 گرادۋسقا بۇرىپ، قايتا قالپىنا كەلتىرگەن ساتتە ەسەتىن تورنادو تارىزدى ۇيىتقىما جەلدى زەرتتەي الادى.


الەمدەگى ەڭ كىشكەنتاي قۇستار – بۇل كوليبري قۇسىنىڭ بىرقاتار ەرەكشەلىگىنىڭ بىرەۋى عانا. ول – تىمىق اۋادا وتىز سەكۋندتان ۇزاق قالىقتاپ تۇرا الاتىن جالعىز قۇس. سونداي-اق ولاردان باسقا قۇستاردا «كەرى قوزعالىس مەحانيزمى» بولمايدى، ياعني ولار، شىنىمەن، ارتقى باعىتتا دا ۇشا الادى. سونىمەن قاتار، ول مەتابوليزم جىلدامدىعىنىڭ جوعارى بولۋى بويىنشا الەمدەگى كەز كەلگەن ومىرتقالىمەن سالىستىرعاندا رەكوردتىق كورسەتكىشكە يە. 2013 جىلى تورونتو ۋنيۆەرسيتەتى جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە سايكەس، كوليبريلەردىڭ دەنە تۇرقى ادامدىكىمەن بىردەي بولسا، اۋەدە قالىقتاۋ كەزىندە ار مينۋت سايىن 330 ميلليليترگە تەڭ شىرىن ىشۋگە تيىس بولادى ەكەن. سەبەبى ولاردىڭ اعزاسىنا قانت تەز سىڭەدى. سوندىقتان ولاردىڭ شىرىندى گۇلدەرگە تولى اۋماقتى باقىلاۋدا ۇستاۋ ۇشىن اۋەدە شايقاسۋى تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس.

گۇلدەردەن شىرىن سوراتىن تىلى اينەكتەي مولدىر دەۋگە بولادى جانە تسەللوفان بۋماسى سيياقتى ورالعان قوس تۇتىكتەن تۇرادى. سۋ ىشكەندە تىلى وتە جىلدام قوزعالادى. اعىلشىن ناتۋراليسى ۋيليام چارلز ليننەي مارتين وزىنىڭ 1852 جىلى جازعان جازباسىندا ايتىپ وتكەندەي، سۇيىقتىق كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جوق بولىپ كەتەدى. بۇل كاپەلليارلىق تارتىلىس اسەرىنەن بولسا كەرەك.

بەركلي قالاسىنداعى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى الەحاندرو ريكو-گۋۆارا كوليبريلەردى جوعارى جىلدامدىقتى كامەرامەن تۇسىرىپ قاراعاندا ولاردىڭ ايىر تىلدەرى سۋسىن ىشۋگە ارنالعان قاتتى تۇتىكتەن گورى ويىنشىنىڭ بىلعارى قولعابىنا كوبىرەك ۇقسايتىنىن انىقتادى. ول كوليبريدىڭ تىلى ار سەكۋندتىڭ جۇزدەن بىرىندەي عانا ۋاقىتتا شىرىندى سورىپ الۋ ۇشىن بۇگىلىپ وتىراتىنىن كورگەن. سودان كەيىن تۇمسىقتارىن قىسۋ ارقىلى سۇيىقتىقتى وڭەشتەرىنە قاراي ايدايدى. XIX عاسىردا جاسالعان عالىمنىڭ بولجامىن ححى عاسىرداعى بەينەكامەرا بىر مينۋتتىڭ ىشىندە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن كورسەتىپ بەردى.

بار جىلدامدىقپەن العا قاراي

كوليبريلەردى جەلدى تۋننەلدە ەمىن-ەركىن ۇستاۋ عالىمدارعا اۋا جىلدامدىعى ساعاتىنا 56 شاقىرىمنان اسىپ جىعىلعان كەزدەگى ۇشۋ مەحانيكاسىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ريۆەرسايد كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى مىنا قارا تاماقتى كوليبري – تاجىريبەنىڭ بىر بولىگى، بۇل تاجىريبە كوليبريدىڭ شاعىلىسۋ الدىنداعى قيمىل-قوزعالىسى ونىڭ فيزيكالىق قابىلەتىنىڭ قىرلارىن تولىق اشاتىن-اشپايتىنىن انىقتاۋعا باعىتتالعان. سوندا انالىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارۋ ۇشىن اكروباتيكالىق قيمىلدار جاسايتىن اتالىق قۇس بارىنەن جىلدام ۇشۋعا قابىلەتتى بولعانى ما؟ بۇل سۋرەتتى تۇسىرۋ بارىسىندا جەل قوزعالىسى كوزگە كورىنۋى ۇشىن اۋاعا بۋ جىبەرىلدى.


كوليبريدىڭ ۇشۋ مانەرىن تالداۋدىڭ العاشقى تالپىنىسى 1930 جىلداردىڭ سوڭىندا ناتسيستىك گەرمانييادا بولعان دەسەدى. تانىمدىق فيلمدەر تۇسىرۋ بويىنشا رەيح كەڭسەسىنىڭ قولداۋىمەن قوس نەمىس ورنيتولوگى اسكەري زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان سەكۋندىنا 1500 كادر تۇسىرەتىن كامەرانى سۇراپ الادى. ولار ونىڭ كومەگىمەن بەرلين زووباعىنداعى كوليبريدىڭ ەكى تۇرىن كامەراعا تۇسىرەدى. «بيلىك العاشقى تىكۇشاقتاردى جاساتىپ جاتقان بولاتىن، – دەيدى بونن قالاسىنداعى الەكساندر كەنيگ اتىنداعى زوولوگييالىق زەرتتەۋ مۋزەيىنىڭ قۇستار بولىمىنىڭ بۇرىنعى جەتەكشىسى كارل شۋحمانن، – وسى ورايدا، ولار قۇستاردىڭ بىر ورىندا قالاي قالىقتايتىنىن بىلمەك بولعان».

سۋرەتتەردە كوليبريلەر قۇستاردان گورى ارا نەمەسە شىبىن سيياقتى كورىندى، ويتكەنى ولار قاناتتارىنىڭ جوعارى قاعىسىندا دا، تومەن قاعىسىندا دا كوتەرىلەتىن. ورنيتولوگتار 1939 جىلى جارييالاعان ماقالالارىندا كوليبريلەردى نەمىستىڭ Focke-Wulf تىكۇشاعىمەن سالىستىرادى.

امەريكا قۇراما شتاتتارىندا كروۋفورد گرينۋولت ەسىمدى ازامات اقش ۇكىمەتى ۇشىن عىلىمعا قىزمەت ەتتى. ول اقش-تىڭ العاشقى يادرولىق قارۋ شىعارۋ تۋرالى باعدارلاماسى اياسىنداعى «مانحەتتەن» جوباسىنىڭ ينجەنەرى بولدى. نەمىس ورنيتولوگتارىنىڭ ماقالاسىنان كەيىن ارادا ون شاقتى جىل وتكەندە گرينۋولت ولاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋدى قولعا الدى. ونىڭ مارگارەتا ەسىمدى جۇبايى دەلاۆەردەگى ۇيلەرىندە قۇستاردى تاماشالاۋدى ادەتكە اينالدىردى. كەيىن تىپتى گرينۋولت تا ايەلىنە ەلىكتەپ، وزى اتاعانداي، «كوليبري بەزگەگىنە» شالدىعادى. ونىڭ كوليبريلەر بەينەلەنگەن سۋرەتتەرى «National Geographic» جۋرنالىنىڭ 1960 جىلى قاراشا ايىنداعى سانىندا جارييالاندى.

سول ۋاقىتتاعى قولدا بار جوعارى جىلدامدىقتى كامەرالارعا كوڭىلى تولماعان گرينۋولت وز اپپاراتىن ويلاپ تاپتى. ول ۇي جاعدايىندا جاسالعان اەروديناميكالىق قۇبىردىڭ ىشىندە كوليبريلەردىڭ ساعاتىنا 43 شاقىرىمعا دەيىن ۇشقان ساتىن تۇسىرىپ الادى. قۇستار قالىقتاعان كۇيى ۇشا باستاعان ساتتە گرينۋولت ولاردىڭ تارتۋ كۇشىنىڭ باعىتىن وزگەرتە وتىرىپ، كولدەڭنەن تىكە قيساياتىن قاناتتارىن سۋرەتكە تۇسىرىپ الدى.

ايىر تىل

مىنا اننا كوليبريى جاساندى شىرىن ىشىپ جاتىر. اينەك ىدىستان ونىڭ ايىر تىلى كورىنەدى. كوليبريلەر جىلدام ۇشۋ قارقىنىن جوعالتپاس ۇشىن سەكۋندىنا15 رەتكە دەيىن سۇيىقتىقتى وزىنە تارتىپ قوزعالاتىن تىلىنىڭ كومەگىمەن كۇنىنە وز دەنە سالماعىنان ارتىق سۇيىقتىقتى ىشە الادى. قاماۋداعى قۇستاردىڭ دەنى ساۋ بولۋى ۇشىن جاساندى شىرىننىڭ قۇرامىندا اقۋىز ۇنتاعى جانە وزگە دە قورەكتىك زاتتار قوسىلعان. ولار مۇندا اق داق تۇرىندە كورىنەدى.

دەرەككوز: الەحاندرو ريكو-گۋۆارا، كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتى، بەركلي


مۇنداي سۋرەتتەر بۇرىن بولماعان ەدى. الايدا ولار كوليبريلەردىڭ قاناتتارىن وتە جىلدام قاعۋىنىڭ سىرىن اشا المادى. ادەتتە، بۇلشىق ەت تەزىرەك جيىرىلعان سايىن ونىڭ تۋدىراتىن كۇشى سوعۇرلىم از بولاتىنى بەلگىلى. سوندا كوليبريلەر اۋادا قالىقتاپ تۇرۋعا جەتكىلىكتى كۇشتى قايدان الادى؟

2011 جىلى تايسون حەدريك پەن ونىڭ ارىپتەس­تەرى بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن انىقتاۋدىڭ جولىن تاپتى. چاپەل-حيلل قالاسىنداعى سولتۇستىك كارولينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانۋارلار بيومەحانيكاسى سالاسىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن حەدريك كوليبريدىڭ قاناتتارى ەڭ جاقىن تۇقىمداستارى – سۇر قارلىعاشتارعا قاراعاندا وزگەشە ەكەنىن بىلەتىن. كوليبريدىڭ قانات سۇيەكتەرى اناعۇرلىم مايدا جانە قاناتىنىڭ باسىم بولىگى قول سۇ­يەككە ۇقساس سۇيەكتەردەن تۇراتىنىن انىقتاعان. حەدريك كوليبري قاناتتارىنىڭ شاپشاڭ قوزعالعان كەزدەگى كورىنىسىن انىقتاپ كورۋ ۇشىن سەكۋندىنا مىڭ كادر تۇسىرەتىن تسيفرلىق رەنتگەن جۇيەسى بار كامەرانى پايدالاندى.

جاڭبىر تامشىلارىن سىلكۋ

كوليبريلەر اشتىقتىڭ الدىن الۋ ۇشىن نوسەر جاۋىن كەزىندە كەرەكتى شىرىندى جيناۋعا جيى «بەل بۋادى». مىنا اننا كوليبريى ۇستى سۋ بولعان يت سيياقتى باسىن جانە دەنەسىن شايقاپ، جاڭبىر تامشىلارىن سىلكىپ جاتىر. بەركلي كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، ار بۇرىلعان سايىن 40 ميلليسەكۋند ۋاقىت كەتەدى جانە باسىنا 34 ەسە اۋىر سالماق تۇسەدى. تاعى بىر ايتا كەتەرلىگى، كوليبريلەر مۇنى ۇشۋ كەزىندە دە، قوناقتاعان كۇيىندە دە ىستەي الادى.


حەدريك كادرلاردى رەت-رەتىمەن كورگەن ساتتە قانات سۇيەكتەرىنىڭ كوز ىلەسپەس قوزعالىستارى ورنەكتەرگە اينالىپ، ارى قاراي ۇزدىكسىز قيمىلعا ۇلاستى. وسىلايشا، قاناتتىڭ قوزعالۋ مانەرى بايقالدى. حەدريك كوليبري قاناتتارىن قاعۋدا يىعىن جوعارى-تومەن قوزعالتۋ ورنىنا شىر اينالىپ قاعاتىنىن انىقتادى. بۇل موديفيكاتسييا ولاردى «جوعارى جىلدامدىقتى قوزعالتقىشپەن» قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان بۇلشىق ەتتىڭ بىر ميلليمەترگە جيىرىلۋىنىڭ وزى قاناتتارىنىڭ كەڭ دوعا بويىمەن قوزعالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

بىر كەزدەرى جوعارى جىلدامدىقتى كامەرالار الىپ جۇرۋگە ىڭعايسىز بولدى. ولاردى قولدانۋ جانە تۇسىرىلىم الاڭىنا اپارۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. بۇگىندە ولار قالتاعا سىيىپ كەتەدى.

عالىمدار ۋاقىتتى باياۋلاتۋ ارقىلى بيولوگييانىڭ فيزيكا زاڭدارىمەن بەتپە-بەت كەلگەن ساتتە نە بولاتىنىن تەرەڭىرەك تۇسىنەدى. «جاي كوزگە مۇلدە كورىنبەيتىن دۇنيەلەر بار. جوعارى جىلدامدىقتى كامەرانى قوسقاندا: «قۇدايىم-اۋ! مىنا قۇس وسىنداي ەكەن عوي!» – دەپ تاڭداي قاعارىڭىز سوزسىز»، – دەيدى كلارك.

ونىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر تۇرلەرى ساعاتىنا 97 شاقىرىمعا دەيىن «سۇڭگىگەن» ساتتە قۇيرىقتارى ايقارا اشىلىپ، شىقىلىقتاعان دىبىس شىعادى. الايدا بۇل داۋىس جەلبەزەگىنەن شىققان دىبىس ەمەس. بۇل – اۋادا پىرىلداپ ۇشقان ساتتە قۇيرىق قاۋىرسىندارىنىڭ بىر-بىرىنە ۇيكەلۋىنەن شىعاتىن دىبىس.

ۆانكۋۆەردەگى بريتاندىق كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سالىستىرمالى فيزيولوگى داگ التشۋلەر: «كوليبريلەر كادىمگى قۇستار پايدالاناتىن قۇرىلىس كىرپىشتەرىنەن ەرەكشە دۇنيە­لەر جاساي الادى»، – دەيدى. ولاردىڭ تىرشىلىگىن زەرتتەۋ بىزگە بيولوگييانىڭ جالپى قاعيدالارى نەگىزىندە بىرتالاي ماعلۇمات بەرە الادى.

اۋەدەگى كەدەرگىلەر

قالىڭ وسكەن وسىمدىكتەر اراسىندا كوليبريلەر بۇتاقتار مەن جۇزىم ساباقتارىنىڭ اينالاسىندا يىلىپ، سۇيرەتىلە ۇشۋعا ماجبۇر. بەركلي كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى مارك بادجەر زەرتحانادا وسىنداي اكروباتيكالىق قيمىلدار جاساتادى. مۇندا فوتوگراف جابايى تابيعاتتاعىداي ەتىپ جاساعان. قۇستار كىشكەنتاي تەسىكتەر ارقىلى ۇشىپ وتەدى. مىنا اننا كوليبريى دوڭەس پىشىندى تەسىكتەن وتۋ ۇشىن بۇيىرلەپ ۇشادى. كەدەرگىگە جاناسپاس ۇشىن قانات قاعىسىن وزگەرتەدى. وسىناۋ قيمىلدى بىر كادرعا سىيعىزۋ ۇشىن ستروبوسكوپييالىق شام 0،4 سەكۋندتىق ەكسپوزيتسييا كەزىندە ۇش رەت جارقىلدادى.


جازعى تاڭدا بولمە ەسىگىنەن بوزارىپ اتقان كۇننىڭ ساۋلەسى ەندى. روسلين داكين ەسىمدى قىزمەتكەر بىزدى قارسى العاندا ماڭدايىنان تەر شىپشىپ تۇردى. ساۋناداعىداي اتموسفەرا بولمە بويىنا سوزىلىپ جاتقان تۋننەلدىڭ قابىر­عالارىندا جارقىراپ تۇرعان تىك جولاقتار – التى بىردەي LCD پروەكتورىنىڭ اسەرىنەن تۋىنداعان. تۋننەلدىڭ ىشىندە اتالىق اننا كوليبريى وتىر. اينالاسى سەگىز كامەرادان قۇرالعان پانوپتيكۋممەن قورشالعان.

داكيننىڭ انىقتاعىسى كەلگەنى – قۇستار ۇشۋدى قالاي باسقاراتىندىعى. بۇعان دەيىن عالىمدار ۇشاتىن قۇستاردىڭ ميىندا كورۋ اياسى بويىنشا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا كومەكتەسەتىن «ساياحاتتى باقىلاۋ تۇيسىگى بار» دەپ بولجايتىن.

داكين تاجىريبەلەرىنىڭ بىرىندە ولار ۆيزۋالدى تۇردە جۇگىرۋگە ارنالعان قۇرىلعى بولىپ تابىلاتىن نارسەدەن «تەسىپ» وتەدى. قىزىعى سول، ولار تىك جولاقتار وزدەرىنە قاراما-قارسى باعىتتا قوزعالعان كەزدە دە جىلدامدىعىن تۇسىرمەدى.

قاناتتى كەڭگە جايۋ

اننا كوليبريى ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ارنايى كامەرانىڭ ىشىندە ۇشىپ جۇر. مۇندا اربىر قانات قاعىسىنان تۋىندايتىن مايدا تولقىن قۇرىلعىعا جازىلادى. ريۆەرس ينگەرسولل مەن دەۆيد لەنتينك بۇل قۇرىلعىنى جاساپ شىعاراردان بۇرىن زەرتتەۋشىلەر ۇشاتىن قۇستاردىڭ كۇشىن باعالايتىن اەروديناميكا تەورييالارىن قولدانۋعا ماجبۇر.


باقىلاپ وتىرعان ساتتە ەكراندا جاسىل نۇكتە پايدا بولدى. بۇل كوليبريدىڭ قاراڭعىدا ەشنارسە ىستەمەي قيمىلسىز وتىرعانىن بىلدىرەدى. «ولار سەنىڭ ويىڭداعىنى ىستەمەگەن كەزدە اشۋلانىپ كەتەسىڭ. كوبىنە سولاي»، – دەيدى ول.

داكين كوليبريلەردە سوعىلۋدان ساقتايتىن ۇلكەن دەنەدەن ۇركۋ ينستينكتى بار دەپ ەسەپتەيدى. ول وسى مالىمەتتى كومپيۋتەرىنە ەنگىزىپ كورىپ ەدى ەكراندا مىڭداعان كووردينات كەمپىرقوساق سيياقتى تۇرلى-تۇستى تۇسكە بويالىپ، كوليبريدىڭ شاپشاڭ ومىر سالتىنىڭ ون بەس سەكۋندتىق ۇش ولشەمدى تۇيىندەمەسىمەن تۇتاسىپ كەتتى.


قىزمەت جولىن زەرتتەۋشى-بيولوگ بولىپ باستاعان ­ ب. بوررەل جازۋشى، «Outside» جۋرنالىنىڭ تىلشىسى. ا. ۆارما – فوتوگراف جانە «National Geographic» قوعامىنىڭ پەرسپەكتيۆتى زەرتتەۋشى گرانتىنىڭ يەگەرى.

       

پىكىر جازۋ