.

قان سەلى

2011 جىلى «زەتاس» كارتەلى ساتقىنداردان وش الۋ ۇشىن الەندە جانە كورشىلەس قالالاردا جانتۇرشىكتىرەر جاۋىزدىق جاسادى: ولاردىڭ قولىنان كەمىندە 60 ادام وپات بولدى. جانى جارالى تۇرعىندار ۇشىن «ولى ارۋاقتار» دەپ اتالاتىن اتا-بابالاردى ەسكە الۋ كۇنى ەندى ازا تۇتۋ كۇنىنە اينالدى.

تەحاس شتاتىنىڭ شەكاراسىنا تاياۋ مەكسيكانىڭ بىر قالاسىندا قىلمىستىق توپ جاساعان قانقۇيلى شابۋىل مەن وعان سەبەپ بولعان ەسىرتكى وپەراتسيياسى تۋرالى كۋاگەرلەردەن تىكەلەي الىنعان دەرەكتەر.

اۆتور: دجيندجەر تومپسون فوتو: كيرستەن ليۋس

الەندە قالاسىندا بىر سۇمدىق جايت بولعانى ايدان-انىق. كوشەلەرى وپىرىلعان، عيماراتتار قيراعان. بىر كەزدەرى كوز جاۋىن العان اسەم ۇيلەردىڭ ورنىندا ەندى شۇرىق-تەسىك قابىرعالار، شىتىناعان شىنى، سىنعان اينەك، قۇلاعان باعان قالدىقتارى شاشىلىپ جاتىر. قيراندىلار اراسىندا جۇلىم­–جۇلىمى شىققان اياقكيىمدەر، تويعا شاقىرتۋ قاعازدارى، دارى-دارمەك، تەلەديدارلار مەن ويىنشىقتار وتكەن ومىردىڭ قالدىقتارى رەتىندە شاڭعا كومىلىپ جاتىر.

2011 جىلدىڭ ناۋرىزىندا تەحاس شتاتىنىڭ شەكاراسىنا جاقىن ماڭدا كولىكپەن جۇرگەندە 23 مىڭداي تۇرعىنى بار قالاعا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسالدى. «زەتاس» – الەمدەگى ەڭ قانىپەزەر، ەسىرتكى ساۋداسىمەن اينالىساتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ بىرى سانالادى. ول ۇيىم مۇشەلەرى الەندە مەن سول ماڭداعى باسقا دا قالالاردا ۇيلەر مەن مەكەمەلەردى قيراتىپ، تالقانداعان. قانىپەزەر قاراقشىلار جۇزدەگەن ەركەك پەن ايەلدى، بالالاردى ۇرلاپ اكەتىپ ولتىرگەندىكتەن اققان قان ايماقتى «سەلدەي شايىپ» وتتى.

بىراق مەكسيكاداعى ەسىرتكى سوعىسى سالدارىنان كۇيرەگەن باسقا جەرلەرگە قاراعاندا الەندە قالاسىنداعى قاندى وقيعانىڭ ىزى الىستان باستالادى. ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس باسقارماسى (ەقكب) كۇتپەگەن جەردەن «سوعىس» باستاعاندا جانجال الدىمەن اقش-تا بۇرق ەتە قالدى.

ادامداردى اجال قۇشتىرعان سول شابۋىلدا «زەتاس» ۇيىمىنىڭ قاندىقول قاراقشىلارى مۇلدەم كىناسى جوق ەرلەر مەن ايەلدەردى، بالالاردى قورشاۋعا الىپ، ازاپتاپ ولتىردى. وپات بولعاندار اراسىندا فۋتبول ماتچىن كورۋ ۇشىن دوسىنا قوناققا كەلگەن ەدگار اۆيلا دا بار-تۇعىن. سۋرەتتە: ول جۇبايى ماريا ەۋگەنييا ۆەلا جانە قىزىمەن.

بۇدان كەيىن باسقارما تاۋەكەلگە بەل بۋىپ، بۇل اقپاراتتى قۇپييا ۇستاۋدا بەدەلى شامالى مەكسيكالىق پوليتسييا بولىمشەسىنە حابارلادى. كوپ ۋاقىت وتپەي-اق، اعايىندى قىلمىسكەر — ترەۆينولار ساتقىندىققا ۇشىراعاندارىن بىلەدى. سويتىپ، كۇدىك تۋدىرعان وتباسى مۇشەلەرىمەن بايلانىستا بولعانداردان كەك àلدى.

اعايىندىلار كەي وپەراتسييالارىن وسى اراعا تاياۋ ماڭدا جۇرگىزۋمەن قاتار، ەسىرتكى مەن قارۋ ساتۋدان تۇسكەن 10 ميلليون دوللارىن وسى ايماقتان وتكىزەتىن، بۇل قالا ولاردىڭ تۋعان جەرى سانالاتىن.

وسى قاندى قىرعىننان كەيىن كوپ جىل وتسە دە، مەكسيكا بيلىگى قىلمىستى تەرگەۋدە جون-جۇيەسىز شارالاردىڭ باسىن شالىپ قانا قويدى. ولار الەندە قالاسىندا قازا بولعانداردىڭ جەكە باسىن تولىق انىقتاماستان مونۋمەنت ورناتتى. اقش قۇزىرەتتى ورگاندارى سوڭىندا مەكسيكا پوليتسيياسىنا اعايىندى ترەۆينولاردى ۇستاۋعا كومەكتەستى، بىراق ولار قاندى وقيعا جاۋاپكەرشىلىگىن مويىندارىنا العان جوق.

بىر جىل بۇرىن «ProPublica» مەن «National Geographic» تىلشىلەرى وسى سۇمدىقتىڭ اۋىرت­پاشىلىعىن كوتەرگەن بولاتىن. ول كەزدە ولاردىڭ باستارى ۇلكەن قاتەرگە تىگىلسە دە، وقيعانى وز سوزدەرىمەن ايتۋ ۇشىن كواحۋيلا شتاتىنداعى وسى قالادا اقپاراتتى جۇيەلەۋگە كىرىستى. ەسىرتكى سوعىسى كەزىندە مۇنداي داۋىستار كوپ ەستىلمەگەن: جۇمىس ورىندارىن تاستاپ قاشقان جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى، كارتەل مەن وز كورشىلەرىنىڭ نىساناسىنا ىلىككەن وتباسىلار، كوز الدارىندا دوستارى مەن وتباسى مۇشەلەرى باۋىزدالعانىنا كۋا بولعان ەقكب-مەن بايلانىس­تا بولعان اقپارات تاسۋشىلار، ت.ب. اقش پروكۋرورلارى تەرگەۋ شارالارىنا جەتەكشىلىك ەتتى.

اگەنت ريچارد مارتينەس قىزمەتى تۋرالى باس­تىرمالاي سۇراعانىمىزدا جانارى جاسقا تولعان بويى، كرەسلوسىنا كۇمپ ەتە قالدى. «قاتەر تۋرالى اقپاراتتى قالاي قابىلدادىڭ دەيسىز بە؟ ونى ايتپاي-اق قويايىن».

«زەتاس» باسكەسەرلەرى پوليتسييا ۋچاسكەسىنە، ورت سوندىرۋ قىزمەتى مەن اسكەري بولىمشە ماڭىنداعى عيماراتتاردىڭ كۇل-تالقانىن شىعاردى. قاندى قىرعىن كەزىندە قالا اكىمى بولعان ادام الى كۇنگە دەيىن وسى ماڭدا تۇرادى. باستاپقىدا ول: «ەشقانداي وزبىرلىقتى ايعاقتاۋشى نارسە كورمەدىم»، – دەپ حابارلاعان.

وقيعا جونىندە

وسى ماقالانى جازۋ ۇشىن تاۋەلسىز «ProPublica»، باسىلىمى مەن «National Geographic» جۋرناليس­تەرىنەن توپ قۇردى. «ProPublica» باسىلىمىنىڭ اعا تىلشىسى دجيندجەر تومپسون بارلىق تاراپتاردان سۇحبات الۋعا بىرنەشە ايىن جۇمسادى. ال كيرستەن ليۋس «National Geographic» اتىنان سۋرەتكە تۇسىردى. ماقالاعا مەحيكوداعى فريلانس-تىلشى الەحاندرو كسانيك تە وز ۇلەسىن قوستى.


قاندى قىرعىن

2011 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا، جۇما كۇنىنىڭ كەشىندە «زەتاس» كارتەلىنىڭ باسكەسەرلەرى الەندە قالاسىنا اعىلا باستادى.

گۋادالۋپە گارسيا، زەينەتكەر، بۇرىنعى شەنەۋنىك: «بىز لوس كومپادرەس مەيرامحاناسىندا وتىرعانبىز. ىشكە ەكى ادام كىرىپ كەلدى. ولاردىڭ بۇل جەردەن ەمەس ەكەنىن بىردەن بىلدىك. تۇرلەرى وزگەشە بولاتىن. شامامەن، 18-20 جاس ارالىعىنداعى بوزبالالار. ولار وزدەرىمەن بىرگە الا كەتۋگە 50 گامبۋرگەرگە تاپسىرىس بەردى. بىر نارسە بولىپ جاتقانىن سول كەزدە تۇسىندىك. سودان سوڭ ۇيىمىزگە قايتقاندى جون دەپ تاپتىق».

مارتين ماركەز، حوت-دوگ ساتۋشىسى: «سول كۇنى كەشتە الدەبىر تۇسىنىكسىز نارسەلەر بولا باستادى. قالادا قارۋلى ادامدار پايدا بولدى. ولار ۇي-ۇيدى تىنتىپ، وزدەرىنە قاستىق جاساعانداردى ىزدەپ جۇردى. تۇنگى 11 شاماسىندا كوشەلەردە قوزعالىس توقتادى. جىبىرلاعان پەندە جوق ەدى».

ەتەلۆينا رودريگەس، مۇعالىم جانە قۇربان بولعان ەۆەراردو ەليزوندونىڭ جۇبايى: «جولداسىم ەۆەراردو، ادەتتە، ۇيگە ساعات كەشكى 7-7.30-دا كەلەتىن. سوندىقتان مەن ونى ۇيدە كۇتىپ وتىردىم. ۋاقىت سىرعىپ جاتتى: 7، 7.30، 8، 9. مەن وعان قوڭىراۋ شالۋدى جيىلەتتىم. تەلەفونى وشىرۋلى بولدى. بالكىم، اناسىنىڭ ۇيىندە بولار، ال تەلەفونىنىڭ قۋاتى بىتكەن شىعار دەپ تە ويلادىم. سوسىن اناسىنا تەلەفون سوقتىم. ول ۇلىن كورمەگەنىن ايتىپ: «مۇمكىن دوستارىمەن جۇرگەن بولار»، – دەدى. بىراق مەن سول سوزگە نانا قويمادىم. سوندىقتان ونى ىزدەپ سىرتقا شىقتىم.

ارادا جىلدار وتىپ، «زەتاستىڭ» باسشىلارى تۇرمەگە قامالعاندا عانا پوليتسييا ىسكە كىرىسكەندەي بولدى. پەدراس نەگراستاعى رەسمي بيلىك بارلىق شەنەۋنىكتەردى جۇمىستان قۋدى. جاعدايىڭ وڭالعانىنا سەنبەگەن جۇرت اسكەردەن قالا كوشەلەرىن ارالاپ تۇرۋىن وتىندى.

كەشكى ساعات توعىز ەدى، بۇل تىم كەش سانالمايدى ارى بۇل جۇما كۇنى بولاتىن. قالا سىلتىدەي تىنعان».

الەندە تۇرعىندارى ۇشىن زاڭسىزدىق تانىس ەمەس جاعداي سانالمايدى. قالا اقش شەكاراسىنا جاقىن ورنالاسقاندىقتان، تۇرعىندار اپتا سوڭى تەحاس شتاتىنداعى Eagle Pass قالاسىنداعى ساۋدا ۇيىندە ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا بارىپ قايتاتىن، وز اۋىلدارىندا تىنىش جۇرەتىن، كونتراباندامەن اينالىساتىن ادامدار مۇندا بۇرىننان بار-تىن. الايدا 2007 جىلى «زەتاس» ەل ىشىنە ەنىپ، ايماق تۇرلى قىلمىس ورداسىنا اينالدى. بوپسالاۋ، قورقىتۋمەن اينالىسقان قىلمىستىق توپ وكىلدەرى – جەرگىلىكتى پوليتسييانى، قالا اكىمدىگى، تىپتى شەكاراداعى كەدەن بەكەتىنىڭ دە تىزگىنىن قولعا الدى.

ولار جەرگىلىكتى قىزدارعا ۇيلەنىپ نەمەسە تۇرعىلىقتى ادامدارمەن كاسىپ قۇرىپ، قوعامعا سىڭىسىپ كەتتى. كەيبىر تۇرعىندار، سونىڭ ىشىندە فەرمەرلەر مەن كومىر شاحتالارىنىڭ قوجا­يىندارىنان قۇرالعان بەدەلدى قاۋىم مۇشەلەرى كارتەل قۇرامىنا ەندى.

بۇل بايلانىس كەسىرىنەن ولىم-جىتىم كوبەيىپ كەتتى. «زەتاستىقتار» «ساتقىن» دەپ كۇدىكتەنگەندەر اراسىندا (ارتىنان ول قاتە بولىپ شىقتى) اقپارات تاسۋشى كىشى حوسە لۋيس گارزا بار ەدى. قارۋلى قىلمىسكەرلەر تيەلگەن جۇك كولىكتەرى الەندە قالاسىنا كەلگەندە ولاردىڭ العاشقى توقتاعان جەرلەرىنىڭ بىرى – قالادان بەس شاقىرىم جەردەگى، جارىعى كومەسكى ەكى جولاقتى جول بويىندا ورنالاسقان گارزانىڭ اكەسى لۋيستىڭ رانچوسى بولاتىن. تۇن جامىلا رانچونىڭ ۇلكەن قويمالارىنىڭ بىرى وتقا وراندى، ىشىندە كارتەل ولتىرگەن ادام ما­يىتتەرى جاتقان بولاتىن.

قيراعان ۇي. بۋلدوزەرلەر كۇرەپ تاستاعان مىنا زاۋلىم ۇي بۇرىنعى اكىم تۇراتىن كوشەدەگى ورتالىق الاڭدا ورنالاسقان.

سارا انگەليتا ليرا، فارماتسەۆت جانە قۇربان بولعان كىشى رودولفو گارزانىڭ جۇبايى: «جولداسىم رودولفو ۇيگە كەلدى. ول ماعان: «باسىم سىنىپ بارادى، دۋشقا تۇسىپ الايىن»، – دەدى.  جاڭا كومىر شاحتاسىن اشىپ جاتقاندىقتان، ۇستى-باسى قارا كۇيە ەدى. ازدان سوڭ تەلەفونى شىرىلداي باستادى. ول ۇيىقتاپ قالعان شىعار دەپ ويلاعام، بىراق ول جاتىن بولمەدەن شىعا كەلدى. كيىنىپ العان. ماعان بۇرىن بولماعان بىر كەيىپپەن كوز تاستادى. «ۇيدەن شىقپا، – دەدى ول ماعان. – بىر نارسە بولىپ جاتىر. نە ەكەنىن بىلمەيمىن. بىراق ۇيدەن شىقپا. مەن قازىر كەلەمىن».

شامالىدان كەيىن رودولفو ماعان قوڭىراۋ شالدى: «ۇيدەن شىق»، – دەدى ول. ول ماعان: «نەمەرە اعامنان قىزىمىز سوفييا مەن مەنى انام­نىڭ ۇيىنە اپارۋىن سۇرا»، – دەپ ايتتى.

قۇس ۇياسى. «زەتاس» ۇيىمىنىڭ بىر مۇشەسى مۇندا ەكزوتيكالىق جانۋارلار اسىراعان. تۇرعىندار بۇل جەردى la casa de los pájaros، ياعني «قۇس ۇياسى» دەپ اتايدى.

كوكەسى لۋيستىڭ رانچوسى وتقا ورانىپ جاتتى. قاقپاسىنىڭ سىرتىندا قارۋلى ادام قاراسى كوپ ەدى. اپكەسى تەلەفونعا جاۋاپ بەرمەدى. اكەسى دە. ول قاراماعىندا ىستەيتىن جۇمىسشىسى پيلونى نە بولىپ جاتقانىن كورىپ قايتۋ ۇشىن قاقپا جاققا جىبەردى. پيلو – جاۋىنگەرلىك پارىزىن وتەگەن جىگىت. قارۋلى قاراقشىلار قاقپانى اشىپ، پيلو ىشكە كىردى. بىراق ول جەردەن قايتىپ شىقپادى.

رودولفونىڭ جانى جاي تاپپادى. ول اتا-­اناسىن تابا الماي جاتقان. ەندى جۇمىسشىسى دا جوق بولىپ كەتتى. ول ماعان رانچوعا ارت جاقتان كىرەتىنىن ايتتى.

بىرەر مينۋتتان كەيىن ماعان قايتىپ سوقتى دا: «الەندەدەن كەت. نەمەرە اعاڭا ايت، سەنى يگل پاسس­قا اپارسىن. زاتتارىڭدى الماي-اق قوي. جىلدام كەت»، – دەدى.

«زەتاس» ۇيى. «زەتاس» كارتەلىنىڭ مۇشەسى تاراپىنان ۇيلەنۋگە ۇمىت ەتىپ، سۇيىكتىسىنە ارناپ سالىپ جاتقان مىنا ۇيدىڭ قۇلاتار الدىندا قۇرىلىسى اياقتالىپ قالعان بولاتىن.

ەۆاريستو ترەۆينو («زەتاس» كوشباسشىلارىنا ەش قاتىسى جوق)، بۇرىنعى ورت سوندىرۋ قىزمەتىنىڭ باسشىسى: «مەنىڭ قاراماعىمداعى قىزمەتكەرلەرگە گارزا رانچولارىنىڭ بىرىندە ورت شىققانى جونىندە حابارلاما كەلىپ تۇستى. ول الەندەگە ۇش شاقىرىمداي جەتپەيتىن. گارزا وتباسى جينالىپ جاتقانداي كورىندى. العاش ورت سوندىرۋگە بارعاندار رەزەرۆتىك يندۋكتورلىق قوزعالتقىشى بار بريگادا ەدى. ولار قىلمىس­تىق توپتارعا قاتىسى بار ادامداردى بايقاعان. الگىلەر قارۋ كەزەپ، دورەكى تىلمەن ول جەردەن تايىپ تۇرۋلارىن بۇيىرعان. ولار وقيعا سانى كوبەيەتىندىگىن ايتتى. بىزگە وق اتۋ، ورت جانە سول سيياقتى وقيعالار حابارلايتىن اپات قوڭىراۋلارى ارتاتىندىعى تۇسىنىكتى بولدى. ولار بىزگە قوڭىراۋعا جاۋاپ بەرمەۋدى بۇيىردى.

ورت سوندىرۋ قىزمەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە وزىمنىڭ باسشىما حابارلاستىم، ول وسىنداي جاعدايدا قالا باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقاراتىن. وعان باسىمىزداعى جاعدايدا قولىمىزدان كەلەتىنى قاۋىپتى جەرلەردەن ۇزاقتاۋ تۇرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتىم. قارۋلى ادامدار سانى تىم كوپ بولاتىن. بىز ومىرىمىزگە الاڭدادىق.  سەبەبى بىزدىڭ ساۋىتتارىمىز قاڭعىعان وققا قارسى دارمەنسىز ەدى».

قارۋلى توپ پەدراس نەگراس قالاسىنا دە­يىنگى 55 شاقىرىم جول بويىندا كەزىككەندەردى قىرىپ-جويا وتىرىپ، الەندەدەن تەگىس جازىقتىقپەن سولتۇستىككە قاراي جىلجىدى. بۇل ريو گراندە وزەنى بويىندا ورنالاسقان قۇراس­تىرۋشى فابريكالارى بار لاس قالا بولاتىن. قىلمىسكەرلەر قۇرباندارىنىڭ كوبىن گارزا رانچولارىنىڭ بىرىنە اكەپ توعىتتى. ولاردىڭ ىشىندە 15 جاسار دجەراردو حيت پەن 36 جاستاعى ەدگار اۆيلا دا بار بولاتىن. ەكەۋىنىڭ كارتەلگە دە، ەقكب-عا دا جۇمىس ىستەيدى دەپ كۇدىكتەنگەندەرىمەن ەش بايلانىسى جوق-تۇعىن.

قۇربانداردىڭ كوبى الەندە قالاسى سىرتىنداعى گارزا اۋلەتىنە قاراستى رانچوعا اكەلىنگەن. كارتەل وسى قۇرال-سايماندار مەن مال جەمى ساقتالاتىن قويمانى مايىت ورتەيتىن پەشكە اينالدىرعان دەسەدى. بەتون ەدەندە كۇل شاشىلىپ جاتىر.

كلاۋديا سانچەس، مادەني بايلانىس جونىندەگى ديرەكتور جانە مارقۇم دجەراردو حيتتىڭ اناسى: «تۇنگى 10-دار شاماسىندا جولداسىم ۇيگە نەشەدە كەلەتىنىن بىلۋ ۇشىن دجەراردونىڭ ۇيالى تەلەفونىنا قوڭىراۋ شالدى. ول جاۋاپ بەرمەدى. جولداسىم قايتا سوقتى. تاعى دا جاۋاپ جوق. بىرازدان كەيىن بىرەۋلەر ەسىك سوقتى. كەلگەندەر دجەراردونىڭ مەكتەپتەگى دوستارى ەكەن. تۇرلەرى قۇبىجىق كورگەندەي. «نە بولىپ قالدى؟ دجەراردو قايدا؟»

بالالار: «ولار ونى الىپ كەتتى»، – دەدى.

«نە ايتىپ تۇرسىڭدار؟ كىم الىپ كەتتى؟»

بالالار كورشىلەرىمىزدىڭ ۇيلەرى الدىندا دجەراردو مەن كورشىلەرىمىزدى كورگەنىن ايتتى. قارۋلى ادامدار تيەلگەن جۇك كولىگى كەلىپ، كورشىلەر مەن دجەراردونى كۇشتەپ كولىككە مىنگىزىپ الىپ كەتكەن. بالالار الگى ادامداردى تاني الماعاندارىن ايتتى. قولدارىندا قارۋلارى بولعاندىقتان ەشنارسە ىستەي الماعان.

بىرەر مينۋتتا بىز پەدراس نەگراس اكىمىنە قوڭىراۋ شالدىق. تويدا جۇر ەكەن. ول باسىمىز­عا تۇسكەن جاعدايدان توبە شاشى تىك تۇرعانىن، بىراق قولىنان ەش نارسە كەلمەيتىنىن ايتتى.

زاڭگەر ماريا ەۆگەنييا ۆەلا ەدگار اۆيلانىڭ جۇبايى: «ەدگار قوڭىراۋ شالىپ، دوسى تونو فۋتبول ماتچىن كورۋگە شاقىرىپ جاتقانىن ايت­قان كەزدە مەن جۇمىستا جازا كەسۋ تۋرالى ەكى حاتتاماعا سۋديانىڭ قول قويۋىن كۇتىپ وتىرعان ەدىم. اياعىم اۋىر بولاتىن، سوندىقتان ۇيىمە جەتكەنشە سىلىكپەم شىقتى.

كلاۋديا سانچەستىڭ 15 جاسار ۇلى دجەراردو حيتتى قاراقشىلار ولتىرىپ تاستاعان. ونىڭ ەسىرتكىگە ەش قاتىسى جوق ەدى. بيلىك وكىلدەرى ونىڭ قالدىقتارىن دا تاپپادى. ولار سانچەس حانىمعا لۋيس گارزانىڭ رانچوسىندا قالعان كۇل تولتىرىلعان قۇتىنى بەرگەن. اناسى بولسا ول قۇتىنى مىنا مۇردەحاناعا قويعان.

تۇن ورتاسىندا ويانىپ، ەدگاردىڭ الى ۇيگە كەلمەگەنىن بايقاعانىمدا ساعات ەكى بولاتىن. قوڭىراۋلارىمنىڭ ەشبىرى قابىلدانبادى. ونىڭ قوڭىراۋ شالماۋىنان سەكەمدەندىم. ەدگار ۇنەمى حابار بەرەتىن.

«سول كۇنى مەنى دە ۇرلاپ كەتكەندەي بولدى. ولار بىزدىڭ كەلەشەگىمىزدى، ارماندارىمىز بەن قييالدارىمىزدى كۇيرەتتى، بەيبىت ومىرىمىزدى قۇردىمعا جىبەردى.

ماريا ەۋگەنيا ۆەلا، زاڭگەر، قۇربان بولعان ەدگار اۆيلانىڭ جۇبايى.

تۇننىڭ قالعان بولىگىن كرەسلودا وتكىزدىم. سوندا وتىرعان كۇيى ونى تاڭعى 6.30-عا دەيىن كۇتتىم. ودان سوڭ اپكەمە تەلەفون سوعىپ، ونىڭ ۇيگە كەلمەگەنىن ايتتىم. سودان قاسىما اپكەم مەن قاينىمدى ەرتىپ الىپ تونونىڭ ۇيىنە باردىم. ول جەردە ەشكىم جوق بولىپ شىقتى، بىراق مۇندا توبەلەس ىزى قالعان: ۇيدىڭ استاڭ-كەستەڭى شىققانى كورىنىپ-اق تۇر».

كەلەسى كۇنى تاڭدا، ياعني 19 ناۋرىز – سەنبىدە قارۋلى توپ اۋىر تەحنيكالاردى شاقىرتىپ، ولارعا ايماقتاعى ونداعان ۇي مەن مەكەمەلەردىڭ عيماراتتارىن سۇرۋدى بۇيىردى. تالتۇستە اكىمشىلىك كەڭسەلەر، پوليتسييا ۋچاسكەلەرى جانە اسكەر بەكەتتەرىنە تيىپ تۇرعان كوبىنە اۋقاتتىلار عانا تۇراتىن اۋدانداردا مۇلىكتەر تالان-تاراجعا تۇستى. قارۋلى توپ مۇشەلەرى قالالىقتاردى قالاعان زاتتارىن الۋعا شاقىرىپ، توناۋ­عا يتەرمەلەدى.

رودريگەس، قۇربان بولعان تۇرعىننىڭ جۇبايى: «بارلىعى سەنبى كۇنى باستالدى. قاتار-قاتار بولعان جارىلىستاردان كەيىن ۇيلەرگە بەلگىسىز بىرەۋلەر باسا-كوكتەپ كىرىپ، توناي باستادى. باسىما كەلگەن جالعىز وي ەۆەراردونىڭ قايدا جۇرگەندىگى ەدى. سول كۇندى ونى ىزدەۋمەن جانە ادامداردان: «نە ەستىدىڭىزدەر؟» – دەپ سۇراۋمەن وتكىزدىم.

بىر ادام: «قارۋلى ادامداردى كوردىم»، – دەدى. تاعى بىرەۋى: «قويمالار الى دە وت قۇرساۋىندا. تەگەرشىك جانعانداي قاپ-قارا تۇتىن بۋداقتاپ جاتىر. ال ونىڭ قويۋ تۇتىنى زارەڭدى الارداي»، – دەدى.

جولداسىممەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن بىرەۋ ماعان قوڭىراۋ شالدى. كۇيەۋىم توبەلەسكىش اتەش وسىرۋمەن اينالىساتىن. بۇل ايماقتا اتەش توبەلەستىرۋ – ادامداردىڭ سۇيىكتى ەرمەگى. ول تولىق ەمەس جۇمىس كۇنى كەستەسىمەن حوسە لۋيس گارزانىڭ قاراماعىندا ىستەيتىن. تاڭدا جانە تۇس قايتا ۇي جانۋارلارىنا جەم بەرۋ ۇشىن رانچوعا باراتىن.

الگى ادام ماعان: «رانچودا سۇمدىق جاعداي بولىپ جاتىر. ول جەردەگىلەرگە نە بولعانىن بىلمەيمىن»، – دەدى. مەن: «سىز نە ايتىپ تۇرسىز؟»  – دەپ سۇرادىم.

ول وتكەن تۇنى جولداسىممەن بىرگە ىستەگەن بىرنەشە ادام ۇيلەرىنە ورالماعانىن ايتتى. ولاردىڭ بىرى – تراكتور جۇرگىزۋشىسى، تاعى بىرى – الاڭ سۋلاۋشىسى بولعان. ەشبىرى ۇيلەرىنە قايتپاعان.

مەن: «جارايدى، ەندى نە ىستەيمىز؟ قانە، ولاردى ىزدەيىك»، – دەدىم. ول: «جاقىنداۋشى بولما، ايتپەسە، سەنى دە الىپ كەتەدى»، – دەدى.

بولعان وقيعا الى كۇنگە كوز الدىمنان كەتپەيدى: ادامدار قويمالاردى بۇزىپ كىرىپ، جەم سالعان دوربالاردى، توتىقۇستار مەن تورلاردى، شامداردى، اسۇي ۇستەلى مەن توسەنىشتەرىن اكەتىپ جاتتى.

بارىنەن بۇرىن ەسىمدە قالعانى تيتىمدەي موتوتسيكل ايداپ بارا جاتقان الدەكىمنىڭ ارتىنا مىنگەسكەن بىر ايەل ەدى. ول توسەك جايماسىن دوربا قىلىپ، تۇيىپ الىپتى. سانتا كلاۋس سەكىلدى ىشىنە زات تولتىرىپ العان. ەكىنشى قولىندا – شام. موتوتسيكل اۋدارىلىپ كەتەتىندەي بولسا دا، ولار تەككە كەلگەن ولجالارىنا ماز-مەيرام.

«زەتاس» ۇيىمى قىرعىن كەزىندە باقىلاۋىنا العان پەدراس نەگراستاعى مەملەكەتتىك تۇرمەدە بارابان مەن كەرنەيلى اسكەري جاتتىعۋ جۇرىپ جاتىر. سوتتالعاندار بيلىك وكىلدەرىنە كارتەلدىڭ بۇل تۇرمەگە ەركىن كىرىپ-شىعىپ جۇرگەن، جىلدار بويى ونى تىعىلۋ مەن ادام ولتىرۋ ورنى رەتىندە پايدالانعاندارىن ايتادى.

ماركەز، حوت-دوگ ساتۋشىسى: «مەنىڭ تۇرلى ەسكى-قۇسقى زاتتاردى جيناپ، ساتۋمەن اينالىساتىن ەكى دوسىم بار ەدى. ولار رانچونىڭ ورتەنىپ جاتقانىن جانە قوجايىندارى كەتىپ قالعانىن ەستىپ، اكەلى-بالالى ەكەۋى الۋعا تۇرارلىق زات ىزدەپ رانچوعا بارعان. ولار جول جيەگىندە ۇلكەن مۇزداتقىش كورگەندەرىن ايتادى. سونى الىپ كەتپەك بولادى، بىراق مۇزداتقىش تىم اۋىر بولعان ەكەن. اكەسى: «ىشىندەگىسىن توگىپ تاستايىق»، – دەگەن. مۇزداتقىشتى اشىپ قالعاندا ىشىنەن ەكى بىردەي مايىت شىققان. ولار قاشا جونەلىپتى».

ەۆاريستو رودريگەس، مال دارىگەرى جانە سول ۋاقىتتاعى الەندە قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى: «قالا كەڭەسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرى كەزدەستى. بۇل رەسمي جينالىس ەمەس-تۇعىن، بىراق وعان كەڭەس مۇشەلەرىمەن، قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ديرەكتورى دا كەلدى. وندا ماسەلە كوپ ەدى. ەڭ نەگىزگى ماسەلە: «نە بولىپ جاتىر؟» «نەگە؟» بىز وق اتىلىپ، ادامدار جوعالىپ، كىسى ولىمىنىڭ جيىلەگەنىنەن حاباردار ەدىك.

نە ىستەۋىمىز كەرەكتىگى جونىندە كوپ سۇراق تۋىنداعانىنا قاراماستان، ەشكىم موينىنا جاۋاپكەرشىلىك العىسى كەلمەدى. كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ بىرى: «باسىمىزعا بالە تىلەپ الماي تۇرىپ بۇل جەردەن قاشا­يىق»، – دەدى.

مەنىڭ قاھارمان كورىنگىم كەلمەدى، بىراق تىم بولماعاندا ادامدار تاستاپ كەتپەگەنىمىزدى كورسىن دەپ كەڭسەدە قالۋ كەرەكتىگىن ويلادىم. بىراق بارلىعى ۇيلەرىنە قايتپاق ويدا. ول تۇسىنىكتى دە. سەبەبى ارقايسىسىنىڭ ويلاعانى تەك وز وتباسىنىڭ قامى ەدى.

باسىمىزدان وتكەن جاعدايلاردان سوڭ ەشكىمگە سەنبەيتىندەي كۇيگە تۇستىك. بىز ۇكىمەتتىڭ ەكىجۇزدى ەكەنىن تۇسىندىك: رەسمي جانە قىلمىستىق. بيلىك – سوڭعىسىنىڭ قولىندا. بىز پوليتسييانىڭ قىلمىس­تىق توپتاردىڭ ۋىسىندا ەكەنىن ۇقتىق.

قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ديرەكتورى بىزگە: «بۇل – ولاردىڭ شارۋاسى»، – دەدى. باسقا ەش نارسە ايتقان دا جوق. تۇسىنگەنىم سول – تەرگەمە دە ارالاسپا، ەش نارسە جاساما.

ليرا، قۇربان بولعان ادامنىڭ جۇبايى: رودولفومەن سوڭعى رەت تەلەفون ارقىلى تۇستە ون بەس مينۋت قانا سويلەستىم. داۋىسىنان قاتتى شارشاعانى سەزىلىپ تۇردى. ول اتا-اناسىنان ەش حابار الماعان ەكەن. مەن وعان ونىڭ قولىنان كەلگەننىڭ بارىن جاساعانىن، ەندى سوفييا ەكەۋمىزدى ويلاۋى كەرەكتىگىن ايتتىم. وعان يگل پاسسقا كەلۋىن وتىنىپ، جالىندىم. ول: «جارايدى، مەن جولدامىن»، – دەپ جاۋاپ بەردى.

ودان كەيىن قايتىپ داۋىسىن ەستىمەدىم.

سانچەس، قۇربان بولعان ادامنىڭ اناسى: «الدەكىم بالاڭدى ۇرلاپ كەتكەندە نە ىستەۋىڭ كەرەكتىگى جونىندە ەشبىر كىتاپتا جازىلماعان. العاشقى قادام دەگەن تۇسىنىك جوق. ەسىڭىز اۋادى. قاشقىڭىز كەلەدى، بىراق قايدا بارارىڭىز­دى بىلمەيسىز. ايعايلاعىڭىز كەلەدى، بىراق تىڭدايتىن ادامنىڭ بار-جوعىن دا بىلمەيسىز. بولەلەرىمنىڭ بىرى مۇنى Facebook جەلىسىنە قويۋىمدى ۇسىندى. وسىلايشا، مەن: «ۇلىمدى قايتارىڭىز­دارشى. ونىڭ قايدا ەكەنىن بىلەتىندەر بولسا، ۇيگە جىبەرىڭىزدەرشى»، – دەپ جازدىم.

بۇگىندە «زەتاس» ۇيىمىنىڭ كواحۋيلا شتاتىنداعى ىقپالى السىرەپ، الەندە قالاسىنا تىنىش ومىر قايتا ورالدى. جۇزدەگەن ادام وتكەن كۇزدە كابالگاتا، ياعني كوۆبويلار پارادىنا جينالدى. ول 2-3 كۇن جالعاسىپ، وسى ايماقتاعى بىرنەشە رانچودا قاتار وتىپ، كەشكى رودەومەن اياقتالادى.

جەلىدە «ProPublica» جانە «National Geographic» باسىلىمدارى وسى وقيعانى جەلىگە شىعاردى. وقۋ ۇشىن مىنا سىلتەمەنى كورىڭىز: ngm.com/Jul2017.


وپەراتسييا

بىرنەشە اي بۇرىن، داللاس ماڭىندا ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس باسقارماسى Too Legit to Quit وپەراتسيياسىن باستادى. وپەراتسييا بارىسىندا پوليتسييا پيكاپ كولىگىنىڭ بەنزين باگىنە جاسىرىنعان گەرمەتيكالىق ورامادا 802 000 اقش دوللارىن تاپقان. جۇرگىزۋشى El Diablo، ياعني «ازازىل» دەپ اتالاتىن ادامعا جۇمىس ىستەگەنىن ايتقان.

قاماۋعا الىنعاندار كوبەيگەننەن كەيىن ەقكب اگەنتى ريچارد مارتينەس بەن اقش ادۆوكات كومەكشىسى ەرنست گونزالەس «ازازىل» دەگەن لاقاپ اتتى داللاستا تۋعان 30 جاستاعى كىشى حوسە ۆاسكەس ەكەنىن انىقتاعان. ول ەسىرتكى ساتۋدى ورتا مەكتەپتە جۇرگەندە باستاعان جانە شىعىس تەحاستا «زەتاس» ۇيىمىنىڭ كوكاين تاراتۋ ىسىن باسقارىپ جۇرگەن. اي سايىن ەسىرتكى، قارۋ-جاراق جانە اقشا تيەلگەن كولىكتەردى جونەلتىپ وتىر­عان. ونى ۇستاۋعا دايىندالىپ جاتقان كەزدە ۆاس­كەس الەندە قالاسىنان قاشىپ شىعىپ، ول جەردە كارتەلدىڭ ىشكى توبى مۇشەلەرىنەن وزىن قورعاۋىن سۇراعان.

بىراق مارتينەس بەن گونزالەس ونىڭ قاشىپ كەتۋىنە «پايدالانۋعا بولاتىن مۇمكىندىك» دەپ قارادى. ەگەر ۆاسكەستى كومەكتەسۋگە كوندىرە السا، ولار كارتەلدىڭ الىنباس قامالىنداعى جوعارعى دەڭگەيلەرىنە قول جەتكىزىپ، Z-40 جانە Z-42 دەگەن لاقاپ اتپەن بەلگىلى ۇيىم كوشباسشىلارى، ەقك باسقارماسىنىڭ قىلمىسكەرلەر تىزىمىندە باستاپ تۇرعان اعايىندى ترەۆينوستاردى ۇستاپ الۋ مۇمكىندىگىن تۋدىرار ەدى.

مارتينەستىڭ ويلاعانى اعايىندى ترەۆينوستاردىڭ BlackBerry ۇيالى تەلەفوندارىنىڭ جەكە يدەنتيفيكاتسييالىق نومىرلەرى (PIN) بولاتىن. اگەنتتىڭ قولىندا ۆاسكەسكە قارسى امالدارى بولاتىن: ونىڭ ايەلى مەن اناسى الى دە تەحاستا تۇراتىن.

كىشى حوسە ۆاسكەس، سوتتالعان «زەتاس» اقپارات تاسۋشىسى: «تاڭعى ساعات التىلاردا ايەلىم قوڭىراۋ شالدى. ماعان ايتقانى: «ۇيىمىز قورشاۋدا».

– قالاي قورشاۋدا؟

– اينالا تولعان پوليتسييا.

– ەندەشە، تىڭدا. ولار مۇمكىن سەنى قاماۋعا العالى جاتقان بولار. مەن ادۆوكاتىما بىر قوڭىراۋ جاسايىن. سەنىڭ اۋزىڭ بەرىك بولسىن. سابىر ساقتاۋعا تىرىس. سەنى شىعارىپ الامىز.

وسىدان كەيىن ريچارد (مارتينەس) سول جەردەن ماعان قوڭىراۋ شالدى. ول مەنىڭ ايەلىمە داۋىسىمدى ەستىرتۋ ۇشىن تەلەفوننىڭ دىبىس ۇلعايت­قىشىن قوستى.

ول ماعان ونى قاماۋعا الاتىنىن ايتتى. مەن قوقان-لوقى كورسەتىپ تۇر دەپ ويلادىم دا: «ىستەۋىڭ كەرەك بولعاندى ىستەي بەر»، – دەدىم».

ەرنەست گونزالەس، اقش-تىق ادۆوكاتتىڭ كومەكشىسى: «باسىندا حوسەدەن بەرىلىپ، باسقارمامەن بىرگە جۇمىس ىستەۋىن سۇرادىق. وعان «زەتاس» قىلمىستىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلىمىن ايتقىزباقشى بولعانبىز. بىز سوعان دا شۇكىر دەر ەدىك، ويتكەنى ونىڭ ميگەل مەن ومارعا قانشالىقتى جاقىن ەكەندىگىنەن بەيحابار بولاتىنبىز. بىز تەك ولاردى ۇستاۋدى ويلاستىردىق.

حوسە بەرىلۋدەن باس تارتقاندا بىز ونىڭ ايەلىن قۇربان ەتەتىندىگىن، سوندىقتان ونى قىسىپ نەمەسە باسقاشا باسقارۋ تەتىگىن قوسۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىندىك.

ريچارد وعان: «اناڭدى سوتتايمىز»، – دەدى.

ۆاسكەس، سوتتالعان «زەتاس» اقپارات تاسۋشىسى: «مەن وعان: «دال قازىر شەكاراعا كەلەمىن، ودان وتىپ سەندەرگە بەرىلەمىن. مەن سەندەرمەن قۇر بوسقا شاتىسپايمىن. بارلىق قاماۋعا الۋ تۋرالى قۇجاتتارىڭا قول قويامىن. تۇرمەگە ۇزاق ۋاقىتقا قاماڭدار. بىراق ايەلىم مەن انامدى بوساتىڭدار»، – دەدىم.

ول: «بەرى قارا، ايەلىڭ مەن اناڭ تۇرمەگە وتىر­ماسىن دەسەڭ، بىزگە كومەكتەسۋىڭ كەرەك»، – دەدى.

مەن: «ريچارد، مەن كومەكتەسكىم كەلمەيدى. مۇنىڭ سوڭى بىراز ادامنىڭ ولىمىمەن اياقتالادى»، – دەدىم.

ونىڭ ايتقانى: «ساعان بار ايتارىم سول، ەگەر بىزگە كومەكتەسپەسەڭ، ولاردىڭ ىسى سەنىمەن بولادى».

ريچارد مارتينەس، ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس باسقارماسىنىڭ اگەنتى: «مەنىڭ قالاعانىم نومىر بولاتىن. بىزدىڭ ۇمىتىمىز «زەتاس» باسشىلارىن ۇستاۋ ەدى. ولاردى قولعا تۇسىرۋدىڭ ەڭ ىقتيمال جولى الگى نومىرلەردى بىلۋ بولاتىن.

ىس ناسىرعا شاپقاندا بۇل جىگىتتەردىڭ كوبى قۇراما شتاتتاردان قاشاتىنى بەلگىلى. بىراق سىز ول جەردە تۋىپ-وسكەن بولساڭىز، بۇل امەريكا عوي، الەمدەگى ەڭ كەرەمەت ەل. وتباسىڭىز وسىندا تۇرسا، ولارمەن بىرگە بولعىڭىز كەلەدى. مەن حوسە ويىن اياقتالعانىن تۇسىنگەن كەزدە بىزگە كومەكتەسۋ ۇشىن ىستەۋى كەرەك بولعاننىڭ بارىن ىستەيدى دەپ ويلادىم. قولدا مۇمكىندىك باردا، ونى قىسپاققا الۋدى جون كوردىم.

ۆاسكەس، سوتتالعان «زەتاس» اقپارات تاسۋشىسى: «40 پەن 42-نىڭ جانە باسقا بارلىعىنىڭ نومىرلەرىن بىلىپ الدىم. مەن ولاردىڭ ول سانداردى نە ىستەيتىنىن بىلمەدىم. سول سانداردىڭ كومەگىمەن ولاردىڭ تەلەفون ارقىلى سويلەسكەندەرىن جازىپ الاتىن بولار نەمەسە تاعى سونداي بىرنارسە شىعار دەپ ويلادىم. ولاي ەتپەۋلەرىن سۇرادىم، ويتكەنى بۇل كوپ ادام قانىنىڭ اعۋىنا سەبەپ بولاتىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە، مەن الى دە سول جەردە بولاتىنمىن. الى دە سول ادامداردىڭ ىشىندە جۇرگەن ەدىم. ولار جىبەرمەيتىنىن، ريچارد وزىنە سەنۋىم كەرەكتىگىن ايتتى.

ۆاسكەس ەقك باسقارماسىنا PIN نومىرلەرىن الىپ بەرگەننەن كەيىن ۇش اپتا وتكەندە كارتەلدىڭ كوشباسشىلارى ىشتەرىنەن الدەكىمنىڭ ولاردى ساتىپ كەتكەنى جونىندە حابار الادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى وسى ىسكە جاقىن تۇلعالار مەحيكو قالاسىنداعى ەقك باسقارماسىنىڭ باسشىسى PIN نومىرلەرى تۋرالى اقپاراتتى مەكسيكانىڭ فەدەرالدىق پوليتسييا توبىنا بەرگەن. بۇل – قۇپييا تەرگەۋ بولىمشەسى دەگەن اتپەن بەلگىلى، ەقك باسقارماسى وقىتىپ، دايىنداعان توپ. بىراق بۇل توپ الى دە بولسا اقپاراتتى قىلمىستىق توپتاردان قۇپييا ساقتاۋعا دارمەنسىزدەۋ ەدى.

«زەتاستىقتار» ۇشىن كۇدىكتىلەر تىزىمىن قىسقارتۋ قيىنعا سوقپادى، ويتكەنى ولاردىڭ PIN نومىرلەرىن كورە الاتىن ادام قاراسى از بولاتىن. ولاردىڭ اراسىندا ترەۆينولاردىڭ كواحۋيلاداعى وڭ قولى ماريو الفونسو «پونچو» سۋەللار مەن سۋەللاردىڭ وڭ قولى گەكتور مورەنو بار ەدى.

سۋەللاردان جاسىرىن مورەنو PIN نومىرلەرىن ۆاسكەسكە بەرگەن ەدى. بۇل ونىڭ «قارىزىنىڭ» قايتارىمى.  بەنزين باگىندە 802 مىڭ اقش دول­لارى جاسىرىلعان جۇك كولىگىمەن ۇستالعان ادام ۆاسكەستىڭ ىنىسى گيلبەرتو بولاتىن. تۇرمەگە

20 جىل جاتاتىندىعى ايتىلعاندا، گيلبەرتو وزىنىڭ «زەتاس» ۇيىمىنا قىزمەت ەتەتىندىگىن، ال اقشانىڭ ترەۆينولاردىكى ەكەنىن مويىنداعان ەدى. ۆاسكەس گيلبەرتوعا وكىلدىك ەتۋى ۇشىن زاڭگەر تاۋىپ، كارتەلدە ەشبىر ادامنىڭ ونىڭ مويىنداعانىن بىلمەۋىنە ۋادە بەردى.

ماريو الفونسو «پونچو» سۋەللار، «زەتاس» اقپارات تاسۋشىسى: «ماسەلەنىڭ ۋشىعاتىنىن قايدان بىلەيىن؟ ويتكەنى مەن كارتەل ۇشىن

596 كەلى كوكايندى ساقتايتىنمىن جانە «قىرىق» ونى الىپ كەتۋ ۇشىن ماعان بىر ادامىن جىبەردى. بۇرىن دا تالاي مارتە وسىلاي ىستەگەنىن كورگەنمىن. ول ۇيىمداعى بىرەۋدى ولتىرە­يىن دەگەندە الدىمەن وزدەرىنىڭ تاۋارلارىن قايتارىپ الۋلارىنا كوز جەتكىزەتىن.

ول ماعان ۇستىنە تولتىرىپ باقا سۋرەتى سالىنعان فوتوسىن جىبەرىپتى. استىنا: «مىنا سۇمىراي باقالار مەنى ساتىپ كەتتى»، – دەپ جازىپتى. ولار ساتقىنداردى «باقا» دەپ اتايدى.

مەن وعان قوڭىراۋ شالىپ: «نە بولىپ جاتىر؟» – دەپ سۇرادىم. ناقتى جاۋاپ بەرمەدى. ونىڭ بار ايتقانى: «كەزدەسۋىمىز كەرەك. كەيى­نىرەك قايدا بولاسىڭ؟»

مەن ات جولاعىندا بولاتىنىمدى ايتتىم. بىراق ول جەرگە بارمادىم بىر-ەكى ادامىما قوڭىراۋ شالىپ، ول جەرگە بارىپ نە بولىپ جاتقانىن كورىپ قايتۋلارىن سۇرادىم.  ولار الگى جەرگە بارعان سوڭ ماعان: «شارۋاڭ بىتتى»، – دەدى. ول جەرگە «قىرىقتىڭ» بىر ادامى بارىپ مەن كەلمەگەندىكتەن، اتىمدى ايتىپ، قارعاپ جۇر ەكەن. سول ساتتە كەتۋ كەرەكتىگىن ۇقتىم.

دوستارىما قوڭىراۋ شالا باستادىم. ولارعا كەتۋلەرى كەرەكتىگىن ەسكەرتتىم. وكىنىشكە قاراي، ەشقايسىسى سوزىمە قۇلاق اسپادى. مەنى تابا الماعان سوڭ، «قىرىق» ولاردىڭ ىزىنە تۇسكەن.

ۆاسكەس، سوتتالعان «زەتاس» اقپارات تاسۋشىسى: گەكتور (مورەنو) ماعان قوڭىراۋ شالىپ، توزاقتىڭ جارىلعانىن ايتتى. ول مەنەن الگى نومىرلەردىڭ قايدا ەكەنىن سۇرادى. مەن وعان نومىرلەردى ەقك باسقارماسىنا بەرگەنىمدى ايتتىم.

ريچاردقا (مارتينەس) قوڭىراۋ شالىپ: «نومىرلەردى نە ىستەدىڭ؟» – دەپ سۇرادىم. ول: «باۋىرىم، ول مەكسيكاعا كەتتى»، – دەدى.

– بۇعان قالاي جول بەرىپ قويدىڭ؟ ولار مەكسيكاعا كەتەر بولسا، نە بولاتىنىن ايتىپ ەدىم عوي، – دەدىم.

ريچارد: «باۋىرىم، مەن ەمەس. مەن جىبەرگەن جوقپىن. جوعارىدان. باستىعىم جىبەردى. ولار مەكسيكاداعى دوستارىنا سەنىپ، نومىرلەردى سوندا جىبەرگەن»، – دەدى.

ۆاسكەس، مورەنو جانە سۋەللار قىرعىن باستالعان كەزدە اقش-قا قاشىپ، قايتارىمىنا جازا جەڭىلدىگىن الۋ شارتىمەن اقش قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا كومەكتەسۋگە كەلىسكەن. ولاردىڭ الەندە قالاسىندا بولىپ جاتقان سۇمدىق جايتتار تۋرالى ايتقاندارىنان اقش قۇزىرەتتى قۇپييا اقپاراتتىڭ جا­يىلۋىنان تۋىنداعان قىرعىن تۋرالى حاباردار بولدى.

گونزالەس، اقش-تىق ادۆوكاتتىڭ كومەكشىسى: «مەن وعان مۇنىڭ دالباسا ەكەندىگىن ايتتىم. ىستى بۇلايشا جۇرگىزۋگە بولمايدى. بىزدىڭ قولىمىزدا انا ادامداردى ۇستاپ الاتىن اقپارات بولدى. بىراق ونى باسقارا الماعاندىقتان، ەڭبەك زايا كەتتى. ال ولجامىز – بارىنىڭ بىت-شىت بولىپ تالقاندالۋى».


«الدەكىمنىڭ قازاعا ۇشىراۋ ىقتيمالدىعى ارقاشان دا جوعارى. بىراق مۇنداي نارسەگە ىس جۇزىندە قاتىستى بولۋ كۇيزەلتەدى».

ەرنەست گونزالەس، اقش-تىق ادۆوكات كومەكشىسى.

وقيعا سالدارى

جىلدار بويىنا مەكسيكاداعى شتاتتىق جانە فەدەرالدىق بيلىك وكىلدەرى وسى وقيعانى تەرگەۋگە شىنايى تالپىنىس كورسەتپەدى. قازا بولعاندار مەن جوعالعاندار سانى رەسمي 28-دەن قۇربان بولعانداردىڭ تۋىستارىنا قولداۋ كورسەتەتىن ۇيىم كەلتىرگەن دەرەكتەر بو­يىنشا 300-گە دەيىن وزگەرگەن ەدى. ال «ProPublica» مەن «National Geographic» جۋرناليستەرىنىڭ انىقتاۋىنشا، بۇل كورسەتكىش — 60 ادام.

وتباسىلار ىشىندە ەڭ كوپ «قۇرباندىققا شالىنعان» گارزا اۋلەتى ەدى. بۇل وتباسىنىڭ 20 مۇشەسى ولتىرىلدى دەپ ەسەپتەلەدى، سونىڭ ىشىندە 81 جاستاعى وليۆيا مارتينەس دە لا توررە مەن ونىڭ جەتى ايلىق شوبەرەسى ماۋريسيو ەسپينوزا دا بار-تۇعىن. سابيدىڭ سول كەزدە ۇش جانە بەس جاستا بولعان باۋىرلارى ەندريا مەن ارتۋرو ەسپينوزا اتا-انالارى ولتىرىلگەننەن كەيىن، پەدرەس نەگراستىڭ بالالار ۇيىنە جىبەرىلگەن.

ەلۆيرا ەسپينوزا، قوناقۇي قىزمەتكەرى جانە ەسپينوزا بالالارىنىڭ اجەسى: «ەندريانىڭ ايتۋىنشا، ولاردى بىر جەردەگى شاتىرى جوق ۇيلەرگە كولىكپەن اپارعان. ادامدار ونىڭ اناسىن، اجەسىن جانە ۇلكەن اجەسىن كولىكتەن شىعارىپ، الىپ كەتكەن. ولار بالالارعا: «وسىندا قالىڭدار. بىز تەك سويلەسىپ كەلەمىز»، – دەپ كەتكەن».

ادامدار ولاردى سول جەردە ۇستاپ، تىنىشتىق ساقتاۋ كەرەكتىگىن ايتقان. جىلاۋعا بولمايدى. ەندري سابيدىڭ جايالىعىن اۋىستىرىپ، ەمىزىگىن بەرگەن.

الگى ادامدار ارتۋرو، ماۋريسيو ۇشەۋىن پەدراس نەگراسقا اكەلگەنگە دەيىن ول جەردە قانشا كۇن ۇستاعاندارى ەسىندە جوق. ەندرييانىڭ ايتۋىنشا، ادامدار ارتۋرو ەكەۋىن ساياباقتا قالدىرىپ، ماۋريسيونى وزدەرىمەن الىپ كەتكەن.

ەندريا بولعان جايتقا وزىن كىنالايدى. ول: «مەن كۇشتىرەك بولعانىمدا، ماۋريسيو بىزبەن قالار ەدى»، – دەيدى.

سانچەس، قۇربان بولعان بالانىڭ اناسى: «ولار (كواحۋيلا شتاتىنىڭ اكىمشىلىگى) ماعان حابار بەرگەن كەزدە، بۋىندارىم بوساپ كەتتى. ولار ماعان دجەراردونىڭ رانچودا ولتىرىلگەنىن ايتتى. مەن: «سىزدەر ونىڭ دجەراردو ەكەنىنە سەنىمدىسىزدەر مە؟» – دەپ سۇرادىم.

ولار كۋاگەرلەردىڭ ول جەردە ۇش بالامەن بىرگە بىر وتباسى بولعانىن، ال بالالاردىڭ بىرى مەنىڭ ۇلىم ەكەنىن جەتكىزدى. ولار ۇلىمنىڭ جىلاعانى الگىلەردىڭ جۇيكەسىنە تيە بەرگەندىكتەن، اتىپ تاستاعانىن ايتتى. وسى ساتتە اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي كۇي كەشتىم. زارەسى ۇشىپ، جىلاپ تۇرعان 15 جاسار بالانى قالاي عانا ولىمگە قيدى ەكەن؟

رەسمي وكىلدەر نە قالايتىنىمدى سۇراعاندا، مەن بالامنىڭ مايىتىن اكەلۋىن وتىندىم. ولار بولسا مۇنىڭ قيىن بولاتىنىن ايتتى، ويتكەنى ۇلىمنىڭ دەنەسىن باسقالارىمەن قوسىپ ورتەپ جىبەرىپتى. ولار ماعان كورسەتكەن بار كومەگى وقيعا ورنىندا قالعان كۇل-قوقىستى الىپ كەلدى. مەن الگى جەرگە بارعىم كەلەتىنىمدى مەڭزەگەنىمدە، ول جەردىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ايتتى. ال مەن بولسام ول جەرگە مىندەتتى تۇردە بارۋ كەرەكتىگىن ايتىپ تۇرىپ الدىم. وسىلايشا، ولار بىزدى فۋرگونمەن سول جەرگە اپاردى.

ول جەردىڭ سونشالىق جاقىن بولعانى وزەگىمدى ورتەگەندەي بولدى. «دجەراردو مىقتى بالا ەدى عوي، مىنا جەردەن سىتىلىپ شىققاندا ۇيگە وڭاي جەتەر ەدى عوي»، – دەپ ويلادىم.

اعايىندى ترەۆينولاردى اقىرى 2013 جانە 2015 جىلدارى مەكسيكا تەڭىز كۇشتەرى قولعا تۇسىرەدى. سول ۋاقىتتان بەرى كارتەلدىڭ كواحۋيلاداعى ىقپالى باسەڭسىپ، الەندە قالاسىنىڭ تۇنگى ومىرى قايتا ورالدى.

ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس باسقارماسى اعايىندىلاردىڭ قولعا تۇسۋلەرى وزدەرىنىڭ ىقپالىمەن جۇزەگە اسقانىن ايتادى، بىراق ولار PIN نومىرلەرى تۋرالى اقپارات «زەتاسقا» قالاي جەتكەنى جونىندە تىس جارمايدى. مارتينەستىڭ داللاستاعى باستىعى تەررانس كوۋل مەن كەيىن ەقك باسقارماسى وقىتىپ دايىنداعان مەكسيكا فەدەرالدىق پوليتسييا بولىمشەسىندە بايلانىس قىزمەتشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن پول نيريم سۇحبات بەرۋدەن باس تارتتى.

الايدا مارتينەس كەلىستى. 2011 جىلى بەدەلدى اگەنت بولعان مارتينەس قازىر توق ىشەكتەگى قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىققان. ونىڭ وسى ىندەتتەن قۇتىلۋ ۇشىن تۇرلى ەم-دوم قابىلداسا دا، پايداسى بولماعان. مارتينەس سويلەپ جاتقان كەزدە، باەر «زەتاس» ۇيىمىنىڭ باسىنداعىلار تۇرمەدە ەكەنىن جانە باسقارمانىڭ وپەراتسيياسى اياقتالعانىن ەسكەرتىپ، اڭگىمەگە ارالاسىپ وتىردى.

گونزالەس، ادۆوكات كومەكشىسى: «ارينە، بولعان جايتقا كوڭىلىم قۇلازيدى. مۇنداي جۇمىستىڭ وز سالدارى بولادى.

ماقساتىمىز ماقتانۋعا تۇرارلىقتاي ەدى: قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاپ، ولاردى ادام ومىرىن قييۋلارىن توقتاتۋ ۇشىن تۇرمەگە قاماۋ.

مارتينەس، ەقك باسقارماسىنىڭ اگەنتى: «مەن تاۋەكەل ەتتىم. سولاي ەتۋ كەرەك دەپ ويلادىم. قولىمنان كەلگەنىنىڭ بارىن ىستەدىم. قۇپييا اقپاراتقا قول جەتكىزىپ، ونى تاپسىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم. قول جەتكىزدىم دە. مەكسيكاعا بارىپ، ىستى باسقارا المايتىن ەدىم».

راسس باەر، ەقك باسقارماسىنىڭ وكىلى: «مەكسيكاداعى وقيعاعا جانە كومپروميستىڭ سالدارىنا قاتىستى ەقك باسقارماسىنىڭ ۇستانىمى مىناداي: بارلىعى – ومار مەن ميگەل ترەۆينونىڭ موينىندا. ولار بۇل وقيعادان بۇرىن دا ادام ولتىرىپ كەلگەن. ولار نومىر بەرىلگەننەن كەيىن دە كىسى ولتىردى».

قازا تاپقانداردىڭ وتباسىلارىنا قايعىرىپ، كوڭىل ايتامىز. بىراق بۇل جەردە ەقك باسقارماسى «قىلمىستى اۋىزدىقتادى» دەۋ ەش اقىلعا سىيمايتىن سەكىلدى.


دجيندجەر تومپسون، پۋليتتسەر سىيلىعىنىڭ يەگەرى، تىلشى، مەكسيكا تۋرالى جازعان. بۇرىن New York Times جانە Baltimore Sun كوررەسپوندەنتتىك پۋنكتىنىڭ باسشىسى بولعان. كيرستەن ليۋس اقش-مەكسيكا شەكاراسى بو­يىنداعى ومىردى 10 جىل بويىنا سۋرەتكە تۇسىرىپ كەلەدى.

       

پىكىر جازۋ