.

وزەن ولىپ قالماسىن!

تسينحاي پروۆينتسيياسىنىڭ باسشىلارى سارى وزەن باسسەينىندەگى نگورينگ كولى دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى «اتقارىلعان ەكولوگييالىق شارالاردىڭ جەمىسى» دەپ سەندىرەدى. بىراق عالىمدار مۇنىڭ سەبەبى كليمات وزگەرىسى – ماڭگى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى، جاڭبىر مەن قار سۋىنىڭ مولدىعىنان دەپ ەسەپتەيدى.

ماتىن، فوتو: يان تەن

قىتايدىڭ قارىشتاپ دامىعان ەكونوميكاسى حۋانحە وزەنىنە كەرى اسەر ەتۋدە. قازاقشا «سارى وزەن» دەگەندى بىلدىرەتىن بۇل سۋ ەلدىڭ ىرى تابيعي رەسۋرستارىنىڭ بىرى سانالادى.

«سارى وزەن» ساعاسىنا تاياۋ دۋنيڭ قالاسى ماڭىنداعى تابيعي قورىق تىنىش قانا ماۋجىراپ جاتىر. شىعىس ازييا-اۋسترالييا جىل قۇستارى جولىنداعى ماڭىزى زور تۇراق سول ماڭداعى مۇناي كەن ورنىنىڭ يگەرۋى سالدارىنان زالالعا ۇشىراپ وتىر.

كەلبەتىنە كوز سالساڭىز، شەكسىز كەڭىستىك ەلەستەيدى. الايدا ول ۇنەمى وزگەرىسكە ۇشىراۋدا. اسىرەسە، قىتايدىڭ سولتۇستىك جازىعى. يمپەريالىق داۋىردەن ماوتسيزم كەزەڭى جانە سوڭعى رەفورمالارعا دەيىن قىتايلىقتار تابيعاتتى وز ىرقىنا باعىندىرۋعا تىرىسىپ كەلەدى. ادامزات پەن تابيعاتتىڭ ارپالىس ىزى وتكەن كۇندەردەن بەلگى بەرىپ تۇرعانداي…

مەن قىتايدىڭ كومىر ونەركاسىبى مەن ونىڭ ەلگە پايداسىنا ارنالعان بۇل جوباعا 2011 جىلدان بەرى قاتىسىپ كەلەمىن: جۇمىسىمىز – قىتايدىڭ سولتۇستىك اۋماعىن كەسىپ وتەتىن «سارى وزەن» احۋالىن باقىلاپ، ەكونوميكالىق، ساياسي جانە ەكولوگييالىق جاعدايى مەن رولىن ۇدايى قاعاز بەتىنە تۇسىرۋ.

قىتايداعى اۋىر ونەركاسىپتىڭ باسىم كوپشىلىگى مەن اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسى (شامامەن 40%) ەلدىڭ سولتۇستىك جازىعىندا شوعىرلانعاندىقتان، ونداعى تابيعي رەسۋرستاردىڭ ايماقتى باقىلاۋ مەن باسقارۋدا ىقپالى زور. ول اۋماقتاردا ورىن الاتىن قانداي دا بىر جاعدايلار الەمگە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

«سارى وزەننىڭ» بىر ساعاسىندا كەنشىلەرگە ارناپ سالىنعان لينفەن قالاسى جانىنان تۇرعىن ۇيلەر بوي كوتەرۋدە. 1970 جىلدارى قالا سۋىنىڭ تازالىعىمەن ايگىلى بولسا، ال 2006 جىلى ول قالا الەمنىڭ ەڭ لاس ون قالاسى تىزىمىنە كىرگەن. باييين وزەنى اعىسىمەن جوعارىداعى اكتاس كارەرى ۇستىندە الدەبىر عيباداتحانا كورىنەدى. بۇرىن ەلدى مەكەن بولعان ول جەردە قازىر كومىرمەن ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارى مەن تۇستى مەتالل ەرىتىپ، حيمييالىق زاتتار وڭدەيتىن زاۋىتتار ورنالاسقان.

قىتاي ەلى ەكولوگييالىق زاڭنامالاردان كەندە ەمەس، بىراق ونداي زاڭنامالاردىڭ ورىندالۋى سيرەك. ال بيلىك وكىلدەرى وزدەرى باسقاراتىن ايماقتىڭ ەكونوميكاسىن دامىتقاندا عانا ماراپاتتالاتىندىقتان ولار ۇشىن ۇزاق مەرزىمدى ەكولوگييالىق احۋالدان گورى، قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ماڭىزدىراق.

قىتايدىڭ كلاسسيكالىق پەيزاجدى پانوراماسىن سۋرەتكە تۇسىرۋ ۇشىن  كەڭ فورماتتى وبەكتيۆ پەن ورتا فورماتتى پلەنكانى پايدالانامىن. مەن وسى وزەننىڭ ەل مادەنيەتى مەن تاريحىنداعى ويىپ الار ورنىن، ونىڭ نەلىكتەن ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسى سانالاتىنىن كورسەتكىم كەلەدى. سەبەبى ول سان عاسىرلار بويعى تابيعي قالپىن ارەڭ ساقتاپ تۇرعانىنا قاراماستان، قىتايدىڭ سولتۇستىك جازىعىنداعى 200 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ كۇنكورىسىن قامتاماسىز ەتۋدە.

وسى نازىك لاندشافتتاعى ۇيلەسىمسىزدىككە نازار اۋدارا وتىرىپ، بىزدىڭ ماتەريالدىق قالاۋىمىز تابيعات ەسەبىنەن وتەلەتىنىن كورسەتكىم كەلدى.

«سارى وزەننىڭ» تومەنگى اعىسىنداعى شاندون پروۆينتسيياسىندا تەربەلمە سورعى جابدىقتارى بالىق فەرماسىنا تىم جاقىن ورنالاسقاندىقتان ونەركاسىپ اينالانى ۋلاۋدا. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جەل تۋربينالارى كولەڭكەسىمەن وتىپ بارا جاتىر. قىتاي – جەل، فوتوەلەكتر قۋاتى مەن ينتەلەكتۋالدىق جەلى تەحنولوگيياسىندا كوشباسشى سانالادى. ولار فرانتسييا مەن گەرمانييانى قوسا العانداعى كورسەتكىشتەن بالامالى ەنەرگييا قۋاتىن كوپ وندىرەدى.

       

پىكىر جازۋ