.

بىر دە بىر شەگەسىز سالىنعان مەشىت

الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانىندا تاريحي-مادەني ورىندار وتە كوپ. سولاردىڭ بىرى – اۋليەاعاش اۋىلىنان 30 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان «جاركەنت مەشىتى» مۇراجايى. ىرگەتاسىنىڭ قالانعانىنا بيىل 120 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، الى كۇنگە دەيىن اۋ باستاعى سۇلۋلىعىن ساقتاپ قالا العان بىرەگەي نىسان.

جاركەنت قالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان مەشىتتىڭ ەرەكشەلىگى سول – ونى سالۋ بارىسىندا بىر دە بىر شەگە قولدانىلماعان. سوندىقتان بولار بۇل مەشىت XIX عاسىردىڭ تاڭعاجايىپ ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى قاتارىنا كىرىپ وتىر.

بىز الماتى وبلىسىنا جاساعان ەكسپەديتسييامىزدىڭ التىنشى كۇنى تۇس اۋا اۋليەاعاش اۋماعىنان شىققان بويدا بىردەن مەشىتكە تارتتىق. ماقسات – كۇن ۇياسىنا باتقانعا دەيىن سۋرەتكە تۇسىرىپ ۇلگەرۋ.

جاركەنتكە كىرە بەرىستە بىزدى اۋداندىق ىشكى ساياسات بولىمىنىڭ باسشىسى مارات تايلاقۇلى كۇتىپ الدى. تاريحي ورىنعا بارار جولدا ول جاركەنت قالاسىنىڭ سانى مەن سالتاناتىن اسىرعان كونە مەشىتتىڭ اۋدانعا تۋريستەر تارتۋدا ايتارلىقتاي سەپتىگى تيىپ وتىرعانىن ايتتى. «بىر قىزىعى ونى كورۋگە قازاقستاندىقتاردان گورى شەتەلدىكتەر جيى كەلەدى، – دەيدى مارات تايلاقۇلى، – وسى كۇنى بۇل عيمارات وبلىسىمىزدىڭ دا برەندىنە اينالىپ وتىر».

 

بيىكتىگى ەكى جارىم مەتر تاس قامالمەن قورشالعان مەشىت اۋلاسىنا كىرسەڭىز، ناق بىر جەر بەتىندەگى كۇنى – جۇماق، تۇنى – راقات ومىر مەكەنى – ماۋەلى باققا ەنگەندەي اسەردە قالارىڭىز سوزسىز. سەبەبى ول جەردە سىلدىراعان سۋ مەن سايراعان قۇستىڭ داۋىسى الما-كەزەك تۇرلەنىپ، جانىڭدى راحاتقا بولەيدى. مەشىتتى قاۋلاي قورشاعان اعاشتار، يىسى اڭقىعان راۋشان گۇلدەر مەن جايقالعان كوكوراي شالعىن شوپ كوزدىڭ جاۋىن الارداي ەرەكشە تۇرلەنەدى. بولەيدى. ال ونىڭ جوعارىعا قاراي مايىسقان قۇلاما ۇشتارى، ساپتاعى ساربازدارداي تىزىلگەن باعانالارى مەن ۇلكەن ەرنەۋلەرى ەرەكشە اسەمدىك بەرىپ تۇر.

مەشىت ەكى قاباتتان تۇرادى. ۇستىڭگى قاباتى ايەلدەرگە، استىڭعى بولىگى ەرلەرگە ارنالعان. ىشىنە بىر ۋاقىتتا 1500 ادام ەمىن-ەركىن كىرە الادى. «وزدەرىڭىز بايقاپ تۇرعاندارىڭىزداي مەشىتتىڭ ىشىندەگى ويۋ-ورنەكتەر گيپستەن جاسالعان. جانە ودان ار تۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ قولتاڭباسىن دا كورەمىز. بىر تاڭقالارلىعى مەشىتتىڭ ەكىنشى قاباتىندا اۋ باستاعى بوياۋلارى الى دە بار، – دەيدى مۇراجاي ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى رايحان انرەەۆا، – ار جىلداردا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عالىمدار ول بوياۋدىڭ قۇرامىن الى دە انىقتاي الماي كەلەدى».

مەشىتكە العاش كىرگەن ادامعا ونداعى قۇرىلىستان وزگەشەلىكتىڭ بارىن بىردەن اڭعارادى. وعان بۋدديزمنىڭ بەلگىلەرى بەرىلىپ، تىرەۋ اعاشتارى مەن قابىرعالارىنا ۇلتتىق ناقىشتاعى ويۋ-ورنەكتەر قاشالىپ سالىنعان. سونداي-اق وندا ارا-تۇرا قۇستار مەن بالىقتار، ويدان شىعارىلعان جان-جانۋارلاردىڭ دا بەينەسىن كەزدەستىرۋگە بولادى.

«مەشىت استىنداعى جەرتولە ىشكى تەمپەراتۋرانى جىل ون ەكى اي بىرقالىپتا ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، – دەيدى رايحان انرەەۆا، – جەرتولەدەگى تۇراقتى اۋا مىنا تەسىكشەلەر ارقىلى قىستى كۇندەرى عيماراتتى جىلىتسا، جاز ايلارىندا سالقىنداتىپ تۇرادى».

ەل ىشىندەگى اڭىز بويىنشا، مەشىتتى سالعان قىتايلىق ساۋلەتشى حون پيكە ەلىنە قايتىپ بارعاننان كەيىن ولىم جازاسىنا كەسىلىپتى. وعان قىتاي ساۋلەت ونەرىنىڭ قۇپيياسىن باسقالارعا اشىپ بەردى دەگەن ايىپ تاعىلعان.

كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قويما، اسكەريلەردىڭ جاتاعى سەكىلدى تۇرلى ماقساتتا پايدالانىلعان مەشىت تەك 1948 جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنان كەيىن بارىپ مەملەكەت قاراۋىنا وتتى. ال 2013-2014 جىلدارى جۇرگىزىلگەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە عيماراتتىڭ شاتىرى اۋىستىرىلىپ، باعانالارى نىعايتىلعان. بۇل جەردە قازىر ناماز وتەلمەيدى، تەك مۇراجاي رەتىندە عانا قولدانىلادى.

 

ەكسپەديتسييا الماتى وبلىستىق ىشكى ساياسات جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە استى.

اۆتورى – داۋرەن قۇدايبەرگەن، فوتو: ەربولات شادراحوۆ، ەكپىن حاسەنجان

       

پىكىر جازۋ