.

تاۋقىمەت تارتقان تاعدىرلار

افروامەريكالىق داياندرا فوررەست – ەڭ ىرى مودەلدى اگەنتتىكپەن كەلىسىمشارت جاساسقان العاشقى البينوس ايەل. ونىڭ اپپاق تەرىسى، ەرەكشە شاشى جانە كوزدەرى – تارتىمدىلىعىنىڭ بىر بولىگى. الايدا وزگە دە البينيزمگە شالدىققان ادامدار سيياقتى ول دا بالا كەزىندە مازاققا ۇشىراعان. بىراق ول وزىنىڭ تانىمالدىعىن البينيزم تۋرالى وڭ كوزقاراس تۋدىرۋعا جانە سوقىر سەنىم مەن ەلدىڭ مازاعىنا قارسى وي قالىپتاستىرۋعا پايدالاندى.

سان الەمىندە البينوس مودەلدەر تانىمالدىلىققا يە. الايدا البينوس­تار اينالاداعىلاردىڭ مازاعىنا ۇشىراپ، اۋرۋعا جيى شالدىعادى.

اۆتورى: سيۋزان ەيگا، فوتو: ستەفاني سينكلەير

اق بۇلت باسقان اسپان استىندا جانارىنان تامعان جاسى بەتىن جۋعان بالا اياڭداي باسىپ كەلەدى. ول وزىنىڭ اۋىر قايعىسىن بىلايشا باياندايدى.

ەكى جىلدان كەيىن العاش رەت ات باسىن بۇرعان اكەسى قالتاسىنان اپپاق بەتورامالىن شىعاردى. تانزانيياداعى مەكتەپ اۋلاسىندا وسىپ تۇرعان جالعىز اعاشتىڭ ساياسىندا اكەسى بالاسىن جۇباتىپ، جاسىن سۇرتۋگە ۇمتىلادى. ويتكەنى بالانىڭ وزدىگىنەن كوزىن سۇرتۋگە شاماسى جوق.

ون بەس جاستاعى ەمانۋەل فەستو ومىرىنىڭ كوپ بولىگىن التى جاسىندا بىر تۇندە وزى تاپ بولعان قايعىلى جاعدايعا مويىنۇسىنۋدى ۇيرەنگەن. تورت ەر ادام قانجارلارىمەن (ماچەتە) ونىڭ سول قولىن، وڭ قولىنداعى بارلىق ساۋساقتارىن، جاق سۇيەگىنىڭ بىر بولىگى مەن الدىڭعى تورت بىردەي كۇرە تىسىن ساتۋ ماقساتىندا شاۋىپ الدى. بۇگىندە ەمما اتالىپ كەتكەن بۇل بوزبالا – جەكە مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ۇزدىك وقۋشىسى. كەكەشتەنەتىنى بولماسا، دەنساۋلىعى جامان ەمەس. دوستارى دا بارشىلىق. سونداي-اق ول – سۋرەتشى. بەتى، يەگى جانە يىعىنىڭ كومەگىمەن ماركەرلەردى جۇرگىزە وتىرىپ فۋتبولشىلار مەن «ورمەكشى-ادامنىڭ» سۋرەتىن سالادى. ول ماعان ەسىندە قالعان وز ەلىنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى كارتاسىن سىزىپ بەردى.

ۇندىستاننىڭ دەلي قالاسىنداعى ۇيلەرىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان مىناجاتحانادا اۋلەتتىڭ ۇش بىردەي بۋىنى تاريحي سۋرەتكە تۇسۋدە. رەتسەسسيۆتى گەندىك بەلگىلەرى بار البينوس ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بالالارى دا البينيزم دەرتىمەن تۋىلادى. روۋز تۋراي پۋللان مەن ونىڭ ماني ەسىمدى جۇبايىنىڭ التى بالاسى بار. كۇيەۋ بالاسى جانە جالعىز نەمەرەلەرى – دحارامرادج مارياپپان دەۆەندرا.

ەمما وزىنىڭ قارا ناسىلدى اكە-شەشەسىنەن بەرىلگەن رەتسەسسيۆتى بەلگى – البينيزم دەرتىمەن تۋىلعان. تەرىسى–پىل سۇيەگىندەي اق، تىقىرلاپ الىنعان شاشى – اقشىل-قىزعىلت، كورۋ قابىلەتى تومەن. افريكادا ەمما سيياقتى ادامدارعا قورشاعان ورتاسى جيەركەنىشپەن قارايدى. تىپتى وز وتباسى مۇشەلەرى دە. ولارعا قازىر دە جيى شابۋىل جاسالادى. كەيبىر زۇلىم بالگەرلەر ولاردىڭ دەنە مۇشەلەرىنەن جاسالعان تۇنبالار، ۇنتاقتار مەن بويتۇمارلار بايلىق پەن تابىس اكەلەدى دەپ سەندىرەدى.

Under the Same Sun اتتى البينوستارعا قاتىس­تى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋدى كوزدەيتىن كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان جان تۇرشىكتىرەر جازبالار ساقتاۋلى. 1990 جىلداردان بەرى افريكانىڭ 27 ەلىندە كەم دەگەندە 190 ادام اجال قۇشتى، 300-ىنە شابۋىل جاسالسا، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى 2008 جىلدان بەرى عانا ورىن العان. وسىنداي قىلمىستى وقيعالاردىڭ وشاعى – تانزانييا، مۇندا زيرات توناۋ جايتتارى دا كەزدەسەدى.

ون جىل بۇرىن مۇنداي شابۋىلدار قوعام نازارىنا العاش ىلىككەندە تانزانييا بيلىگى كوپتەگەن البينيزمگە شالدىققان بالالاردى جيناپ، قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا ولاردى زاعيپ جانە وزگە دە مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان ارنايى مەكتەپتەرگە جىبەرگەن. ولاردىڭ كوبى وسىندا قالىپ جۇپىنى جاعدايدا ومىر سۇرەدى. 2012 جىلعا دەيىن ەمما وسىنداي مەملەكەتتىك ورتالىقتاردىڭ بىرىندە قوسقاباتتى توسەكتى ۇش بالامەن بولىستى.

تانزانييانىڭ مۆانزا قالاسىنىڭ ماڭىنداعى Lake View مەكتەبىندە البينوس وقۋشىلار قالپاقتارىن كيىپ، كولەڭكەدە تاڭعى شايلارىن ىشىپ وتىر. ال سىنىپتاستارى جايما-شۋاق مەكتەپ اۋلاسىنا قاراي كەتىپ بارادى. البينيزمگە شالدىققان ادامداردىڭ تەرىسىندە مەلانين جوققا جاقىن نەمەسە مۇلدە بولمايدى. سوندىقتان ولار تەرى ىسىگىن تۋدىراتىن ۋلتراكۇلگىن ساۋلەگە سەزىمتال كەلەدى.

ەمما ماعان مۆانزا ماڭىنداعى جاڭا مەكتەبىن جاقسى كورەتىنىن ايتتى. ول جەردە وزىنىڭ جەكە توسەگى بار. قازىرگى قيىندىقتارى تۋرالى سۇراعانىمدا بالالار ونىڭ سىنعان تىستەرىن سوز ەتىپ مازاقتايتىنىن ايتتى. سودان كەيىن ول جۇرەكتى اۋىرتاتىن بىر جاعدايدى جايىپ سالدى. «اجەتحاناعا بارعاندا دوسىم ماعان كومەكتەسەدى. بىراق كەيدە اجەتحانا قاعازىن بەرمەي قويادى نەمەسە بىر جاپىراعىن عانا بەرەدى. ال ول ماعان جەتپەيدى»، – دەيدى ول.

800 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان تانزانييانىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسى دار-اس-سالامدا تۇراتىن ماريامۋ ستافورد ەممانىڭ جاعدايىن جاقسى تۇسىنەدى. ول 25 جاسىندا ەكى بىردەي قولىنان ايى­رىلعان. قازىر جاسى 33-تە. ونىڭ قارا سۋ مەن الكوگولسىز سۋسىندار ساتاتىن شاعىن دۇكەنى بار. دوڭگەلەك جۇزىنەن كۇلكى كەتپەيدى. باشپايلارىنىڭ تىرناعى قىزىل جانە كوكپەن بويالعان. جىلتىر جاسىل كويلەگى كوزگە بىردەن تۇسەدى. جەڭدەرى ەكى جاعىنان سالبىراپ تۇر.

وعان شابۋىلداعان ادامداردىڭ ەكەۋى جازادان بوساتىلسا، قالعان بىرەۋى – سوتقا دەيىن اجال قۇشقان. تورتىنشىسىن، ياعني كورشىسى تۋرالى سۇراعانىمدا ول قۇددى ازىلدىڭ كۇلەر تۇسىنا كەلگەندەي كوزىن جاۋىپ، بەتىن تىرجيتتى. «ولار ونى بوساتىپ جىبەردى. ول قىستاققا قايتىپ كەلدى»، – دەپ ايعايلاپ جىبەردى. سوت ماريامۋعا ونىڭ كورۋ قابىلەتىنىڭ تومەندىگىن العا تارتىپ، قىلمىسكەردى تاني الماعانىن ايتقان كورىنەدى. «بىراق بىز بۇل اداممەن ون جىلدان استام ۋاقىت بويى كورشى تۇرعاندىقتان، ونى بىردەن تانىدىم»، – دەيدى ول.

ماريامۋ ستافورد كليەنتتەرگە اقشا قايىراتىن، كۇنى-تۇنى جانىندا بولىپ، اس ازىرلەپ، تاماقتاندىراتىن، كيىندىرىپ-شەشىندىرەتىن جانە باسقا ادام مۇندايعا دۋشار بولۋدى مۇلدە قالامايتىنداي وزىن جۋىندىراتىن كۇتۋشىگە تاۋەلدى. ايتسە دە، ول كەيبىر ىستى وزدىگىنەن اتقارا الادى. تىلىمەن جانە يەگىمەن بەتتەردى پاراقتاپ ىنجىل وقيدى. ول ماعان حابارلاما جازا الاتىنىن ايتىپ ماقتاندى. ۇيالى تەلەفونىن شاعىن ۇستەلدىڭ ۇستىنە ىڭعايلاپ قويىپ، ونى قۇددى بىر سۇيگەلى جاتقانداي العا قاراي ەڭكەيگەنىنە تاڭعالا قاراپ قالدىم. سوسىن تىستەرىمەن ارىپتەردى تەرە باستادى. بۇل تاۋىقتىڭ جەر شۇقىعانىنداي كورىندى. سويتسەك، ول سۋاحيلي تىلىندە Bwana Yesu asifiwe، ياعني «يسا قۇدايعا ماداق بولسىن» دەپ جازدى.

تانزانييا قىستاعىندا بۇزاقىلار ماچەتەلەرىمەن شابۋىل جاساعان كەزدە مۆيگۋلۋ ماتونانگە – توعىزدا، ال باراكا كوسماس بەستە بولاتىن. كەمتار بالالارعا كومەكتەسۋمەن اينالىساتىن Global Medical Relief كوممەرتسييالىق ەمەس قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن فيلادەلفيياداعى Shriners اۋرۋحاناسىندا ولارعا تەگىن پروتەز جاسالىپ بەرىلدى.

ەمما مەن ستافورد سيياقتى البينوستاردىڭ تەرىسىندە، شاشى مەن كوزىندە مەلانين نەمەسە پيگمەنت از مولشەردە بولادى، نە مۇلدە بولمايدى. بۇل قاتەرلى ىسىككە اكەپ سوعۋى مۇمكىن. ەممانىڭ كورۋ قابىلەتىنىڭ ناشارلىعى سونشا، وزىنىڭ سۋرەتىن كورۋ ۇشىن تەلەفونىما قاراي ەڭكەيىپ، شۇقشيىپ قاراۋعا ماجبۇر. ولاردىڭ جانە الەمدەگى بارلىق البينيزم دەرتىمەن تۋعان ادامداردىڭ ورتاق قيىنشىلىقتارى بار: ادامداردىڭ كەكەتىپ-مۇقاتۋى، ناشار كورۋ جانە كۇن ساۋلەسىنە سەزىمتالدىلىق. سونىمەن قاتار ولار جىن-پەرى مەن دۋالاۋعا سەنەتىن، بىلىم جۇيەسى جۇتاڭ، كەدەيلىك بەلەڭ العان جانە البينيزمگە شالدىققاندارعا ۇركە قارايتىن ايماقتا ومىر سۇرەدى. ەركەك كىندىكتىلەر ايەلدەرىن اق ناسىلدى ەركەكتەرمەن جاقىن قاتىناستا بولعان دەپ ايىپتايدى، اتا-انالار جاڭا تۋعان سابيلەرىن «جىن» دەسە سەنەدى، ال مەيىربيكەلەر وسىدان بىر ۇرپاق بۇرىنعى تۇسىنىك بويىنشا، جاڭادان انا اتانعان ايەلدەرگە «سوز اۋرۋلارىنىڭ كەسىرىنەن جاتىرلارىنداعى سابيلەرى اعارىپ كەتكەن بولۋى كەرەك» دەگەندى العا تارتادى. بۇرىندارى البينوس سابيلەر تۋا سالىسىمەن ولتىرىلگەن نەمەسە تايپالىق جون-جورالعىمەن تىرىدەي كومىلىپ وتىرعان.

الەمدە البينيزم دەرتىنەن ەڭ ۇزاق ۋاقىت زارداپ شەككەن اۋلەت ۇندىستاندا تۇراتىنى ايتىلسا دا (بۇل اۋلەتتە اتالعان ىندەت ۇش بۋىن ەش توقتاماعان)، تانزانييادا، باسقا ەلمەن سالىس­تىرعاندا، البينيزم دەرتى كەڭىنەن تارالعان: ول ەلدە 1400 ادامنىڭ بىرەۋى بوزارعان كۇيى دۇنيەگە كەلەدى، 17 ادامنىڭ بىرەۋىندە رەتسەسسيۆتى گەن بولادى. بۇل دەرتتىڭ تارالۋى دۇنيەجۇزى بويىنشا قۇبىلمالى. ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكادا بۇل كورسەتكىش نەبارى 20 مىڭعا بىر ادامدى قۇرايدى. پانامانىڭ كاريب تەڭىزى جاعالاۋىنداعى سان-­بلاس ارحيپەلاگىن مەكەندەيتىن گۋنا حالقىندا 70 ادامنىڭ بىرەۋى اتالعان دەرتكە شالدىققان. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداعى قاراتورى جانە اپپاق پانامالىقتار، ۇزىن جانە الاسا بويلى ادامداردىڭ تاتۋ-تاتتى ومىر سۇرەتىنىندەي، ەشقانداي كيكىلجىڭسىز بىرگە عۇمىر كەشەدى.

ەممانىڭ قاۋىپتەن جىراقتا بىلىم الۋىن جانە ستەفوردقا كۇتۋشى جالداۋدى پيتەر اش ەسىمدى كانادالىق داۋلەتتى بيزنەسمەن قۇرعان Under the Same Sun ۇيىمى قارجىلاندىرادى. ول جۇبا­يىمەن بىرگە جىل سايىن كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمىنا ۆانكۋۆەردەگى جىلجىمايتىن مۇلىك ساتۋمەن اينالىساتىن كومپانييالارىنان شامامەن بىر ميلليون اقش دوللارىن بولىپ وتىرادى. اش – البينيزمگە شالدىققانداردىڭ مۇددەسىن قورعاپ جۇرگەن بىردەن-بىر ادام. ول بۇۇ-نى 13 ماۋسىمدى البينيزم تۋرالى اقپاراتتى تاراتۋ حالىقارالىق كۇنى دەپ جارييالاۋعا جانە بۇۇ ساراپشىسىن تاعايىنداۋعا كوندىردى. شابۋىل جاساۋ وقيعالارى جيىلەپ كەتۋىنە بايلانىستى وتكەن جىلى وسى ساراپشى مالاۆي مەن موزامبيككە بارىپ قايتتى.

كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم قارجىسىنىڭ بارلىعى دەرلىك دار-اس-سالامداعى قورشالعان جانە كۇزەتكە الىنعان عيماراتقا جۇمسالادى. Under the Same Sun ۇيىمى 320 بالانىڭ مامان اتانۋى ۇشىن ولاردىڭ وقۋ اقىسىن تولەپ بەردى. ول ۇيىم ساحارالىق افريكادا عاسىرلار بويى قارعىسقا ۇشىراعان جانە اۋىر دەرت بولىپ سانالعان البينوس ادامدار تۋرالى ستەرەوتيپتەر مەن ولاردىڭ بولاشاعىن وزگەرتۋدى كوزدەيدى.

ەممامەن كەزدەسكەن سوڭ شوقالاق جولمەن كەتىپ بارا جاتقانىمىزدا اش ماعان: «مەن بۇل باستامانى بالالارعا ديسكريميناتسييانى جويۋ ۇشىن قوعامعا قاراي جىبەرىلگەن زىمىراندار سيياقتى قارايمىن»، – دەدى. كەيىنىرەك ول بۇلدىرشىندەرمەن قاتار جاسوسپىرىمدەرگە دەيىن قىرىق شاقتى البينوس وقۋشىمەن باسقا مەكتەپتىڭ اۋلاسىنداعى كولەڭكەلى جەرگە جايعاستى. كەڭ يىقتى، شىمىر دەنەلى جانە وزىنە نىق سەنىمدى پيتەر ولاردىڭ كىم بولۋدى ارماندايتىندارىن ايتىپ، «زاڭگەر»، «مەيىربيكە»، «پرەزيدەنت» دەپ جاپا-تارماعاي شۋلاعاندارىنا قۋانادى. سوسىن ولارعا: «سەندەر – وزگەرىس ەلشىلەرىسىڭدەر»، – دەپ ايتادى. مۇنى ەستىگەن بالالار ونى قاۋمالاپ الادى. ال پيتەر جاسقانشاقتاپ تۇرعان بالالاردىڭ يەگىن كوتەرىپ: «كوزىمە تۋرا قاراۋىڭ كەرەك. وزىڭە وزىڭ سەنبەسەڭ، باسقانى سەندىرە المايسىڭ»، – دەيدى.

Under the Same Sun ۇيىمىنىڭ ۇجىمى 26 تانزانييا ازاماتىنان قۇرالعان. جارتىسىنان كوبى البينيزمگە شالدىققان. ولار، ادەتتە، ادامدارى شابۋىلعا ۇشىراعان، ولتىرىلگەن، تىپتى ۇرلانىپ، سول كۇيى تابىلماعان قىستاقتاردا البينيزم جونىندە سەمينار وتكىزەدى. وسىناۋ شەتكەرى ايماقتاردا تۇرعىندار قىسىر سيىر­دان باستاپ كوڭىلى سۋىعان ايەلدەرىنە دە­يىن بارلىق ماسەلە بويىنشا سۋاحيلي تىلىندە «ۋاگانگا» دەپ اتالاتىن كەڭەسشىلەردىڭ، باقسى-بالگەرلەردىڭ، سيقىرشىلاردىڭ جانە كورىپكەلدەردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ادەتتە، ولار ەمگە ۇگىتىلگەن تامىرلاردى، شوپ تۇنبالارىن نەمەسە جانۋارلاردىڭ قانىن ىشۋگە كەڭەس بەرەدى.

تانزانييانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى كابانگا پروتەكتورات ورتالىعىندا بەس جاسار يونگە كيفۋنگا كوزىن كولەگەيلەپ تۇر. مبالۋ كەدجا ۇش بالاسىنىڭ ەكەۋىمەن بىرگە ورتالىقتا تۇرادى. 2008 جىلى كىسى ولىمى وقيعاسى كۇرت ارتقاننان كەيىن ۇكىمەت البينوس بالالاردى قورعاۋ ماقساتىندا كوبىن زاعيپ جانە مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان مەكەمەلەرگە جىبەردى.

جۇمىستا نەمەسە ساياساتتا تابىسقا جەتۋدى اڭساعان ادامدار كەيدە سالماقتىراق شەشىم ىزدەيدى. كەيبىر «ۋاگانگالار» ولار ىزدەگەن سيقىر­دى بورداي اپپاق كورشىلەرىنىڭ بويىندا بار دەپ ەسەپتەيدى. البينوستاردىڭ شاشى، سۇيەگى، جىنىس مۇشەلەرى جانە باس بارماقتارى ەرەكشە كۇشكە يە دەسەدى. قارا ناسىلدىلەر قۇرلىعىندا اپپاق بولىپ تۋعان ادامداردىڭ كەپتىرىلگەن، ۇگىتىلگەن، دوربالارعا سالىنعان نەمەسە تەڭىزگە شاشىلعان دەنە مۇشەلەرى بالىق وسىمىن مولايتادى، تاستاردىڭ اراسىنان التىن تابۋعا نەمەسە ساياساتكەرلەرگە سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋگە كومەكتەسەدى دەگەن كورسوقىر نانىم بار.

مۆانزاداعى ۆيكتورييا كولىنىڭ تاستى وڭتۇستىك جاعالاۋىندا شولاق شالبار، فۋتبولكا، شاركەي كيگەن ەرەسەكتەر مەن ۇل بالالار 12 مەترلىك شالا-پۇلا قاشالعان جەلكەندى قايىقتارىنىڭ اينالاسىندا ارلى-بەرلى تەڭسەلىپ جۇر. «تابىسقا جەتۋ ۇشىن نە ىستەيسىزدەر؟» – دەپ سۇراعانىمدا بىر بالىقشى سۋاحيلي تىلىندە: «بىز كولگە قانداي دا بىر باعىت-باعدارسىز نەمەسە قورعاۋ­سىز بارمايمىز. كەيبىرىمىز قۇدايعا سەنەمىز. بىراق باقسى-بالگەرلەرگە سەنەتىندەر قۇدايعا سەنەتىندەرگە قاراعاندا كوبىرەك تابىسقا كەنەلەدى»، – دەپ تۇسىندىردى. بارى كۇلىپ، باستارىن يزەيدى. ول: «باقسىلاردان ماتاعا نەمەسە قاعازعا ورالعان بىردەڭە الامىز»، – دەپ سوزىن جالعاستىردى. بىر ەر ادام ماعان ساۋساقتارىمەن ونىڭ پىشىنى شىلىمنىڭ كولەمىندەي عانا بولاتىنىن تۇسىندىردى. ونىڭ باعاسى 100 مىڭ تانزانييالىق شيللينگكە (شامامەن 45 دوللار) دەيىن جەتەدى. ادامدار ونى قايىق­تارىنىڭ بىر جەرىنە قىستىرىپ قويادى ەكەن. «سوندا ول ورامادا نە نارسە بولادى؟» – دەپ سۇرادىم. ۇزىن بويلى، ەگدە تارتقان ەر ادام: «قاراۋعا باتىلىمىز جەتپەيدى»، – دەدى. مەن: «ەستۋىمشە، كەيدە البينوس ادامداردىڭ دەنە مۇشەلەرى وسى ماقساتتا پايدالانىلادى ەكەن»، – دەگەنىمدە اۋدارماشى سوزىن اياقتاقتاماي جاتىپ، بارىنىڭ قاباعى تۇ­يىلىپ كەتتى. بىر ادام: «مۇندا ەشكىم ولاي ەتپەيدى. ولار بۇنى كەنىشتەردىڭ ىشىندە جاسايدى»، – دەدى.

سەگىز جاسار شاميما كاسسيمۋ وزى سيياقتى البينيزمگە شالدىققان ۇش بىردەي باۋىرىمەن بىرگە كابانگا ورتالىعىندا تۇرادى. شاميما سيياقتى كەيبىر البينوس ادامداردىڭ اعزاسىندا مەلانين از بولىنەدى. كۇننىڭ اسەرىنەن تەرىلەرىندە زييانى جوق قارا داقتار پايدا بولادى. سونداي-اق كۇن ساۋلەسى ەرتەرەك ەمدەلمەگەن جاعدايدا تەرى ىسىگىن تۋدىراتىن قاۋىپتى زاقىم كەلتىرۋى مۇمكىن.

البينوستاردىڭ دەنە مۇشەلەرى «سيقىرعا» قالاي يە بولعانى بەلگىسىز. الايدا عالىمدار ولاردى تاۋار رەتىندە پايدالانۋ وسى عاسىردىڭ باسىندا، بالىق اۋلاۋ كاسىبىنەن نەمەسە التىن قازۋدان مول مۇمكىندىكپەن قاتار قاۋىپ-قاتەردى بايقاعان ساتتەن باستاۋ العانىن ايتادى. جىلدار بويى باقسى-بالگەرلىكتى زەرتتەگەن دار-اس-سالام تۇرعىنى، زەينەتكەر، پروفەسسورى سيميون مەساكي تانزانييالىقتاردىڭ كوبى شىركەۋگە باراتىنىن، بىراق باسىم بولىگى باقسىلاردان كومەك ىزدەيتىنىن ايتادى. ول: «قۇداي – الىستا. ەسەسىنە، كورىپكەل قاسىمىزدا»، – دەپ تۇسىندىردى.

اۋلەت مۇشەسى ۋاقىتىنىڭ كوبىن شابۋىل جاساۋ­مەن وتكىزەدى. ادامدار البينيزمگە شالدىققاندارعا «اقشا كوزى» دەگەن مىسقىلمەن قارايدى. بىردە موتوتسيكلگە مىنگەن الدەبىرەۋلەر بىر ايەلدىڭ تورت جاسار بالاسىن ۇيىنىڭ اۋلاسىنان ۇرلاپ اكەتپەك بولىپتى. وسى جاعدايدان كەيىن ول ۇلىن قاۋىپسىز مەكتەپكە بەرگەن. سول ايەل ماعان: «تۋىس­تارىما دا سەنبەيمىن. ويتكەنى ولار اقشا قاجەت بولا قالسا، ەشتەڭەدەن تايىنبايدى»، – دەدى.

اش وسى تەكتەس جاعدايدى ايتىپ بەردى. «ۇيىڭىز­دىڭ ارتقى جاعىندا اۋرۋ يت جاتىر دەلىك. كورشىڭىز كەلىپ: «ەگەر مىنا يتتى ولتىرسەڭ، ساعان بىر ميلليون دوللار بەرەمىن»، – دەپ ايتادى. كەيبىر اتا-انالار دا، بالالارى دا وسىنداي كوزقاراستا. باقسى-بالگەر بۇتىن بىر قولدان 5000 دوللار تابىس اكەلۋى مۇمكىن. ال اكەسى ودان 500 نەمەسە 1000 دوللار كورەدى دەلىك. بۇل – قوماقتى اقشا»، – دەيدى. ال تانزانييادا ورتاشا جىلدىق تابىس شامامەن 3000 اقش دوللارى شاماسىندا.

كابانگا ورتالىعىنداعى 10 جاسار مەلاس لۋگە، 11 جاسار زاۋييا جانە شاميما كاسسيمۋ زاتتاردى كورۋ ۇشىن ۇڭىلىپ قاراۋعا ماجبۇر. البينيزمگە شالدىققان ادامداردىڭ كورۋ قابىلەتى وتە تومەن بولادى. ونى تىپتى كوزىلدىرىك تە جاقسارتا المايدى. ولار مەكتەپتە الدىڭعى قاتاردان ورىن ىزدەپ، وقۋدا جەتىستىككە جەتكەنىمەن سىنىپتاستارىنان كومەك تە كۇتەدى.

تانزانييالىق پروكۋرور بيتريس مپەمبونىڭ پايىمداۋىنشا، 2007 جىلدان بەرى البينوس ادامداردى ولتىرۋگە قاتىستى التى ىستە نەبارى 21 ادامعا سوت ۇكىمى شىققان. ول كورسەتكىشتىڭ تومەن بولۋىن جابىرلەنۋشىنىڭ تۋىستارىنىڭ كومەكتەسۋگە قۇلىقسىزدىق تانىتۋىمەن بايلانىستىرادى. اشتىڭ ايتۋىنشا، تۇتقىندالعانداردىڭ 5 پايىزىنا عانا سوت ۇكىمى شىعارىلعان. وسىنداي زورلىق-زومبىلىقتىڭ باستى سەبەپكەرلەرىنىڭ، ياعني «ۋاگانگالاردىڭ» قاپتاعان كليەنتتەرىنىڭ ەسىمدەرىن ەشكىم ەشقاشان اتاعان ەمەس.

اشتىڭ بالا كەزگى ارماندارى افريكامەن ەش بايلانىسى بولماعان. ول تەك زىمىرانمەن عارىشقا ۇشقىسى كەلەتىن. بىراق اناسى وعان: «سەن ەشقاشان عارىشكەر بولمايسىڭ. سەنىڭ قولىڭنان كەلەتىن مىڭداعان باسقا جۇمىس جەتىپ-ارتىلادى»، – دەگەن ەكەن. كەيىن ول مينيستر بولدى، وسى اۋرۋعا شالدىققان ۇلكەن اعاسىمەن بىرىگىپ، كاسىپپەن دە اينالىستى. وزگە دە كوپتەگەن البينوستار سيياق­تى ول دا زاڭدى تۇردە زاعيپ بولعاندىقتان اش تولىق جۇمىس ۋاقىتىنا جۇرگىزۋشى جالدايدى. ونى سوڭعى ۇلگىدەگى قارا تۇستى BMW كولىگىمەن كەرەك جەرىنە اپارادى. 900 اقش دوللارى تۇراتىن كوزىلدىرىگى كۇن ساۋلەسىنە قارسى قاراڭعىلانعان. سول جاعىن «كورەتىن كوز» دەپ اتايدى. ول التى ەسە ۇلكەيتىپ كورسەتەتىن لينزامەن قاپتالعان.

2008 جىلعا قاراي اش 43 جاسقا تولعاندا اقشانى كوپ جيناعانى سونشا، ارتىعىن كەز كەلگەن ماقساتقا جۇمساۋعا دايىن بولدى. Googlە-دەن «افريكاداعى البينوستاردى» ىزدەۋمەن وتكىزگەن تۇنى ونىڭ ۇرەيى ۇشىپ، ۇيقىسى قاشتى. تانزانيياداعى BBC بيۋروسىنىڭ باسشىسى بولعان ۆيكي نتەتەمانىڭ جاقىندا شىققان ماقالاسىن وقيمىن دەگەنشە تۇن جارىمى اۋعان بولاتىن.

Lake View مەكتەبىندە توعىز جاسار رەحەما حادجي بەس جاسار سىڭلىسى فاتۋمامەن بىرگە كۇنگە شىقپاس بۇرىن وعان كۇننەن قورعايتىن كرەم جاعىپ جاتىر. ساحارالىق افريكادا كۇننەن قورعايتىن كرەم قىمبات تۇراتىنىنا قاراماستان، كەيبىر كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدار ونى تەگىن تاراتادى. تانزانيياداعى البينوس ادامداردىڭ كوبىسىنىڭ جاسى قىرىققا كەلمەي جاتىپ تەرى ىسىگىنەن كوز جۇمادى.

جاڭا كەلگەندەرى ىشىندەگى ەڭ سۇيكىمدىسى – باراك كوسماس ەسىمدى التى جاسار بالا. بىر جىل بۇرىن وڭ قولى كەسىلگەنىنە قاراماستان، سابىر­لى جۇزىنەن جىلىلىق سەزىلەدى. ول وزىنە جاسالعان شابۋىلدان كەيىن نتەتەماعا: «بارلىق جەرگە قان شاشىراعانىن كوردىم. سويتىپ، اكەمدى شاقىردىم. بىراق ول كەلمەدى»، – دەدى. نتەتەما ارىپتەستەرىنە 2015 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بولعان شابۋىل جايلى بايانداپ، ەلەكتروندى حاتىن: «قۇدايىم-اۋ! جۇرەگىم ەزىلىپ كەتتى. بۇل قاشان اياقتالار ەكەن؟!» – دەپ اياقتادى.

بىز ەڭ العاش رەت 2015 جىلى نيۋ يوركتىڭ ستاتەن-ايلەند اۋدانىندا قۇرىلعان Global Medical Relief Fund اتتى شاعىن كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم باراكا، ەمما مەن البينيزمگە شالدىققان تانزانييالىق تاعى ۇش بىردەي كەمتار بالاعا فيلادەلفيياداعى Shriners اۋرۋحاناسىندا دەنە مۇشەلەرىن الماستىراتىن تەگىن پروتەز سالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن كەزدە جولىقتىق.

ەندى باراكا دار-اس-سالامداعى قوناقۇيدىڭ كىرەبەرىسىندە مەن بەرگەن ويىنشىق قونجىقتى شولاق قولىمەن قىسقان كۇيى قويىن داپتەرىنە سۋرەت سالىپ وتىردى. باراكانىڭ دا پروتەزى ەممانىكىندەي كىشىرەيىپ قالعان. ول وزى سيياقتى البينيزمگە شالدىققان قارىنداسىمەن بىرگە Under the Same Sun دەمەۋشىلىگىمەن مەكتەپكە بارىپ جۇر. باراكا ەكەۋىمىز ويىنىمىزدى قايتا باستايمىز. بىر-بىرىمىزدىڭ بەتىمىزگە قولىمىزدى تيگىزىپ: «رua – مۇرىن، jicho – كوز، shavu – بەت»، – دەپ ايتامىز. ول جالعىز قولىنىڭ ساۋساقتارىمەن ەكى قايتارا اعىلشىنشا ونعا دەيىن ساناي الادى.

باراكا شەشەسىن بىرنەشە رەت كورگەن. قاباعىن تۇيىپ: «اكەم اباقتىدا وتىر»، – دەدى. سەبەبىن سۇرامادىم. ويتكەنى ونىڭ بارىن بىلەتىنمىن. باراكانىڭ اكەسى مەن بىر بالگەر ونىڭ دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلتىرگەندەرى ۇشىن جاۋاپقا تارتىلعان-تىن. بۇگىندە باراكا باقىتتى. قىستاعىنا قاراعاندا بۇل مەكتەپتە كوبىرەك مەيىرىم شۋاعىنا بولەنىپ جۇرگەنىن ايتادى.

پانامانىڭ سان-بلاس ارحيپەلاگىندە تۇراتىن 28 جاستاعى اپكەلى-سىڭلىلى رەكالينا حەرناندەز بەن 26 جاستاعى ەرالينا حەرناندەز – بايىرعى گۋنا حالقىنىڭ وكىلدەرى. بۇل ەلدە اربىر جەتپىس ادامنىڭ بىرى البينيزم دەرتىمەن تۋادى. مۇنداي جاعداي بارىنە تانىس بولعاندىقتان جانە «قۇدايدىڭ سىيى» دەپ سانالاتىندىقتان ولاردى ەشكىم كەمسىتپەيدى.

قول ۇشىن سوزۋ

البينيزمگە شالدىققاندارعا قالاي كومەكتەسۋگە بولاتىنىن بىلگىڭىز كەلسە، Under the Same Sun ۇيىمى (underthesamesun.com) مەن Global Medical Relief (gmrfchildren.org) قورىنىڭ ۆەبسايتتارىنا كىرىڭىز.


سول كەشتە اش كولەدج بىتىرىپ، گودليۆا گوديان ەسىمدى ۇيىم قىزمەتكەرىنىڭ كومەگىمەن جۇمىسقا ورنالاسقان قىرىق شاقتى تۇلەكتىڭ بىرقاتارىنا ارناپ بانكەت ۇيىمداستىردى. گودليۆا: «ولار – جىندار، اق يتتەر، اق مايمىلدار. ولار – قارعىسقا ۇشىراعاندار. ەگەر ولاردى جۇمىسقا الساڭ، ىسىڭ العا باسپايدى»، – دەگەن سوزدەرگە قاراماستان ستۋدەنتتەردىڭ قۇقىعىن قورعاپ، جۇمىس بەرۋشىلەردى كوندىرگەن جاپ-جاس وجەت ايەل.

مەن بانك كاسسيرى، تىلشى، زەرتحانا تەحنيگى جانە 2013 جىلى دەنە مۇشەلەرى ۇشىن اڭدۋعا تاپ بولعان بالا تۋرالى تۇسىرىلگەن «اق كولەڭكە» اتتى يندي-فيلمگە تۇسكەن 23 جاستاعى اكتەرمەن جۇزدەستىم. حاميسي بازيلي اناسىنىڭ دا البينيزممەن اۋىرعانىن جانە فيلم جارىققا شىققاننان كەيىن تەرى ىسىگىنەن كوز جۇمعانىن ايتتى. ول 44 جاستا بولاتىن.

افريكادا البينيزمگە شالدىققان ادامداردىڭ تاعدىرى، ادەتتە، وسىلاي اياقتالادى. تەك جاقىندا عانا كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدار كۇننەن قورعانۋدى بەلسەندى ناسيحاتتاپ، ودان قورعايتىن كرەم مەن مويىندى جاۋىپ تۇراتىن قالپاقتاردى تەگىن تاراتا باستادى. الايدا اتالعان كرەم سيرەك كەزدەسەدى ارى باعاسى اسا قىمبات. ونىڭ بىر قۇتىسى شامامەن 25 دوللار تۇرادى.

دار-اس-سالامدا Ocean Road Cancer ينس­تيتۋتىنا بارىپ، البينيزمگە شالدىققان ادامدارعا جابىساتىن تەرى ىسىگى بويىنشا ۇلتتىق ساراپشى بولىپ تانىلعان دجەف لۋاندە ەسىمدى ازاماتپەن كەزدەستىم. ول 1990 جىلى قالالاردا تۇراتىن البينوس ادامداردىڭ نەبارى 12 پايىزى عانا 40 جاسقا دەيىن ومىر سۇرەتىنىن انىقتاعان. ەڭ قورقىنىشتى دەرت – جالپاق كلەتكالى ىسىك. الايدا ول ەرتە انىقتالسا، وڭاي ەمدەلەدى.

دەليدەگى اتا-اجەسىنىڭ ۇيى ماڭىندا كريكەت ويناپ جۇرگەن التى جاسار دحارامرادج پۋدجا رام كيشان ەسىمدى اعاسىمەن بىرگە قوعامنىڭ البينيزمگە شالدىققانداردى قۇشاق جايا قارسى الىپ، ولارعا مۇمكىندىك بەرەتىن ساتىن اسىعا كۇتەدى. گەنەتيكالىق جاعدايدى دۇرىس تۇسىنبەۋ ديسكريميناتسيياعا، وستراكيزمگە جانە زورلىق-زومبىلىققا اكەپ سوقتى.

ول مەنى التى بىردەي ەر ادام جاتقان پالاتاعا اپاردى. اراسىندا ەكەۋى البينيزمگە شالدىققان. بارلىعى كۇندەلىكتى كيىمدەرىمەن توسەكتەرىندە دەمالىپ جاتىر ەكەن. سايدي يددي ماگەرا باسىنداعى داكەنى جايلاپ شەشە باستادى. سول جاق قۇلاعىنىڭ استىڭعى جاعىنان ەندى عانا پايدا بولعان بالانىڭ جۇدىرىعىنداي ۇلكەن تەسىك كورىندى. اققان قان قانىق حاكي تۇستى شالبارىنا تامىپ جاتتى. لۋاندە ماعان جارانىڭ اسقىنىپ كەتكەنىن ىممەن جەتكىزدى. ماگەراعا قاجەت قۇرىلعىعا كەزەك تۇرعاندار تىم كوپ، سول سەبەپتى ول توعىز اپتا بويى توسەك تارتىپ جاتقان بەتى ەكەن.

پالاتانىڭ ار جاعىندا مسۋيا مۋسا جاتىر. وعان تاعى بىر ەم قابىلداعاننان كەيىن ۇيىنە قايتۋ ۇشىن 20 دوللار قاجەت. ۇش جىل بويى تيتىعىنا تيگەن ىسىك ونىڭ جاق قۇلاعىنىڭ جارتىسىنان ايىرعان، موينى قىزىل-تارعىل بولىپ قالعان. «ەندى مەن بالىقتى تەك تۇندە اۋلاۋعا تىرىسامىن»، – دەيدى ول.

Under the Same Sun دەمەۋشىلىك ەتەتىن بالالار كۇننەن قورعايتىن كرەمدى قالاي قولدانۋ كەرەكتىگىن بىلەدى. ولار قۇلاقشەكەسى مەن ساۋساقتارىنىڭ اراسىنا جاعىپ كورسەتتى.

الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە البينيزمگە شالدىققان ادامدار بالا كەزدەرىندە – كەلەكە-مازاققا، ال مەكتەپ قابىرعاسىندا كۇيزەلىسكە ۇشىراپ جاتادى. سوعان قاراماستان، ولار اراسىندا جۇمىسقا ورنالاساتىنى، ماحابباتىن تاۋىپ، شاڭىراق كوتەرەتىندەرى دە بار. اق تەرى مەن اپپاق شاش ادام بالاسىنا الدەبىر تىلسىمنان حابار بەرىپ تۇرعانداي…

فوتو: نيكول چان

جاقىندا تۇراقتى فوتوتىلشىمىز – ستەفاني سينكلەير مەن ونىڭ جۇبايى قىتايدان البينيزمگە شالدىققان قوس بىردەي بالانى اسىراپ الدى. ولاردىڭ جاڭا ومىرىن بىلگىڭىز كەلسە، ngm.com/Jul2017 سىلتەمەسىن باسىڭىز. بۇل – سيۋزان ەيگاننىڭ ەكىنشى ماقالاسى. العاشقىسى دەترويتتە جازىلعان.

       

پىكىر جازۋ