.

بۇل قاي باتپاق؟

شوتلاندييانىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى Sgòrr Tuath شىڭىنان كورىنەتىن ساحنا تارىزدەس باتپاق – مينيماليستىك، كۇننىڭ باتۋى جاقىن «مۇڭ شالعان» تەگىس اشىق جەر. جەكەمەنشىك، قورعاۋ جانە جەر يگەرۋدىڭ داۋى وسى كۇتىم كورسەتىلەتىن كەڭىستىكپەن «قاباتتاسقان».

شوتلاندييانىڭ سۇلۋ تابيعاتىن ساقتاپ قالۋ جايىندا الەۋمەتتىك، مادەني پىكىرتالاستار كۇن ساناپ قىزىپ تۇر.

اۆتور: كەتي نيۋمەن فوتو: دجيم ريچاردسون

تۋرا ساعات كەشكى التى… 2015 جىلى 30 شىلدەدە شوتلاندييانىڭ كينگاسسي قالاسىندا گوللاندييالىق كاسىپكەر ەريك حەرەمنىڭ وكىلى اگەنت دجوردج پيري «بالاۆيل» جەرىن يەسى اللان ماكفەرسون-فلەتچەردەن قابىلداپ الدى. شامامەن 6،3 ملن. اقش دوللارىنا باعالانعان ساۋدادان كەيىن 225 جىل بويى بىر اۋلەتتىڭ مەنشىگىندە بولعان 2800 گا جەر بۇدان بىلاي وتباسىلىق مۇراعا كىرمەيتىن بولدى. XVIII عاسىردا سۇر تاستان قالانعان شونجار ۇيى­نىڭ جوباسىن روبەرت ادام جاساعان. يەلىك مەنشىگىنە بەس شاقىرىمعا سوزىلعان سپەي وزەنىنىڭ اڭعارى مەن اڭشىلىق القاپ جانە سارا ەلەسى كىرەدى.

«ول كەز جاقسى بولاتىن، بىراق ۋاقىت وتتى»، – دەدى شارۋا قوجالىعىنىڭ از عانا بولىگىن ساقتاپ قالعان ماكفەرسون-فلەتچەر ۆيسكي ىشىپ وتىرىپ. ايەلى مارجوريە ەكەۋى ەسكى كوتتەدجدى جوندەپ، كىرىپ الىپتى.

باسىن قىراۋ جاپقان، اقكوڭىل ماكفەرسون-فلەتچەردىڭ جاسى 65-تە، زەينەتكەر.  ايتۋىنشا، بالالارى ودان باس تارتقان. ونىڭ كۇتىمى وڭاي ەمەس ارى قالتاعا دا سالماق تۇسىرەدى. «اقشا جوعالتۋدىڭ ەڭ جىلدام جولى – حايلەندتەن جەر الۋ»، – دەيدى ول مىسقىلداپ. شوتلاندييا پارلامەنتى بۇل كەزدە ەلدىڭ لاندشافت القاپتارىنىڭ بولاشاعى تۋرالى توپتار اراسىنداعى كوپجىلدىق داۋدى رەتتەۋ ۇشىن جەر رەفورمالاۋ زاڭىنىڭ قيىن نۇسقاسىن قابىلداعالى جاتقان.

دۋدجي لەندلاندس اۋماعى 18 مىڭ گا. تەڭ «اردۆەريكيدە» قىزىل بۇعىلاردى باقىلاۋ­دا (سول جاقتان ەكىنشى). دۋدجي لەندلاند اۋليەتى وسى جەرگە 150 جىلدان بەرى يەلىك ەتكەن. شوتلاندييادا شامامەن 400 مىڭ قىزىل بۇعى بار، قىزۋ پىكىرتالاس نەگىزىنەن، وسى قىزىل بۇعىلار سانى مەن ولاردى اۋلاۋعا قاتىستى.

التى سۋرەتتەن قۇرالعان كومپوزيتسييا; الدىڭعى بەتتەر: جەتى سۋرەتتەن قۇرالعان كومپوزيتسييا


جاڭا قوجايىندارعا دايىنداۋ ماقساتىندا ۇيدەگى اعاش ەدەندەر مەن قابىر­عاداعى قاپتامالاردان باسقا دۇنيەنىڭ بارلىعى شىعارىلدى. قابىرعالارداعى اۋلەتباسىلاردىڭ سۋرەتتەرى الىندى، شكافتار پالتو، شالبار، قالپاق جانە جەلەتكەلەردەن تازارتىلدى. قابىرعاعا ىلىنگەن شىنى كوزدى تۇلىپ باستارى (بۇعىلار، قاراقۇيرىقتار، بۋيۆولدار، قۇستار)، قىزىل اعاشتان جاسالعان اس ۇستەلى، كۇمىس تارەلكەلەر جانە تارماقتالعان شىراعداندار قويماعا كەتتى.

كليەنتتەر دالا كەزىپ، بۇعى اۋلاپ، شىل اتىپ، اقسەركە قارماۋ ۇشىن اقشا شاشاتىن ادەتتەگى بىر قوجالىق – «بالاۆيل» بۇدان بىلاي وتباسىلىق رەزيدەنتسيياعا اينالادى. ساتىپ الۋشىنىڭ ايەلى اننا حيرەما بۇل جەر بالالاردىڭ «ۋاقىت وتكىزەتىن» ورنى بولاتىنىن ايتتى.

«بايعۇس قۇستار-اي». «بالاۆيلدىڭ» بۇرىنعى قوجايىنى اللان ماكفەرسون-فلەتچەردىڭ باسىنداعى وي وسى بولدى.

«بالاۆيل» قوجالىعى شوتلاندييانىڭ تاۋلى ايماعىنداعى سپەي وزەنى مەن مونادليات تاۋلارىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان. اۋماعى 2800 گا. قوجالىقتىڭ 2400 گەكتارى – باتپاقتى جەر. بۇل جەرلەر ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ساياسي وزگەرىستەرگە ۇشىراعان. وسى وزگەرىستەر شەتەلدىكتەرگە جەر يەلەنۋ مۇمكىندىگىن تۋدىرىپ وتىر (بىرىككەن كورولدىكتىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋ تۋرالى شەشىمىنەن كەيىن فۋنتتىڭ قۇنى تۇسۋىنە بايلانىستى شوتلاندتىق جەر تەلىمدەرىنىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىلۋى ۇدەيتىن تارىزدى. 2015-16 جىلدارى ساتىلعان 16 جەر تەلىمىنىڭ جارتىسى شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەسىندە).

باتپاق دەگەنىمىز – بۇتا مەن جەلگە ۇيپالانعان، شوبى قاۋلاپ وسكەن باسى ارتىق القاپ. باتپاق تاۋلى ولكەنىڭ قۇرعاق جەرلەرىمەن قاتار ەلدىڭ از قۇرعاتىلعان اۋماقتارىن دا قامتيدى. الەمدە ارشاگۇل مول وسەتىن باتپاقتى جەرلەردىڭ 75 پايى­زى – بىرىككەن كورولدىكتە ورنالاسسا، ال ونىڭ كوپ بولىگى شوتلاندييا جەرىندە جايقالىپ تۇر.

باتپاقتى جەردىڭ ساۋدا بەلگىسى – ارشاگۇل. ول – قىزعىلت، اق جانە كۇلگىن تۇستى كوپجىلدىق وسىمدىك. وسىنداي كەڭىستىك ابەردينشيردەگى «مار لودج» قوجالىعىن كەسىپ وتەتىن دي وزەنىنە دەيىن سوزىلعان. قازىر شوتلاندييا ۇلتتىق قورىنا كىرەتىن «مار لودجدا» ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.

باتپاقتى دالا گوتيكالىق ادەبيەت پەن گولليۆۋد ەپوپەيالارىنىڭ زۇلمات كورىنىسىن دە بەينەلەيدى: ەميلي برونتەنىڭ «نايزاعايلى اسۋى»، ارتۋر كونان-دويلدىڭ «باس­كەرۆيلەي يتى»، مەل گيبسوننىڭ «باتىل جۇرەگى». بارىنەن بۇرىن بۇل – تۋريس­تەردى شوتلاندييانى ساياحاتتاۋعا شاقىراتىن كىتاپشاداعى كوزگە ۇراتىن سيمۆولدىق سۋرەت. ۇكىمەت ساۋالناماسىندا سۇحبات بەرۋشىلەر تاۋ كولى جانە مۇيىزى ادەمى تاكاپپار بۇعىلار ەلدىڭ بەتكەۇستار تابيعي ماقتانىشى دەپ كورسەتتى. شوتلانديياداعى اڭشىلىق جانە تابيعاتتى قورعاۋ قورىنىڭ باسشىسى، بيولوگ ادام سميتتىڭ ايتۋىنشا، باتپاق بۇل جەردىڭ بۇرىننان بار پەيزاجىنداي كورىنەدى. ال شىندىعىندا ولاي ەمەس، ايماقتىڭ تابيعاتى جابايى بولعانىمەن ادام اياعى باسپاعان دەۋگە دە كەلمەيدى. ارشاگۇلدى باتپاقتى ساقتاپ قالۋ ۇشىن ونىڭ اۋماعىنداعى اعاشتاردى ۋاقتىلى ارى جۇيە­لى تۇردە ورتەپ تۇرۋ كەرەك. وسىلايشا، اۋماقتىڭ ورمانعا اينالۋىنىڭ الدىن الۋعا بولادى ەكەن.

ىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن شوتلاندييا ارشاگۇلدى القاپتاردىڭ ­25%-نان ايى­رىلدى. ونىڭ سەبەبى ايماقتا بۇعى مەن قويلاردىڭ كوپ جايىلۋى، قىرىققۇلاقتىڭ باسىپ كەتۋى جانە ول جەرلەردىڭ ورمانعا اينالۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. باتپاقتى القاپتاردى سوز ەتۋ الاۋىزدىق، نارازىلىق جانە ادىلەتتىلىك ماسەلەلەرىن قوزعاعانمەن بىردەي. بۇعان بارى كەلىسە بەرمەس، بىراق سميت سيياقتى عالىمدار «باتپاق بريتانييا­نىڭ قىزعىش جانە تۇرىمتاي قۇستار مەكەندەيتىن بيولوگييالىق الۋاندىعى جوعارى جەرلەرىنىڭ قاتارىندا» دەگەن ۋاج ايتادى. ولاردىڭ كوپتەگەن ەكونوميكالىق پايداسى دا بار، ەڭ الدىمەن – تۋريزم. قورشاعان ورتا ساقتاۋدا اسا ماڭىزدى بولاتىنى شىمتەزەكتى، باتپاقتى ارى ىلعالدى جەرلەر اتموسفەرانى كومىرتەكتەن تيىمدى تازارتىپ، كليمات وزگەرىسكە ۇشىراۋىن باياۋلاتادى.

باتپاقتى جەرلەرگە شىل وسىرىپ، ولاردى اتۋ ۇشىن ارنايى كۇتىم كورسەتىلەدى. بىراق كەي ىنتالىلار مۇنداي جەردى ودان دا تيىمدى قولدانۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ماسەلەن، شەففيلد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بوتانيكا عىلىمىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى دەۆيد ريد جەردىڭ كەيبىر بولىگىنە قۇرىلىس ماتەريالدارى رەتىندە سيتكا شىرشالارىن وتىرعىزعان دۇرىس دەپ سانايدى. «ەگەر شىرشالار كوپ وسىرىلسە، شوتلاندييا يمپورتتىق اعاش ماتەريالدارىنا تاۋەلدى بولماس ەدى»، – دەيدى ول.

شىل اتۋ – ساياتكەرلىكتىڭ بەلگىسى. ونى جاقتايتىندار ويىن، مادەني مۇراسىن جانە ەكونوميكالىق قۇندىلىعىن قوعامعا جارنامالاسا. قارسى جاق وعان «قايىرىمسىزدىق»، «تابيعاتتى توناۋ» دەپ قارايدى. ابەرفەلدكە جاقىن «ۋرلار» قوجالىعىندا مەرگەن مەن ونىڭ وقتاۋشى كومەكشىسى (سول جاقتا) قۇستاردىڭ پىر-ر ەتىپ ۇشۋىن كۇتۋدە.

«دجون ميۋير قورى» تابيعات قورعاۋ ۇيى­مىنىڭ جەر باسقارۋ بولىمىنىڭ باسشىسى مايك دەنيەلس سيياقتىلار باتپاقتى القاپتاردى باستاپقى تابيعي قالپىنا كەلتىرۋدى ۇسىنادى. «وزىڭىز قايسىسىن كورگىڭىز كەلەر ەدى، بۇركىتتى مە، الدە شىل قۋالاپ جۇرگەن اڭشىلاردى ما؟» – دەيدى دەنيەلس.

جەر يەلەنۋ ىسىندە پىكىرتالاس تۋدىراتىن جايتتار جەتەرلىك. جەر رەفورماسى جونىندەگى مامان ەندي ۋايتماننىڭ پىكىرىنشە، شوتلانديياداعى اۋىلشارۋا­شىلىق جەردىڭ تەڭ جارتىسى – نەبارى 432 ادامنىڭ قولىندا.

«داۋلەتى تاسىعاندار شوتلاندييا جەرلەرىن بۇرىننان ەشبىر قيىندىقسىز ساتىپ الىپ، باسقارىپ كەلەدى جانە بۇل ماسەلە تۋدىرعان ەمەس، – دەيدى جەر رەفورماسى بويىنشا بەلسەندىلىك تانىتىپ جۇرگەن لەسلي ريددوح، – عاسىرلار بويى اقسۇيەكتەر اۋماعىنا بىر كىشكەنتاي ەل سيياتىنداي جەرلەردى ويىن-ساۋىق ماقساتتارىنا پايدالانىپ كەلەدى. ولار سول جەردىڭ تۇرعىندارىنا ينۆەستيتسييا سالعان ەمەس، كەرىسىنشە ولاردى وز قالاۋلارىنا قاراي كوشىرەدى، قوندىرادى، ال قالاماسا وتىنىشتەرىن قابىلداماي تاستايدى». ريددوح جەرلەردىڭ قولجەتىمدى تەلىمدەرگە بولىنىپ، جاس وتباسىلارىنا بەرىلگەنى دۇرىس دەپ ويلايدى. شوتلانديياداعى ويىن-ساۋىق نىساندارى جىلجىمايتىن مۇلىك رەتىندە ەجەلدەن جوعارى باعالانادى. 1852 جىلى البەرت حانزادا ۆيكتورييا پاتشايىمعا ارناپ ابەردينشير تاۋلى ولكەسىندەگى «بالمورال» قورعانىن ساتىپ الادى. كورول وتباسى مۇشەلەرى مەن اقسۇيەكتەر اڭشىلىق جانە باسقا دا ويىن-ساۋىق ماقساتتارى ۇشىن جازدا وسى عاجاپ ولكەگە قونىس اۋداراتىن.

1990 جىلداردىڭ باسىندا «مار لودج» قوجالىعى جۇبايى بۇرىن جالاڭاش مودەل بولعان ميللياردەردىڭ مەنشىگىندە بولاتىن. قوجالىق كەزىندە پاتشايىمنىڭ مەنشىكتى جەرىنە جاقىن ورنالاسقان، ال قازىر شوتلانديياداعى ۇلتتىق سەنىم قورىنا قارايدى. اۋماعى 29 000 گا. الگى ميللياردەر كورشى كورول اۋلەتىمەن دوستىق قارىم-قاتىناس قۇرامىن دەپ ۇمىتتەنگەن.

مۇندايدا «دامەسىنىڭ زورىن-اي» دەمەي مە!


ىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تان كەيىن شوتلاندييا ارشاگۇلدى القاپتاردىڭ 25 پا­يىزىنان ايىرىلدى، بىراق بۇل الاڭدارلىق ماسەلە مە، ونى وزىڭىز باعامدارسىز.


2015 جىلى 22 ماۋسىمدا شوتلاندييا ۇكىمەتى ويىن-ساۋىق نىساندارىنا سالىق سالۋدى رەتتەيتىن جانە ۇكىمەت قورى ەسەبىنەن قارا حالىققا جەر ساتىپ الۋدى جەڭىلدەتەتىن جاڭا زاڭ جوباسىن قابىلدادى.

«بۇل قۇرىلىم كونەرگەن جانە وزگەرتۋدى قاجەت ەتەدى»، – دەيدى شوتلاندتىق پارلامەنت جانە زاڭ جوباسىن قاراستىرعان كوميتەتتىڭ مۇشەسى مايكل راسسەل. ول يۋرا ارالىندا وز دوستارىنا ارناپ گولف الاڭىن جاساۋدى ۇسىنعان، الايدا جۇرتشىلىقتىڭ قىسىمىنان كەيىن رايىنان قايتقان اۆسترالييالىق حەدج-قور يەسى سيياق­تى قوعام مۇددەسىمەن ساناسپايتىن اۋقاتتىلار تۋرالى سوز قوزعادى. «بىزگە قانداي دا بىر تۇبەگەيلى وزگەرىس قاجەت. نەگىزى، مۇنى بۇرىن جاساۋ كەرەك ەدى»، – دەيدى راسسەل.


باتپاقتى باسقارۋ

قازىرگى شوتلاندييانىڭ جارتىسى 10 مىڭ جىل بۇرىن ادامدار قونىستانا باستاعان كەزدە ورماندى بولعان. ارادا عاسىرلار وتكەندە ەگىنشىلىك، جايىلىمدارعا قاجەت بولعاندىقتان ورمانداردىڭ 40 پايىزى وتالعان.

قىسپاققا الىنعان جەر يەلەرى تىعىرىققا تىرەلگەن بۇعىلارعا ۇقسايدى. ساياسات تولقىنى «بالاۆيل» قورعانىنىڭ ساتىلۋىنا اسەر ەتتى: ەكى جىلدا نارىقتا ونىڭ باسى تۇسىپ، اقىرىندا سۇراعان باعادان ەكى ميلليون فۋنتقا كەمىگەن. جىلجىمايتىن مۇلىك اگەنتى روبەرت ماككاللوحتىڭ ايتۋىنشا، ساتىپ الۋشىلاردى تولعاندىرعان جەر رەفورماسى مەن شوتلاندييا تاۋەلسىزدىگى توڭىرەگىندە ناقتىلىقتىڭ بولماۋى جانە جوعارعى سالىم قاتەرى. زاڭ 2016 جىلى ناۋ­رىزدا قابىلداندى.

قىركۇيەكتىڭ جانعا جايلى كۇنىندە اڭشى رەتىندە بەلگىلى «توعىز مىلتىق» توبى «روتتال» قوجالىعى الدىندا جينالدى. كەزىندە گراف ەيرليگە تيەسىلى بولعان جىلجىمايتىن مۇلىك 2005 جىلى حارتفوردشيرلىك كاسىپكەر دي ۋوردقا ساتىلعان بولاتىن. ۋورد كابۋكي تەاتر قويى­لىمىنا پارا-پار ارنايى كيىمدەر مەن داستۇردى دارىپتەيتىن راسىم – ساياحاتتى اڭشىلىققا دوستارىن شاقىرىپتى. بىرەۋى شىل اۋلاۋ ۇشىن كيىنگەن. ۋورد ارتۇستى تورلى كويلەك جانە تۆيدتەن تىگىلگەن كيىمىن كيىپ، جۇننەن جاسالعان گالستۋگىن تاعىپ كەلدى. ول مۇنىسىن: «بۇل قۇسقا دەگەن قۇرمەتتى بىلدىرەدى»، – دەپ تۇسىندىردى.

«بىز شوتلاندييا شىلدەرىن اتامىز، – دەپ ەسكەرتتى ول قوناقتارىنا، – وعان رۇقسات بار، بىراق قۇرلار مەن قويانداردى اتپاۋلارىڭىزدى وتىنەمىن».

كينگۋسسي ماڭىنداعى راليا جەرىندە ورمانشىلار الاستاير ليون (سول جاقتا) مەن ريچارد ۋيليامس ەسكى ارشاگۇل القابىن ىرىكتەۋ ادىسىمەن ورتەۋدە. بۇل – قۇرلاردىڭ تاماقتانۋىنا، ۇرپاق وربىتۋى ۇشىن قازاننان ساۋىرگە دەيىن جۇرگىزىلەتىن جۇمىس.

«روتتال» كلاسسيكالىق سپورت قوجالىعىندا شىل اۋلانادى. ارتىنان داۋ-داماي ارىلمايتىن داۋلەتتى ادامدارعا «دەگدار»، «كورسەقىزار» نەمەسە «سانقوي» دەگەندەي ادىلەتتى-ادىلەتسىز تەڭەۋلەر جيى تاڭىلادى. قوجالىقتاعى بىر كۇننىڭ باعاسى باقۋاتتى ادامدار ۇشىن جان باسىنا شاققاندا 750 فۋنت ستەرلينگتەن (شامامەن، 935 اقش دوللارى) اينالادى. بۇعان جاتاتىن جەردى قوسىڭىز، ماسەلەن، باتىس حايلەندتەگى ينۆەرلوحي قامالىنداعى قوناقۇي بولمەسىن بىر تۇنگە 695 فۋنت ستەرلينگكە (870 اقش دوللارى) بىرنەشە كۇنگە برونداي الاسىز، وعان تاماق، شاي-پۇل جانە اڭشى قارۋىن قوسساڭىز، ورتا ەسەپپەن 80 000 اقش دوللارىنا شىعىنداناسىز. وسىدان كەيىن ويىن-ساۋىقتىڭ وسى تۇرى حەدج-فوند باسشىلارى مەن توپ-قارجىگەرلەر ۇشىن نەلىكتەن ىڭعايلى ەكەنىن بايقايسىز.

اڭعا شىققاندار جالاۋلارىن جەلبىرەتكەن بويى قۇستاردى ۇركىتىپ، ولاردىڭ قارۋ كەزەنگەندەرگە قاراي ۇشۋلارى ۇشىن بىر قاتارعا تىزىلىپ، باتپاقتى «سىپىرىپ» شىعادى. جوعارى جانە تىك ۇشاتىن قىرعاۋىلدارعا قاراعاندا قىزىل شىلدەر شاشىراي ۇشىپ، جەبەدەي جىلدام ارى تومەن زىرعيدى.

باتپاقتاعى اڭشىلىق داۋى پىكىرسايىس­قا قاراعاندا جالاڭقول بوكس جەكپە-جەگىنە ۇقسايدى. «از توبەلى توپتىڭ اۋرەسى كوپشىلىككە زييانىن تيگىزىپ وتىر»، – دەپ جازادى مارك ەيۆەري. بىلتىر بىرىككەن كورولدىكتە وسى سپورت تۇرىنە تىيىم سالۋ تۋرالى ونىڭ وتىنىشىن قولداپ 123 مىڭ ادام قول قويعان. «شىل سانىن بارىنشا ارتتىرۋ باتپاقتا الىپ تاۋىق فابريكاسى بار دەپ قاراۋمەن بىردەي»، – دەيدى «Guardian» گازەتىنىڭ شولۋشىسى دجوردج مونبيوت.

«مار لودج» جەرىندەگى 2435 بۇعى مۇيىز جيىنتىقتارىمەن بەزەندەندىرىلگەن سالتانات زالىن 1890 جىلداردىڭ سوڭىندا فايف گەرتسوگى قوعامدىق ىس-شارالار وتكىزۋ ۇشىن تۇرعىزعان. قازىرگى كۇنى مۇندا تويلار وتكىزىلەدى جانە كۇنى كەشەگە دەيىن ورمانشىلار مەن قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان جىل سايىنعى شوتلاند تىلىندەگى ghillie كەشىن وتكىزۋگە پايدالانىلىپ كەلگەن.

ال قارسى تاراپ ماسەلەنىڭ بيوتۇرلىلىك پەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن وز بەتتەرىنشە تۇجىرىمدايدى. «بىز شىل اۋلاۋدا تابيعات قورعاۋ قاعيدالارىن قاتاڭ ساقتايمىز. ارشاگۇلدى باتپاق – الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن جەردىڭ بىرى، – دەيدى شوتلاندييانىڭ وڭتۇستىگىندەگى «حوۋپس» قوجالىعىنىڭ يەسى روببي دۋگلاس ميلەر، – ونى ساقتاۋ مەن جەتىلدىرۋ ۇزاق ۋاقىت پەن كولەمدى قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. باتپاقتا شىل وسىرۋ – وسى ايماقتىڭ كەلتىرەر جالعىز پايداسى».

«Game and Wildlife» تابيعاتتى قورعاۋ قورى قارجىلاندىرعان زەرتتەۋ ناتيجەلەرى شىل وسىرۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە نەگىزدەمە بەردى. بۇل سالا حالىقتى 1072 جۇمىس ورنىمەن، 14،5 ملن فۋنت ستەرلينگ (18،3 ملن اقش دوللارى) جالاقىمەن قامتاماسىز ەتەدى ارى شوتلاندييانىڭ جالپى ىشكى ونىمىن 23،3 ملن فۋنت ستەرلينگكە (29،5 ملن اقش دوللارى) ارتتىرادى.

بىراق جابايى تابيعاتتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جاقتاۋشىسى مايك دەنيەلس «بۇل كورسەتكىشتەر تابيعاتقا تاۋار رەتىندە قارايتىندارعا عانا قاتىستى» دەگەن ۋاج ايتىپ وتىر.

«ماسەلەنىڭ اقيقاتى سول، ەگەر سىز اڭشىلىق دۇرىس ەمەس دەسەڭىز، وندا سىزدى ەشبىر دالەل كوندىرە المايدى»، – دەيدى جەر قوجايىندارىنىڭ وكىلى، «Scottish Land and Property Moorland Group» ديرەكتورى تيم بەينس.

كاررون كولىنە جاقىن ورنالاسقان رەرايگ ورمانىندا بۇعى باعۋمەن اينالىساتىن كولين مۋردوح بۇعىلاردىڭ مۇيىزدەرىن تەز وسىرۋ ۇشىن ولارعا ارنايى جەمشوپ بەرەدى. قورشاۋعا الىنعان بۇل اۋماقتا تۇمسا تابيعاتقا ساياحات جاساۋعا دا مۇمكىندىك بار. ودان بولەك كوپتەگەن قوجالىق تابىستارىن ارتتىرۋ ۇشىن دەمالىس كۇندەرى ۇي-جايلارىن دا جالعا بەرەتىن بولىپ جۇر.

دجون ميۋر قورىندا قىزمەت ەتەتىن مايك دەنيەلس: «تابيعاتتا نەنى كورگىڭىز كەلەر ەدى، بۇركىتتى مە، الدە شىل اۋلاعان دجەنتلمەندى مە؟» – دەدى وكىنىشپەن.


«Game and Wildlife» تابيعاتتى قورعاۋ قورىندا قىزمەت ەتەتىن ادام سميت شىل اتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بىلاي دەپ بايسالدى پىكىرىن بىلدىردى: «باتپاقتار – قاقتىعىس پەن قورعاۋعا ىرگەلەس مادەني لاندشافتار».

ەندى يگەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرا­يىق. ورنيتولوگ جانە جابايى تابيعات بو­يىنشا كەڭەسشى روي دەننيس باتپاقتىڭ شىل وسىرۋ ۇشىن يگەرىلگەنىن جاراتپايدى. «باتپاق يتاليياداعى زايتۇن باقتارىنداي جاساندى، – دەيدى ول، – قازىرگى باتپاقتى جەرلەردىڭ كوبى بىر كەزدەرى ورماندى القاپ بولعان».

دەننيس مونادليات تاۋلارىنداعى 16 000 گا «كويگنافيرن» قوجالىعىنا جەردى تابيعي كۇيىنە قايتا كەلتىرۋ بويىنشا كونسۋلتاتسييا بەرەدى. ول مەنى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن كورۋگە الىپ شىقتى: بۇعىلار تاپتاماس ۇشىن قورشالعان شارباق سىرتىندا اعاشتار مەن بۇتالار، قايتا كوبەيىپ جاتقان اققايىڭ، سىرعاتال جانە القىزىل جيدەكتەر جايقالىپ وسىپ تۇر.

«ماسەلە شىل اتۋدا ەمەس، – دەيدى ول، – ماسەلە شىل سانىن كوبەيتۋ ۇشىن جەر قولدانىسىنىڭ قارقىنداۋىندا. مۇنى ەكولوگييالىق تۇرعىدا قاۋىپسىز دەي المايمىز».

جاڭعىرتۋ جوسپارلارى بار باسقا قوجالىقتار دا جەتەرلىك، ايتالىق، «گلەنفەشي» (گوللاندييالىق ميللياردەر اندەرس پوۆلسەننىڭ يەلىگىندە)، «مار لودج» (شوتلاندييا ۇلتتىق قورى) جانە «ابەرنەتي فورەست» (شوتلاندييا قۇس قورعاۋ بويىنشا كورولدىك قوعامى) قوجالىقتارى. «جەر يەلەنۋ جاي ارتىقشىلىق ەمەس، ول – جاۋاپكەرشىلىك»، – دەيدى دەننيس.

«گارروۋز» قوجالىعىنىڭ باس ورمانشىسى رونني كيپپەن بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيدى. «جابايى تابيعاتتى قالپىنا كەلتىرۋ قامقورلىق دەپ ويلامايمىن. بۇل ادامدارعا جۇمىس بەرە مە؟» – دەپ سۇرادى ول. ونىڭ پىكىرىنشە، شىل وسىرۋ – بۇل تابيعاتتى قورعاۋ ارى اڭشىلىق سالاسىنداعى ورمانشى، ساياتشى، قوجالىق قىزمەتكەرلەرى ۇشىن جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ مەن تۋريزم. «باتپاقتى يگەرۋ تىرشىلىككە تىنىس بەرەدى»، – دەپ كوندىردى كيپپەن. ول مەنىمەن بىرگە قوجالىقتى اينالىپ وتىپ، ەرەكشە قارا قۇرلاردى، كۇيكەنتايلاردى، كوگال تورعايىن جانە كىشكەنتاي بۇلبۇلدى كورسەتتى. «باتپاقتا بيوتۇرلىلىك جوق دەپ كىم ايتتى؟» – دەپ سۇرادى ول.

ەندى دجەيمي ۋيليامسونمەن تانىسىڭىز. ول جالپى اۋماعى 5400 گا «الۆي» جانە «دالراددي» قوجالىقتارىن باسقارادى، بىراق ول رەسمي تۇردە جەر يەلەنۋشى اتاعىنا يە ەمەس.

«الۆي» ورمانشىسى گراەم ماكدونالدپەن بىرگە باتپاقتا سەرۋەندەگەندە مادەني داستۇر تۋرالى كەي نارسەلەردى ۇيرەنەسىز. ساقالىن «قىراۋ» باسقان ماكدونالد ايماقتىڭ وي-شۇقىرىن بەس ساۋ­ساعىنداي بىلەدى. بۇعىلار قاي جاقتا جايىلادى، قاي كليەنتكە «داكە» دەۋگە كەرەكتىگىن، ال كىمگە «مىرزا» دەۋدى، كليەنتتىڭ وعى تيمەي قالعان جاعدايدا، مانەرلى ىرعاقپەن «بۇل قۇسقا وق تيگىزۋ قيىن، مىرزا!» – دەپ جۇباتۋدى دا جاقسى يگەرىپ العان.

ستەرلينگتەن ماڭايىنداعى «برەيس-داۋن» جەل فەرماسى سەكىلدى جەرلەرىن تۋربينالارعا جالعا بەرەتىن قوجايىندار جاقسى وتەماقى الادى. بىراق تابيعات قورعاۋشى مايك دەنيەلس جەل ەلەكتر ستانساسى ونەركاسىپتىك لاستاۋمەن پارا-پار دەپ سانايدى. «سىز دوڭ باسىنا كولىك زاۋىتىن سالار ما ەدىڭىز؟» – دەيدى ول.

تورت سۋرەتتەن قۇرالعان كومپوزيتسييا

قوجالىق كىتاپحاناسىنا بارىڭىز. تەرىمەن قاپتالىپ، التىنمەن كومكەرىلگەن «الۆي» اڭشىلىق كىتابىن قاراڭىز. ومىر مەن ولىم كۇندەلىگىنىڭ بەتىندە اتىلعان بۇعى، تاۋقۇدىرەت پەن شىلدەردىڭ سانى سييا­مەن جازىلىپ انىق كورسەتىلگەن. «1908 جىلى 22 تامىز – دج.ب.بارينگتون مەن دج.ف.م.لاۋرەنستىڭ قارۋىمەن 107 شىل اتىلدى… اۋا رايى تاماشا».

الايدا قازىرگى كۇنى شىل اتۋ قوجالىقتار پايداسىنىڭ 4%-ىن عانا قۇرايدى. «باي-ماناپتار الى دە كەلۋدە، – دەيدى ول. – بىراق قازىر، كوبىنە، تۋريستەردى قابىلدايمىز. ينتەرنەت پەن تەلەديدارعا قوسىلعان كايۋتا مەن كەمپينگتەردى جالعا بەرۋدەن جىلىنا 500 مىڭ فۋنت ستەرلينگتەن ­

(632 000 اقش دوللارى) استام قاراجات تۇسەدى. ورمان شارۋاشىلىعى، اسپالى وتكەل، گرانيت كەن ورىندارى جانە بالىق زاۋىتى قوسىمشا كىرىس تۇسىرەدى».

«جەر يەسى بولۋ مەنى قۇبىجىق ەتىپ كورسەتپەيدى، – دەدى ۋيليامسون، – قالتالى از توبەلىنىڭ بىرى دەگەن سىن – شىندىقتىڭ بۇرمالانۋى».

«بالاۆيلدىڭ» اۋەلگى قوجايىنى اللان ماكفورسەن-فلەتچەر ۇشىن مۇنىڭ بارلىعى – داۋ.

«تابىستى جىلدارى قوجالىق وز شىعىنىن وزى جاپسا، كەي جىلدارى شىعىنعا ۇشىرايمىز. سوندىقتان قارىز الۋعا تۋرا كەلدى. بالاۆيلدەن كەتەردە، – دەيدى ماكفورسەن-فلەتچەر، – سوڭعى رەت جان-جاعىما قاراپ، كوزىمنەن جاس كۇتكەنمىن. بىراق ولاي بولعان جوق، سەبەبى وندا ەسكى قاڭىراعان بوس ۇي عانا قالعان ەدى. بارلىق كوڭىل كۇي مەن تاريحتى وزىمىزبەن الا كەتكەن ەدىك. ارتىمىزدا قالعانى – كىرپىش پەن اك قانا».

يەلىك ەتۋ ماسەلەسىنە كەلەر بولساق، بۇرىنعىنىڭ ادامدارى «مەنشىكتەگى مۇلىك جاۋاپكەرشىلىك تۋدىرادى» دەگەن پىكىرگە سۇيەنگەن. اريستوتەل جەكە مۇلىكتىڭ قولدانىلۋى – ىزگىلىكتىڭ بەلگىسى ساناعان.

ەسكى قاراعاي سولتۇستىك-باتىستاعى تاۋلى ايماقتاعى ماري كولىنىڭ سۋىمەن قۇلپىرا تۇسەدى. جاس اعاشتارعا جايىلاتىن بۇعىلار وقشاۋلانبايدى. جەر تەلىمىنە بۇعىلاردى كىرگىزبەۋ جانە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ ۇشىن قورشاۋلار سالىنادى. بىراق مۇنىڭ قىمباتقا تۇسەتىنى بىلاي تۇرسىن تابيعاتتىڭ كوركىن كەتىرىپ قانا قويماي، تومەن ۇشاتىن قۇستار ۇشىن دە قاۋىپتى.

جەتى سۋرەتتەن قۇرالعان كومپوزيتسييا

«بىز ساراڭدانىپ بارامىز»، – دەدى ەليسون حەستەر ول – جەر جانە تابيعي رەسۋرس­تاردى تيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن شوتلانديياداعى زەرتتەۋ توبى، دجەيمس حاتتون ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى جانە بيوتۇرلىلىك جونىندەگى عالىم. جىل مەزگىلى كۇز دە كەلىپ جەتتى. جاقىندا جۇمساق توبەشىكتەر قىزىل-قوڭىر تۇسكە بويالادى. شىلدەر ۇشىن جاڭا ارشاگۇل وسىرەتىن بولعاندىقتان ورمانشىلار ەسكى ارشاگۇلدەردى ورتەيدى، ارتىنان كوك اسپاندى تۇتىن باسادى.


گراەم ماكدونالد قاي كليەنتكە «كوكە»، قايسىسىنا «جاكە» دەۋدى جانە كليەنتتىڭ وعى تيمەي قالعان جاعدايدا مانەرلى ىرعاقپەن: «بۇل قۇسقا وق تيگىزۋ قيىن، مىرزا!» – دەپ جۇباتۋدى دا بىلەدى.


«ارشاگۇل قانداي ادەمى! – دەپ ويعا شومدى ول، – ارالار ىزىڭدايدى. تازا اۋا يىسى ۋايىمىڭىزدى سەيىلتەدى، جەل تىنىپ تۇر. بالا كۇنىمىزدە باتپاققا بارىپ، اۋزىمىزدى قاراجيدەككە تولتىرىپ، كرونشەپتەردى تىڭدايتىنبىز».

«بۇل جەر ورماننان وزگەشە، – دەپ ول سوزىن جالعاستىردى. – ورماندا اعاشتاردىڭ جاسىرىن اسەرىن جانە كوكتەمدە اققايىڭنان تاتتى بال يىسىن سەزەسىز. بۇل پىكىرتالاستا قايسىسى دۇرىسىراق ەكەنىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس».

مۇمكىن، بىز ارتقا شەگىنە، جاعدايدى تەرەڭىرەك ويلاۋىمىز كەرەك بولار. «مۇمكىن، شىل سانىن بارىنشا ارتتىرۋ ورنىنا كەيبىر باتپاقتى جەرلەردى جابايى تابيعاتقا اينالدىرۋ كەرەك شىعار، – دەپ ۇسىنىس ايتتى ول، – بىز، شىنىندا، نەنى ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك؟ قالاي بولسا دا، شەشىم سوڭى – بىرەۋىنىڭ جەڭىپ، بىرەۋىنىڭ جەڭىلۋى».

وركەنيەت كەزىندە تۇز زايتۇن باعىنان «جەڭىلەدى»، جازىق دالا بيدايلى القاپقا اينالادى، باتپاق ورماندى الماستىرادى. جەر قولدانىسى قاجەتتىلىككە، ەكونوميكا مەن مەنشىككە تاۋەلدى.

       

پىكىر جازۋ