.

شارتاراپقا شاپاعاتى تيگەن شاعىن ەل

نيدەرلاندىنىڭ ۆەستلاند ايماعىنداعى «جىلىجايلار الەمىنىڭ» ورتاسىندا تۇرعان فەرمەر ۇيى. گوللاندىقتار – اشتىقپەن كۇرەستە تىڭنان تۇرەن سالعان الەمدەگى كوشباسشى ەلدەردىڭ بىرى.

گوللاندييا – اۋىل شارۋاشىلىعىندا سىلكىنىس جاساپ وتىر

اۆتور: فرانك ۆيۆيانو، فوتو: لۋكا لوكاتەللي

نيدەرلاندىنىڭ بەلگييا­مەن شەكارالاساتىن ايماعى ماڭىنداعى كارتوپ القابى. گوللاندتىق فەرمەر ياكوب ۆان دەن بورنە باسقارۋ پانەلىندە وتىر­عان الىپ كومبايننىڭ كابيناسى قۇددى Enterprise عارىش كەمەسىنە ۇقسايدى.

جەردەن ۇش مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان ورىندىعىنان ول ەكى درون اپپاراتىن باسقارۋدا. القاپتى وز بەتىمەن كەزىپ جۇرگەن تراكتور مەن اۋەدەگى كۆادروكوپتەر توپىراقتىڭ حيمييالىق قۇرامى، ىلعالدىلىعى مەن نارلى زاتتار تۋراسىندا تۇبەگەيلى اقپارات جيناپ، ار وسىمدىك پەن ار كارتوپتىڭ وسۋ قارقىنىن ەسەپكە الادى. ۆان دەن بورنەنىڭ مول ونىم جيناۋى وسى بىر «ناقتى ەگىنشىلىك» ادىسىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى كۇمانسىز. ەگەر الەم بويىنشا ورتا ەسەپپەن ار گەكتاردان 20 توننا كارتوپ جينالسا، ۆان دەن بورنە وز القابىنان تۇراقتى تۇردە 47 توننا ونىم الادى.

مۇنداي مول كىرىستىڭ ەسەلەنە تۇسۋى بالانس­تىڭ ەكىنشى جاعى – شىعىسپەن تىكەلەي بايلانىستى. شامامەن، وسىدان جيىرما جىل بۇرىن گوللاندتىقتار اۋىل شارۋاشىلىعىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا «رەسۋرستى ەكى ەسە ازايتا وتىرىپ، ونىمدى ەكى ەسە كوبەيتەيىك» ۇرانىن العا تارتقان ۇلتتىق مىندەتتەمەنى موينىنا الدى. 2000 جىلدان بەرى قاراي ۆان دەن بورنە مەن ونىڭ كوپتەگەن جاس ارىپتەسى نەگىزگى داقىل سانالاتىن ونىم تۇرلەرىنىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىن 90 پايىزعا دەيىن شەگەردى. ولار جىلىجايداعى وسىمدىكتەرگە قولدانىلاتىن حيمييالىق پەستيتسيدتەردى تۇگەلگە جۋىق قولدانىستان شىعارسا، مال مەن قۇس ەتىن دا­يىنداۋشى گوللاندتىق فەرمەرلەر 2009 جىلدان بەرى قولدانىستاعى انتيبيوتيكتەردى 60 پايىز­عا دەيىن قىسقارتقان.

گوللاند شارۋالارى ۇشىن تاۋىققا دەگەن سۇرانىس كۇن ساناپ وسۋدە. بالاپاندى باسۋدان سويعانعا دەيىنگى بۇكىل پروتسەستەردى قامتيتىن جوعارى تەحنولوگييالى مىنا برويلەر فابريكاسىندا 150 مىڭعا دەيىن قۇس وسىرىلەدى.

ولارعا تاعى بىر ريزا بولاتىن سەبەپ: نيدەرلاندى – بىر شارشى شاقىرىم جەرگە 500-دەن استام تۇرعىن كەلەتىن حالقى تىعىز ورنالاسقان شاعىن ەل. مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ۇلكەن اۋقىمدا وندىرۋگە قاجەتتى رەسۋرستار اتىمەن جوق. دەسە دە، نيدەرلاندى – دوللارمەن ەسەپتەگەندە، ازىق-تۇلىك ەكسپورتى بويىنشا قۇراما شتاتتاردان كەيىن ەكىنشى تۇرعان ەل. ال اقش-تىڭ جەر كولەمى ول ەلدەن 270 ەسە ۇلكەن. سوندا دەيمىن-اۋ، گوللاندتىقتار مۇنداي ناتيجەگە قالاي قول جەتكىزىپ وتىر؟

بيىكتەن قاراساڭىز، جان-جاعى شۋلى شاھارلار مەن شاعىن قالاشىقتارعا تولى، ەگىستىك دالاسى مەيلىنشە شاعىن نيدەرلاندى ازىق-تۇلىك وندىرەتىن ۇلكەن ەلگە ۇقساي قويمايدى. مۇندا جەردىڭ جارتىسىنان كوبى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن باۋ-باقشا وسىرۋگە پايدالانىلادى.

ۇزاققا سوزىلىپ جاتقان اينا ىسپەتتى جولاقتار كۇندىز كۇن ساۋلەسىمەن شاعىلىسىپ جارق-جۇرق ەتسە، تۇن قاراڭعىسىندا اينەك ىشىندەگى تىلسىم جارىققا تەلمىرتىپ قويادى.

كليماتى باقىلاناتىن بۇل جىلىجايلار سولتۇستىك پوليار شەڭبەرىنەن بار-جوعى 1600 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان نيدەرلاندىنى قىزاناق ەكسپورتتاۋدان الەمدەگى كوشباسشى ەلگە اينالدىرىپ وتىر. ال قىزاناقتىڭ ارنايى باپ تىلەيتىن وسىمدىك ەكەنى امبەگە ايان. گوللاندىقتار كارتوپ پەن پيياز وندىرىسى بو­يىنشا الەمدە – جەتەكشى، ال كوكونىس ەكسپورتتاۋ بويىنشا – ەكىنشى ورىندا. دۇنيەجۇزى بويىنشا ساتىلاتىن كوكونىس دانىنىڭ دە ۇشتەن بىرى نيدەرلاندى ەلىندە وسىرىلەدى.

مۇنداي تاڭعاجايىپ جەتىستىكتىڭ «اقىل يەسى» سانالاتىن ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى (ۆۋزو) امستەردامنان وڭتۇستىك-شىعىس باعىتتا 80 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. الەمدەگى جەتەكشى اۋىل شارۋا­شىلىعىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولىپ تانىلعان ۆۋزو اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنولوگييالارىنىڭ ستارتاپتارى مەن تاجىريبە الاڭدارىنىڭ اۋقىمدى كلاستەرى سانالاتىن ازىق-تۇلىك جازىعىنىڭ ورتالىعى بولىپ تابىلادى. كاليفورنييانىڭ سيليكون جازىعى سيياقتى لايىقتى اتاۋعا يە بولعان ۆاگەنينگەن عىلىم مەن كاسىپكەرلىكتى ادەمى ۇشتاستىرۋىمەن اتى شىققان ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ داستۇرىن جالعاستىرۋدا.

جاساندى جارىق اتىزدارى نيدەرلاندىنىڭ جىلىجايلار استاناسى سانالاتىن ۆەستلاندقا تىلسىم بىر اۋرا سىيلايدى. مىناۋ سيياقتى كليماتى باقىلاناتىن فەرمالار داندى داقىلداردى كەز كەلگەن كۇن رايىندا تاۋلىك بويى وسىرە بەرەدى.

ۆۋزو-نىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعى توبىندا باسقارۋشى ديرەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ەرنست ۆان دەن ەندە ازىق-تۇلىك جازىعىنىڭ ارالاس ادىسىن جۇزەگە اسىرادى. زاماناۋي كافەلەردەگى باريستا تارىزدى جۇمىس ىستەيتىن اتىشۋلى عالىم ۆان دەن ەندە – وسىمدىك پاتولوگيياسى بويىنشا الەمدەگى بەدەلدى مامانداردىڭ بىرى. «مەن تەك قانا كولەدج دەكانى ەمەسپىن. مەنىڭ «جارتى دەنەم» وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا جۇرسە، قالعان «جارتىم» كوممەرتسييالىق كەلىسىمشارتپەن جۇمىس ىستەيتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىستى توعىز تۇرلى شارۋاشىلىق سۋبەكتىسىن باقىلاپ وتىرادى»، – دەيدى عالىم.  وعان سەنسەك، عىلىم مەن نارىقتى بايلانىستىرا وتىرىپ قانا بىز الدىمىزدا تۇرعان قيىندىقتارعا توتەپ بەرە الامىز.

قيىندىعى نەسى؟ ول جۇلىپ العانداي: «بىز الداعى قىرىق جىلدا ديقاندار وتكەن سەگىز مىڭ جىل بويى جيناعان ونىمنەن دە كوپ ونىم وندىرۋگە تيىسپىز»، – دەپ سالدى قاتۋلانا.

ولاي بولاتىن سەبەبى، 2050 جىلى جەر بەتىندە تىرشىلىك ەتەتىن ادامداردىڭ سانى بۇگىنگى 7،5 ميللياردتان 10 ميللياردقا دەيىن وسپەك. ەگەر اۋىل شارۋاشىلىعىنان تۇسەتىن ونىم كولەمى  وسىپ، كەرىسىنشە، سۋ مەن قازبا بايلىقتاردى تۇتىنۋ كولەمى ازايمايتىن بولسا، ميللياردتاپ، تىپتى ودان دا كوپ ادام اشتىققا ۇشىراۋى مۇمكىن. اشتىقتىڭ ححى عاسىردا ەڭ وزەكتى ماسەلە بولىپ قالۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. ال ازىق-تۇلىك جازىعىنداعى ستراتەگ ماماندار اتالمىش ماسەلەنىڭ يننوۆاتسييالىق شەشىمىن تاپقاندارىنا كۇمان كەلتىرمەيدى. ۆان دەن ەندە: «جاپپاي اشتىقتىڭ الدىن الۋ جولىن تاپتىق»، – دەپ بىزدى سەندىرىپ باقتى. ونى مۇنداي وپتيميستىك ويلارعا جەتەلەيتىن كۇش – ۆۋزو­-نىڭ 140-تان استام مەملەكەت پەن التى قۇرلىقتاعى ۇكىمەت پەن ۋنيۆەرسيتەتتەر بىرگە تالقىلاپ، جۇزەگە اسىرۋعا نيەت ەتىپ وتىرعان مىڭداعان جوباسى.

قىزۋ پىكىرتالاس، ستاتيستيكا، تۇرلى بولجام ورتاعا سالىنعان ۆان دەن ەندەمەن ارامىزدا افريكاداعى قۋاڭشىلىق جايىندا وربىگەن اڭگىمە بارىمىزدى الاڭداتىپ وتىر. «سۋ – نەگىزگى پروبلەما ەمەس. پروبلەما – توپىراقتىڭ قۇنارسىزدىعى. قورەكتىك زاتتاردىڭ ورنىن بەلگىلى بىر باكتەرييامەن بىرگە جەتىلدىرىپ، وز تىڭايتقىشىن وزدەرى وندىرىپ شىعاراتىن وسىمدىكتەردى وسىرۋ ارقىلى تولتىرۋعا بولادى. مالعا قاجەتتى داقىلدىڭ باعاسى اسپانداپ كەتتى مە؟ ودان دا ولار شەگىرتكە جەسىن، – دەيدى ول. – ەسەسىنە، بىر گەكتار جەردەن مال بىر جىل جەيتىن بىر توننا سويا اقۋىزىن الاسىز. وسى كولەمدى جەر 150 توننا جاندىك اقۋىزىن وندىرىپ شىعارا الادى».

Siberia B.V-دىڭ جابىق عيماراتتارى كوكونىس وسىرۋگە بارىنشا قولايلى. مۇنداعى بىر گەكتار جەرگە شىعاتىن اسسۇتتىگەن كولەمى دالادا وسەتىن تورت گەكتار جەردىڭ ونىمىنەن اسىپ تۇسىپ حيميكاتتارعا دەگەن قاجەتتىلىكتى 97 پايىزعا جويادى.

اڭگىمە ەندى كليماتى باقىلاناتىن جىلىجايلارداعى كۋلتيۆاتسييالىق پروتسەستەردىڭ 24 ساعات بويى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن جارىقديودتى شامداردىڭ قولدانىسى تۋراسىنا كوشتى. بىز، وسىلايشا، «تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعى دەگەنىمىز – ادام بالاسىنىڭ تابيعاتقا مەيلىنشە از ارالاسۋى» دەگەن اعات تۇسىنىككە قايتا اينالىپ كەلدىك.

«بالي ارالىنا قاراڭىزشى!» – دەپ ايعاي سالدى ول. ونىڭ ديقانشىلارى بەرىسى مىڭ جىل بويى ۇيرەكتەر مەن بالىقتاردى كۇرىش القابىندا وسىرىپ كەلەدى. بۇل – ادام قولىمەن جاسالعان تاۋ تەرراسالارىنىڭ ون بويىنداعى قىم-قۋىت كانالدار ارقىلى سۋارىلاتىن، وزدىگىنەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان تۇتاس بىر ازىق-تۇلىك جۇيەسى.

«تۇراقتىلىقتىڭ ۇلگىسى – وسى»، – دەدى ۆان دەن ەندە.

نيدەرلاندىدا تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى جەر-جەردە كورىنىس تابا باستادى. البەتتە، ولار ۇلكەن كورپوراتسييالاردىڭ ماجىلىس زالدارى ەمەس، مىڭداعان شاعىن وتباسىلىق شارۋاشىلىقتا ورنالاسقان. سىز ونى وز كوزىڭىزبەن كورگىڭىز كەلسە، وندا تەد ديۋيۆەستين مەن ونىڭ پيتەر، رونالد جانە رەمكو اتتى باۋىرلارىنىڭ جەردەگى جۇماعىنا كەلىڭىز. باليلىقتار ىسپەتتى اعايىندى ديۋيۆەستيندەر دە ادام اقىل-ويى مەن تابيعات قۇدىرەتىنىڭ بالانسىنا نەگىزدەلگەن، وزدىگىنەن جۇمىس ىستەيتىن ازىق-تۇلىك جۇيەسىن قالىپتاس­تىرىپ شىقتى.

ديۋيۆەستيندەردىڭ ەجەلگى دەلفت قالاسىنىڭ ماڭىنداعى 14،5 گەكتار جەردى الىپ جاتقان جىلىجاي كەشەنىنە جينالعان جۇرت بيىكتىگى التى مەتر قويۋ جاسىل قىزاناق ساباقتارىنىڭ اراسىندا جۇر.  توپىراققا ەمەس، بازالت پەن جۇمساق اكتاستان قۇرالعان تالشىققا وتىرعىزىلعان وسىمدىك قىزاناقتان باسىن كوتەرە الماي تۇر. قىزاناقتىڭ 15 تۇرى وسىرىلەتىن مۇندا ەڭ دامدى دەيتىن قىزاناق بار. 2015 جىلى باۋ­باقشا ساراپشىلارىنان قۇرالعان حالىقارالىق قازىلار القاسى ديۋيۆەستيندەردى الەمدەگى ەڭ جاڭا قىزاناق تۇرىن وندىرۋشى دەپ تاپقان.

قىزاناقتىڭ جاقسى وسۋىنە LED جارىقتارىنىڭ جوعارىدان، جانىنان، الدە ەكى جاعىنان تۇسكەنىنىڭ قايسىسى تيىمدى؟ بوتانيك مامان حەنك كالكمان بلەيسۆيكتەگى دەلفي جەتىلدىرۋ ورتالىعىندا وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋدە. عىلىم مەن كاسىپكەرلىكتى قاتار الىپ جۇرۋ گوللاند يننوۆاتسيياسىنىڭ وزەگى سانالادى.

ديۋيۆەستيندەر 2004 جىلى 70 جىلدىق تاريحى بار شارۋاشىلىقتارىن جاڭا جەرگە اۋىستىرىپ، قايتا قۇرىلىمداعاننان كەيىن بارلىق سالا بو­يىنشا وز-وزىن قامتاماسىز ەتۋگە كوشتى. ولار قۋات كوزى مەن تىڭايتقىشتى ايتپاعاندا، ونىمدى تاراتۋ مەن ساتۋعا قاجەتتى قاپتاۋ ماتەريالدارىنىڭ قاي-قايسىسىن دا وزدەرى وندىرەتىن بولدى. جىلىجايداعى وسىمدىكتەردىڭ جىل بويى قالىپتى تەمپەراتۋرادا بولۋىن نيدەرلاندى جەرىنىڭ كەم دەگەندە جارتىسىن قامتىپ جاتقان گەوتەرمالدى سۋلاردان بولىنەتىن جىلۋ قامتاماسىز ەتەدى.

ومىر، يا ولىم سۇراعىنا جاۋاپ ىزدەۋ نيدەرلاندىداعى ەڭ يننوۆاتسييالىق كومپانييالاردىڭ بىرىنە كادىمگىدەي سەرپىلىس بەردى. وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن قييار وسىرۋمەن اينالىسقان يان كوپپەرت زييانكەستەردى ولتىرۋ ۇشىن ۋلى حيمييالىق اەروزول قولداناتىن. سودان دارىگەر ونىڭ ۋلى حيميكاتتارعا الەرگيياسى بار ەكەنىن انىقتاعاننان كەيىن كوپپەرت جاندىكتەر مەن ورمەكشىتارىزدىلەردىڭ تابيعي جاۋى تۋرالى بارشا اقپاراتتى جيناپ باقتى.

بۇگىندە كوپپەرت بيوجۇيەلەرى ارتۇرلى اۋرۋ زييان­ كەستەرمەن بيولوگييالىق جولمەن كۇرەسۋ سالاسىندا الەمدىك كوشباسشى سانالادى. قۇرامىندا 1330 قىزمەتكەر مەن 26 حالىقارالىق بولىمشەسى بار ول وز ونىمدەرىن 96 مەملەكەتكە ساتىپ وتىر. كوپپەرتتىڭ فيرماسى سىزدى وسە كەلە قارا كۇيەمەن اياۋسىز شايقاساتىن قانقىزىنىڭ دەرناسىلىنە تولا ماقتا-ماتا قابىمەن قامتاماسىز ەتە الادى. ايتپەسە، ىشىندە وسىمدىكتەگى ورمەك كەنەسىن ۇستاپ جۇتاتىن 2000 تاسكەنەسى بار قۇمىراعا قالاي قارايسىز؟ بولماسا،  ساۋداعا شىعارىلعان ساڭىراۋقۇلاق اتاۋلىعا قاراداي وش شىبىن دەرناسىلدەرىمەن اياۋسىز سوعىس جۇرگىزەتىن 500 ميلليون نەماتوداسى بار قوراپ كەرەك بولار سىزگە؟

يان مەن گييس ۆان دەن بورن كارتوپ ۇيىندىسىنىڭ ۇستىندە ويناپ جۇر. ەكى ەسە كوپ ونىم الۋدىڭ سىرى مىنادا: دروندار مەن وزگە قۇرىلعىلار ار وسىمدىكتىڭ «دەنساۋلىعىن» تەكسەرىپ، ونىڭ ارى قاراي وسۋىنە قانشا سۋ مەن قورەكتىك زات كەرەك ەكەنىن دال انىقتاپ بەرەدى.

كوپپەرتتىڭ تىنىمسىز ارا بەينەسىندەگى لەگيوندارى ىشىپ-جەپ قانا قويماي، توزاڭداندىرۋ ھام تىڭايتۋ پروتسەستەرىن دە قاتار الىپ جۇرەدى. جاساندى توزاڭداندىرۋدىڭ قانداي تۇرى بولسىن، گۇلدەن-گۇلگە ىزىڭداپ قونىپ، انالىققا قاجەتتى نەكتار جيناي جۇرىپ، جولىنداعى وسىمدىك اتاۋلىنىڭ تۇيىنىن تىڭايتاتىن ارالاردىڭ ەڭبەگىنە تاتىمايدى. كوپپەرتتىڭ اربىر ومارتاسى كۇنىنە جارتى ميلليون گۇلگە قونادى. ارانىڭ ەڭبەگىنە جۇگىنەتىن فەرمەرلەر جينايتىن ونىم كولەمى مەن جەمىستىڭ سالماعى 20-دان 30 پايىزعا دەيىن وسەتىنىن ايتىپ جۇر جانە بۇل جاساندى توزاڭداندىرۋدان جارىم ەسەگە ارزانعا شىعادى.

بۇگىنگى تاڭدا نيدەرلاندىدا اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى جوعارى تەحنولوگييالى سالا بولسا، ول –تۇقىم يننوۆاتسيياسى. وبالى نەشىك، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس مۇندا قىزىپ-اق تۇر. ونىم كولەمىن ارتتىرىپ، زييانكەستەرگە بوي بەرمەيتىن داندى داقىلداردى كوبىرەك وندىرۋ ۇشىن گەنەتيكالىق تۇرلەندىرىلگەن ورگانيزمدەردى دامىتۋ ماسەلەسى (گتو) – باستى تاقىرىپتاردىڭ بىرى. سىنشىلارعا سەنسەك، تىرى ورگانيزممەن قالاي بولسا سولاي تاجىريبە جاساۋ سالدارى كۇماندى بولعاندىقتان، گتو فرانكەنشتەين فيلمىندەگى قاتەلىكتى قايتالاۋى ابدەن مۇمكىن.

2016 جىلى 1،7 ميلليارد دوللارعا جۋىق ەكسپورت شىعارعان گوللاند فيرمالارى تۇقىم ساتۋ بويىنشا الەمدەگى كوشباسشىلاردىڭ بىرى سانالادى. ولار كۇنى بۇگىنگە دەيىن گتو ساتقان ەمەس. «گتو قاتاڭ باقىلاناتىن ەۋروپادا جاڭا تۇقىم تۇرىن ويلاپ شىعارۋ جۇز ميلليون دوللار تۇرسا، ونى زەرتتەپ، دامىتۋعا 12-دەن 14 جىلعا دەيىن ۋاقىت كەرەك»، – دەيدى KeyGene كومپانيياسىنىڭ قىزمەتكەرى ارەن ۆان تيۋنەن. كەرىسىنشە، بوتەن گەن قولدانبايتىن مارتەبەلى مولەكۋلالىق سەلەكتسييا عىلىمىنداعى سوڭعى جەتىستىكتەر 5-10 جىلدىڭ ىشىندە ايتارلىقتاي ناتيجەگە جەتۋى مۇمكىن. زەرتتەۋ جۇمىستارى 100 مىڭ دوللار كولەمىندە بولاتىن ونىڭ ميلليون دوللارعا شىعاتىن كەزى وتە سيرەك.

تاعى بىر گوللاند وندىرۋشىسى رايك تسۆااننىڭ تاۋار كاتالوگى جوعارى ونىم بەرەتىن 25-تەن استام جەمىس-جيدەك تۇرىن ۇسىنادى. ولاردىڭ دەنى نەگىزگى زييانكەستەردەن تابيعي تۇردە قورعانا الاتىن قاسيەتكە يە. حەلەەن بوس – كومپانيياداعى ورگانيكالىق داندى داقىلداردىڭ ەسەپ-قيسابى مەن حالىقارالىق زەرتتەۋ جوبالارىنا جاۋاپتى ادام.  بىز، البەتتە، رايك تسۆااننىڭ جوعارى تەحنولوگييالى جىلىجا­يىندا وسىرىلەتىن باعاسى 0،5 دوللاردان تومەن، بىراق 70 كيلو قىزاناق بەرۋگە قاۋقارلى عاجاپ داقىلى تۋراسىندا ايتادى دەپ ويلاعانبىز. الايدا ول باسىم كوپشىلىگىن بالالار مەن ايەلدەر قۇرايتىن، ىشىپ-جەمگە جارىماي وتىر­عان جۇزدەگەن ميلليون ادام جايلى سوز قوزعادى.

ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سۇت تسەحىندا ورنالاسقان اينالمالى ماشينا بىر ساعاتتا 150 سيىردى ساۋىپ ۇلگەرەدى. قازىر مۇنداعى ماماندار حالىق تىعىز ورنالاسقان سۇت شارۋاشىلىقتارىنداعى قيىندىقتارمەن كۇرەسۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدە.

بوس ازىق-تۇلىك جازىعىنداعى كوپتەگەن كاسىپكەر سيياقتى جاعدايى تومەن ەلدەردىڭ بىرقاتارىندا، قالا مەن دالاداعى شارۋاشىلىقتاردا جۇمىس ىستەدى. 30 جىل بويى موزامبيك، نيكاراگۋا مەن بانگلادەشتە ۇزاق ۋاقىت ارتۇرلى قىزمەت اتقارعان ول اشتىق پەن جوقشىلىقتىڭ اسا قاۋىپتى ەكەنىن بىر ادامداي بىلەدى.

«البەتتە، بىز مۇندا سىزدەر نيدەرلاندىدا كورىپ جۇرگەن جوعارى تەحنولوگييالى شارۋا­شىلىقتى بىردەن ىسكە اسىرا المايمىز، – دەدى ول. – الايدا بىز ايتارلىقتاي وزگەرىس اكەلەتىن ورتا تەحنولوگييالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا دايىنبىز». بوس اسىرەسە سالىستىرمالى تۇردە اسا قىمبات ەمەس، ونىمدىلىگى اشىق الاڭقايلارعا قاراعاندا ۇش ەسە جوعارى پلاستيك جىلىجايلارعا نازار اۋدارۋعا شاقىردى. اشىق دالادا وسەتىن داندى داقىلدار زييانكەستەر مەن قۋاڭشىلىققا دا قاۋقارسىز ەكەنى – ايتپاسا دا تۇسىنىكتى جايت.

رايك تسۆاان 2008 جىلدان بەرى تانزانيياداعى كيليماندجارو تاۋىنىڭ ەتەگىندە 20 گەكتارلىق تاجىريبە الاڭىندا وسىمدىك وسىرۋمەن اينالىسادى. ونىڭ داقىلدارى وسۋ قارقىنى، تازالىق، زييانكەستەر مەن اۋرۋلارعا توزىمدىلىك قاسيەتتەرىن انىقتاۋ ۇشىن گوللانديياعا جىبەرىلەدى. بىرىككەن جوبالار قازىر كەنييا، پەرۋ مەن گۋاتەمالادا قولعا الىنىپ جاتىر. «بىز عانا داقىلداردى سول جەردىڭ جاعدايىنا قاراي يكەمدەۋگە تىرىسامىز، – دەيدى بوس.

ول: «بىز شاعىن باعباندارمەن ولاردىڭ قاجەتتىلىگى، كۇن رايى، توپىراق جاعدايى، باعا تۋراسىندا جيى-جيى توتەنشە ماڭىزدى اڭگىمە وتكىزىپ تۇرامىز»، – دەدى.

قىزاناق وسىرۋشى ياسپەر وۋسورەن تابيعي گازدى جارىققا قاجەتتى ەلەكترگە اينالدىراتىن گەنەراتوردى تەكسەرىپ جاتىر. ول ىستىق پەن كومىرتەك قوستوتىعى سيياقتى جاناما ونىمدى «ۇستاپ قالۋ» ارقىلى جىلىجايلاردى جىلىتىپ، وسىمدىكتەردىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى.

اشتىق پەن تاماق جەتىمسىزدىگى قاۋپى تونىپ تۇرعان ادامدارعا دەگەن گوللاندىقتاردىڭ الاڭداۋشىلىعى بەلگىلى بىر دارەجەدە وز باستارىنان وتكەن زوبالاڭنان دا تۋىنداپ جاتىر: نيدەرلاندى – اشتىق زاردابىن تارتقان باتىس­تاعى سوڭعى مەملەكەت. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تىڭ سوڭعى جىلىندا مۇندا 10 مىڭنان 20 مىڭ ادامعا دەيىن كوز جۇمعان. ارادا ونداعان جىل وتكەندە ۆۋزو-دا قىزمەت ىستەيتىن، تۇراقتى دامۋ جانە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى سالاسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى رۋدي راببينگە فاكۋلتەت، ستۋدەنتتەر قۇرامى مەن وقۋ جوسپارىنا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى ينستيتۋتتى، وزى ايتپاقشى، گوللاندتىقتار عانا ەمەس، الەمگە ارنالعان ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىردى. بۇگىنگى تاڭدا ­ۆۋزو-داعى وقۋ مەن زەرتتەۋ پروتسەسىنىڭ باسىم بولىگى كەدەي ەلدەردىڭ پروبلەماسىنا باعىتتالعان.

ۇشتەن ەكىسىن Ph.D كانديداتتار قۇرايتىن ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ شامامەن 45 پايىزى – جۇزدەن اسا مەملەكەتتىڭ وكىلى سانالاتىن شەتەلدىك. باسىم بولىگىن قىتايلار مەن يندونەزييالىقتار قۇرايتىن ازياتتاردىڭ سانى ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىن بارلىق ەۋروپالىقتاردىڭ (گوللاندىقتاردى ەسەپتەمەگەندە) جيىنتىق سانىنان دا اسىپ تۇسەدى. ۆۋزو-نىڭ تۇلەكتەرى افريكا، ازييا مەن لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنىڭ جوعارى ەشەلوندارىندا جيى كەزدەسەدى.

كامپۋس اسحاناسىندا مەن ۆۋزو-نىڭ بولاشاعىنان زور ۇمىت كۇتتىرەتىن ۇش ستۋدەنتپەن وتىرمىن. بۇل ۇش جاس قىز ۋگاندا، نەپال مەن يندونەزييادان كەلگەن.

لەا ناندۋدۋدان مۇندا قالاي كەلگەنىن سۇراعانىمدا: «ۋگاندادا وقۋىمدى تامامداپ جاتقان كەزدە مەن ۆاگەنينگەننىڭ تۇلەگىن كەزدەستىردىم، – دەپ باستادى اڭگىمەسىن. – ول وسىمدىكتىڭ قاسيەتى مەن الەۋەتىن تۇبەگەيلى زەرتتەيتىن «فەنوتيپتەندىرۋ سالاسىنىڭ ساراپشىسى ەدى.  «افريكالىقتار دا مۇنى ىستەي الادى ەكەن» دەگەن وي ماعان قانات بىتىردى.  ول وسى ەلدىڭ بولاشاعى ەدى. بىزگە جول كورسەتىپ كەتتى ول».

سول كەزدەسۋدىڭ سوڭى ناندۋدۋدىڭ ۆۋزو شاكىرت­اقىسىن يەلەنۋىنە ۇلاستى. بىر گەكتار جەرى بار ونىڭ اكەسى، نەگىزىنەن، كوفە مەن بانان وسىرەدى. باستاۋىش مەكتەپتە اعىلشىن تىلىن وقىتاتىن شەشەسى دە شارۋاشىلىققا قولعابىس ەتەدى. «بارشا فەرمەرلەردىڭ باسىنداعى پروبلەما بىزدە دە بار. تىپتى ودان دا قيىن. اسىرەسە، كليماتتىق وزگەرىس­تەردىڭ سالدارى كوپ قيىندىق تۋدىرادى».

پراگيا شرەستا پەستيتسيدتەر مەن تىڭايت­قىشتاردى وڭدى-سولدى پايدالانعاننان توپىراق قۇرامى بۇزىلعان نەپالداعى اۋىلدىق جەردە وسكەن. بارىنشا قاۋىپسىز ارى اقىلعا قونىمدى دەيتىن ادىستەردىڭ وزى مۇندا كوپ وزگەرىس اكەلە قويمادى.

«بىلىم – نيدەرلاندى ەلىنىڭ ەڭ قۇندى ەكسپورتى»، – دەيدى ۆۋزو وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى. مۇندا ماگيسترانتتاردىڭ جارتىسى شەتەلدەن كەلگەن. ولاردىڭ اراسىندا اشتىق قايتالانۋ قاۋپى بار ەلدەردەن كەلگەندەر دە بار.

«بۇل – ساياسي ماسەلە»، – دەيدى ول. جاڭا قوپسىتۋ ادىستەرىنىڭ جۇزەگە اسپايتىن سەبەبى، ۇكىمەتتە ونى قولدايتىن قارجى جوق. «بۇعان حالىقتىڭ تىعىز قونىستانۋى دا سەبەپ بولىپ وتىر. ۇساق-ۇساق جەر تەلىمدەرى تەحنيكانىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى بولىپ قانا قويماي، مول ونىم الۋعا دا مۇمكىندىك بەرمەيدى».

رەننا ەليانا ۆاريوتو يندونەزييانىڭ ۇشىنشى ىرى قالاسى سانالاتىن باندۋنگتەن كەلگەن. ول: «حالىق سىرتتان كەلگەن يدەيالارعا سەنە بەرمەيدى»، – دەيدى. ونى شرەستا مەن ناندۋدۋ باستارىن يزەپ، راستاپ قويادى. «شارۋا ادامدارىنىڭ بارعا قاناعات جاساۋعا بويلارى ۇيرەنىپ كەتكەن. ولار قيىنشىلىق كورىپ جۇرگەندەرىن بىلەدى، بىراق «جاعداي بۇدان دا جامان بولۋى مۇمكىن ەدى» دەگەن ويعا ابدەن سەنىپ العان».

بۇۇ مالىمەتى بويىنشا، بۇگىندە ۇش افريكا مەملەكەتى مەن قىزىل تەڭىزى بويىنداعى يەمەندە اشتىق قاۋىپى تونىپ تۇرعان ادامداردىڭ سانى 20 ميلليونعا جەتكەن جانە بۇل سان كۇننەن-كۇنگە وسە تۇسۋدە. ناۋرىز ايىندا: «بۇل – بۇۇ تاريحىنداعى ەڭ ىرى گۋمانيتارلىق داعدارىس»، – دەدى ۇيىمنىڭ توتەنشە جاعدايلارداعى كومەك ۇيلەستىرۋشىسى ستەفان و’برايەن.

رۋۋد ۆەلوو «فوتوبيورەاكتوردى» سىناپ جاتىر. جارىق قورەكتىك تىزبەكتىڭ نەگىزى – پروتەيندەر مەن ليپيدتەردى وندىرۋگە قولدانىلاتىن ميكروبالدىرلاردىڭ وسۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

«بىز ۇشىن ەڭ ۇلكەن اۋىر مىندەت – بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان داعدارىس پەن ودان شىعۋ جولدارى جايلى وتانداستارىمىزدىڭ وي-تۇسىنىكتەرىن وزگەرتۋ، – دەيدى ناندۋدۋ. – مەن ەلگە ورالعان سوڭ وسىمەن اينالىسام. بىزگە شىندىقتان جالتارۋعا استە بولمايدى».

ۆاگەنينگەننەن وڭتۇستىك باعىتتا شامامەن 6،600 شاقىرىم جەردەگى افريكانىڭ ريفت اڭعارىندا وتباسىلىق جەكە قوجالىقتىڭ بۇرشاق وسىرەتىن القابى بار. وسى جەردە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنولوگيياسىمەن اينالىساتىن SoilCares اتتى گوللاند فيرماسىنىڭ ماماندارى شاعىن موبيلدى قۇرىلعىنىڭ قىزمەتىن تانىستىرىپ جاتىر. ۇيالى تەلەفوننىڭ قوسىمشاسىمەن بىرگە جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلعى توپىراقتىڭ  pH ولشەمىنە، ورگانيكاسى مەن وزگە دە قاسيەتتەرىنە ساراپتاما جاسايدى. سوسىن ونىڭ قورىتىندىسىن نيدەرلاندىداعى دەرەكقورعا جىبەرىپ، 10 مينۋتقا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا توپىراققا قاجەتتى تىڭايت­قىش پەن قورەكتىك زاتتار جايلى تىڭعىلىقتى دەرەك الادى. قۇنى بىرنەشە دوللارلىق دەرەك، وسىلايشا، بۇرىن قانداي دا بولسىن توپىراق ۇلگىسىن الۋعا مۇمكىندىگى بولماعان فەرمەرلەرگە نەندەي ينۆەستيتسييا سالۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەدى.

گااگاداعى بۇرىنعى زاۋىتتىڭ ۇستىنە سالىنعان فەرما وز-وزىن قامتاماسىز ەتەتىن ادىسپەن كوكونىس پەن بالىق وندىرەدى. بالىق قالدىقتارى وسىمدىكتەردى تىڭايتادى. ول وز كەزەگىندە بالىققا قاجەتتى سۋدى سۇزگىدەن وتكىزەدى. جەرگىلىكتى مەيرامحانالار كوكونىس پەن «قالادا وسكەن بالىقتى» كەلۋشىلەرگە ماڭعازدانا ۇسىنىپ جاتادى.

دۇنيەجۇزىندە 570 ميلليون شارۋاشىلىق بار دەپ ەسەپتەلسە، سولاردىڭ تەك بەس پايىزى عانا توپىراقتى زەرتحاناعا جىبەرە الاتىن مۇمكىندىككە يە. گوللاندىقتار ۇشىن بۇل دا بىر – ويلاندىرار جايت.

«دامۋشى مەملەكەتتەرگە بىز نەندەي كومەك بەرە الامىز؟ بىزدىڭ الدىمىزدان كۇندە شىعاتىن سۇراق – وسى. ار اڭگىمەلەسكەنىمىزدە دە بىز بۇل تاقىرىپقا سوقپاي كەتپەيمىز»، – دەيدى ۆۋزو-نىڭ زووتەحنيكا توبىنىڭ جەتەكشىسى ­مارتين سحولتەن.


فرانك ۆيۆيانونىڭ ەۋروپا، ازييا، لاتىن امەريكاسى مەن افريكادا بىراز ماقالاسى جارىق كوردى. لۋكا لوكاتەللي – ادامدار مەن تەحنولوگييا اراسىنداعى وزارا بايلانىستى تۇسىرۋگە ماماندانعان فوتوگراف.

       

پىكىر جازۋ